2011 Tohoku Depremi ve Tsunamisi 3.11 Olarak Hatırlanıyor

11 Mart 2011, Cuma. Saat 14:46. Japonya'nın kuzeydoğusunda, Tohoku kıyısında soğuk bir öğleden sonra; okullarda son dersler, limanlarda balıkçılar, belediyelerde mesai. Altı dakika süren sarsıntı, Japonya'da ölçülmüş en büyük deprem olacak. Ardından gelen dalga, kıyıdaki kasabaları siliyor, bir nükleer santrali felakete sürüklüyor. Japonlar o günü kısaca "3.11" diye anacak.

Depremden önce

Tohoku'nun Pasifik kıyısı, girintili koylar, balıkçı kasabaları, istiridye çiftlikleri ve çam ormanlarıyla bilinir. Kıyı, tsunamiyi tanır: 1896 ve 1933 Sanriku depremlerinde dev dalgalar binlerce kişiyi öldürmüştür. Pek çok kasabanın önünde yüksek deniz duvarları vardır; tsunami tatbikatları düzenli yapılır.

Ama deniz duvarları, bilimsel olarak tekrar ettiği kanıtlanmış tsunamilere göre yapılmıştır. Japonya Çukuru'nun 8'den büyük bir deprem üretmesi beklenmemektedir. Bilim insanları 869 yılında Sendai ovasını basan dev bir tsunaminin izlerini bulmuş, benzerinin yaklaşabileceği uyarısını yapmıştır; ama bu uyarı henüz plana dönüşmemiştir.

9 Mart'ta, aynı bölgede 7,2 büyüklüğünde bir öncü deprem olur.

14:46

Saat 14:46'da, Oshika yarımadasının 72 kilometre doğusunda, denizin altında 9,0-9,1 büyüklüğünde deprem başlar. Sarsıntı yaklaşık altı dakika sürer. Japonya'da ölçülmüş en güçlü, dünyada ölçülmüş en güçlü dördüncü depremdir. Deprem Honshu adasını 2,4 metre doğuya kaydırır, Dünya'nın eksenini santimetrelerce oynatır.

Japonya'nın erken uyarı sistemi, sarsıntı başlamadan saniyeler önce Tokyo'daki telefonlara ve televizyonlara uyarı gönderir. Binaların çoğu, sıkı yapı kuralları sayesinde ayakta kalır.

Japonya Meteoroloji Ajansı, ölçeğinin en ciddi uyarısını, "büyük tsunami" uyarısını verir. İlk tahmin, Miyagi'de 6 metrelik dalgalardır.

Dalga

Yaklaşık yarım saat sonra dalgalar kıyıya ulaşır. Bazı yerlerde 40 metreye kadar yükselir; Sendai ovasında 10 kilometre içeri kadar ilerler. Sendai'nin sakinlerinin yalnızca sekiz on dakikası vardır. NHK'nın helikopteri, Sendai Havalimanı'nı basan, yollarda kaçmaya çalışan arabaları yutan dalgayı canlı yayında gösterir.

Deniz duvarlarının üzerinden aşan su, Rikuzentakata'yı, Ōtsuchi'yi, Minamisanriku'yu, Onagawa'yı, Kesennuma'yı, Ishinomaki'yi yutar. Tahliye noktası olarak belirlenmiş en az 101 yeri de dalga basar. Güvenli yükseklikte olduklarını düşünen pek çok insan sulara kapılır. Ölenlerin yüzde 90'ı boğularak ölür; üçte ikisi 60 yaşın üzerindedir.

Dalgayla birlikte kar yağmaya başlar. Ishinomaki'de hava sıcaklığı sıfır derecedir.

Miki Endo

Minamisanriku kasabasında, belediyenin üç katlı afet yönetim binasında, 24 yaşındaki görevli Miki Endo hoparlörlerden halka sesleniyor: Yüksek yerlere kaçın, tsunami geliyor. Dalga yaklaşırken de yayını sürdürür. Su binanın üzerinden geçer, hoparlörler susar. Miki Endo hayatını kaybeder.

Japon basını onu, kendi hayatı pahasına çok sayıda insanın hayatını kurtaran bir kahraman olarak anar. Afet yönetim binasının kırmızı çelik iskeleti, yıllarca kasabanın ortasında ayakta kalır.

Ōkawa İlkokulu

Ishinomaki'deki Ōkawa İlkokulu'nda, deprem sonrası öğrenciler öğretmenleriyle birlikte okul bahçesinde toplanır. Okulun hemen arkasında bir tepe vardır. Ama nereye kaçılacağına karar verilmesi uzun sürer. Sonunda nehrin kenarındaki bir köprüye doğru yürümeye başlarlar ve dalga onları yolda yakalar.

Okulun 108 öğrencisinden 74'ü, 13 öğretmeninden 10'u hayatını kaybeder. Aileler sonradan açtıkları davayı kazanır; mahkeme, okulun ve yerel yönetimin önceden yeterli hazırlık yapmadığına hükmeder.

Fukuşima

Dalga, Fukuşima Daiichi nükleer santralini de vurur. Elektrik kesilir, yedek jeneratörler sular altında kalır; reaktörlerin soğutma sistemleri durur. Üç reaktörde çekirdek erimesi olur, hidrojen patlamaları binaları parçalar. Santralin 20 kilometre çevresindeki halk tahliye edilir. Yüz binlerce insan evlerini yıllarca, bir kısmı hiç geri dönmemek üzere terk eder.

Başbakan Naoto Kan, depremin, tsunaminin ve nükleer santrallerin yarattığı durumun, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana geçen 65 yılda ülkenin yaşadığı en ağır kriz olduğunu söyler.

Sığınaklar

Tohoku'da 340 binden fazla kişi yerinden olur. Okul spor salonlarında, belediye binalarında, kar ve soğuk altında yiyecek, su, ilaç ve yakıt sıkıntısı çekilir. Öz Savunma Kuvvetleri, tarihinin en büyük operasyonunu başlatır. Pek çok ülkeden kurtarma ekipleri gelir; ABD ordusu "Tomodachi" (arkadaş) adlı bir yardım operasyonu başlatır.

Ölülerin cenazeleri, Japonların geleneksel törenlerini yapacak imkân kalmadığı için geçici olarak toprağa gömülür.

Kayıp

2021'de açıklanan resmî sayılara göre 19.759 kişi hayatını kaybeder, 2.553 kişi kayıptır. 236 çocuk annesini ve babasını kaybeder. Ölenlerin 10.567'si Miyagi'de, 5.145'i İwate'de, 3.920'si Fukuşima'dadır. Fukuşima'da tahliyenin ve sığınak hayatının yol açtığı dolaylı ölümler, depremde ve tsunamide doğrudan ölenlerin sayısını aşar. Ekonomik zarar 300 milyar doları aşar; tarihin en pahalı doğal afetidir.

Yeniden yapılanma

Kıyıda 25 milyon ton enkaz birikir; yalnızca Ishinomaki'de 17 dev enkaz yığını vardır. Hükümet, yeniden yapımı yönetir: daha yüksek deniz duvarları yapılır, bazı kasabaların zemini metrelerce yükseltilir, bazı mahalleler tepelere taşınır. Ama bilim insanları yeni duvarların da 2011'deki gibi bir dalgayı durdurmaya yetmeyeceğini hatırlatır.

2015'te hâlâ yaklaşık 229 bin kişi evlerinden uzakta yaşamaktadır.

Neyi değiştirdi

Tohoku depremi, Japonya'nın tsunami politikasını değiştirdi: Bundan sonra yalnızca bilinen tsunamilere değil, olabilecek en büyük tsunamiye göre hazırlanılması ve halkın tahliye eğitimine ağırlık verilmesi kararlaştırıldı. Fukuşima felaketi, Japonya'da ve dünyada nükleer enerji tartışmasını yeniden alevlendirdi.

Bugün

Rikuzentakata'nın 70 bin ağaçlık çam ormanından dalgaya dayanan tek çam, "mucize çam", umudun simgesi oldu; ağaç tuzlu su yüzünden 2012'de öldükten sonra korunarak yerinde yeniden dikildi. Ōkawa İlkokulu'nun yıkıntısı ve Minamisanriku'nun afet yönetim binasının iskeleti anıt olarak korunuyor. Her 11 Mart saat 14:46'da Japonya bir dakikalık saygı duruşu yapıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Veritabanı
• Japonya Meteoroloji Ajansı (JMA), 2011 Tohoku depremi raporları
• Japonya Yangın ve Afet Yönetimi Ajansı, 2021 resmî kayıp sayıları
• The World (PRI), "Japan PM calls tsunami the worst crisis since WWII" (2011)
• Vikipedi (İngilizce), 2011 Tōhoku earthquake and tsunami ve Miki Endo (başlangıç kaynağı)