2024 Noto Depremi: Yılbaşı Günü Gelen Sarsıntı ve Sonrasında Süren Ölümler

1 Ocak 2024, yılbaşı günü. Japonya'nın batı kıyısında, Japon Denizi'ne uzanan Noto Yarımadası'nda evler kalabalık; şehirde çalışan çocuklar, torunlar yeni yılı ailesiyle karşılamak için köylerine dönmüş. Saat 16.10'da yer 7,6 büyüklüğünde sarsılıyor. Eski ahşap evler çöküyor, dakikalar içinde tsunami kıyıya vuruyor, akşam Wajima'nın bin yıllık sabah pazarı yanıyor. Ertesi akşam Tokyo'da, bölgeye yardım götürecek bir uçak pistte yolcu uçağıyla çarpışıyor. Ve ölümler depremden aylar sonra da sürüyor.

Depremden önce

Noto Yarımadası, Honşu adasının ortasından Japon Denizi'ne doğru uzanan, dağlık ve kıvrımlı kıyılı bir topraktır. Kuzey ucundaki Suzu, Wajima, Noto ve Anamizu balıkçılıkla, tarımla ve Wajima'nın ünlü cilalı ağaç işi Wajima-nuri ile geçinir. Yarımada yaşlıdır: Suzu'da nüfusun yarıdan fazlası 65 yaşın üstündedir. Gençler yıllardır büyük şehirlere göç etmektedir.

Evlerin önemli bir kısmı eski ahşap yapılardır. Japonya'nın 1981'de sertleştirdiği deprem yönetmeliğini karşılayan konutların oranı ülke genelinde yüzde 87 iken Suzu'da yüzde 51, Wajima'da yüzde 46'dır. Suzu'daki konutların yaklaşık üçte ikisi 1980'den önce yapılmış ahşap evlerdir.

Yer de uzun süredir huzursuzdur. Aralık 2020'den beri yarımadanın kuzeydoğusunda bir deprem fırtınası sürmektedir; bilim insanları bunu derinden yükselen sıvılara bağlar. Mayıs 2023'te bu fırtınanın en büyük depremi, 6,5 büyüklüğündeki sarsıntı, Suzu'daki evlerin dörtte birini yıkmış ya da hasara uğratmıştır. Ocak 2024'te pek çok aile hâlâ bu hasarlı evlerde oturmaktadır. Yarımadanın kuzeyindeki deniz tabanında ise 94 kilometre uzunluğunda, 7,6 büyüklüğünde deprem üretebileceği hesaplanmış bir fay uzanır. Buna karşın Ishikawa ilinin afet planı 1997'den beri esaslı biçimde güncellenmemiştir; plan, 7,0 büyüklüğünde bir depremde yalnızca üç kişinin öleceğini varsayar.

Yılbaşı, Japonya'da ailelerin bir araya geldiği bayramdır. Cep telefonu konum verilerine dayanan bir tahmine göre 1 Ocak öğle saatinde Suzu, Wajima ve Noto'da 66 bin kişi bulunmaktadır; sıradan bir pazar gününden yüzde 30'dan fazla. Suzu'ya il dışından gelenlerin sayısı normalin altı katıdır.

Yılbaşı, saat 16.10

Saat 16.06'da 5,8 büyüklüğünde bir öncü sarsıntı gelir. Dört dakika sonra, 16.10'da ana deprem başlar. Japonya Meteoroloji Ajansı büyüklüğü 7,6, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) 7,5 olarak verir. Merkez üssü Suzu'nun hemen kuzeydoğusundadır; kırılma yarımadanın altından Sado Adası'na doğru yaklaşık 150 kilometre boyunca ilerler ve 50 saniye kadar sürer.

Wajima ve Shika'da Japon şiddet ölçeğinin en üst basamağı, 7 ölçülür. Ülkede bu şiddet 2018'den beri görülmemiştir. Sarsıntı Tokyo'da da hissedilir. Wajima'da yedi katlı bir ticari bina yan yatarak devrilir. Eski ahşap evler peş peşe çöker. Doğrudan ölümlerin çoğu bu çöken evlerde yaşanır.

Yerin kendisi de değişir. Wajima'nın batısında kıyı 4 metreye kadar yükselir; deniz tabanı açığa çıkar, bazı limanlar kurur, kıyı çizgisi yer yer 200 metreden fazla denize doğru ilerler. Dağlık iç kesimlerde yaklaşık bin heyelan olur. Anamizu'da tek bir heyelan üç evi gömer ve 16 kişiyi öldürür.

Shika'da yaşayan 73 yaşındaki Tsugumasa Mihara, ertesi gün su kuyruğunda AFP muhabirine sarsıntıyı "çok güçlü bir sarsıntıydı" diye anlatır. Wajima'da ebeveynlerinin eğrilmiş evinin önünde duran Akiko adlı bir kadın, ev bu kadar hasar görmüşken ailesinden herkesin sağ çıkmasına şaşırdığını söyler.

Dalga bir dakikada geliyor

Deprem, 2011 Tohoku felaketinden bu yana Japonya'nın ilk "büyük tsunami" uyarısını getirir. Kamu yayıncısı NHK 5 metrelik dalga beklenebileceğini duyurur. Ishikawa, Niigata, Toyama ve Yamagata'da 62 bin kişiye tahliye emri verilir.

Ama Noto'da dalga, uyarıdan neredeyse önce gelir. Tohoku Üniversitesi araştırmacılarına göre ilk dalga Suzu kıyısına depremden yaklaşık bir dakika sonra ulaşır. Suzu'nun Ukai mahallesinde dalga 5 metreyi aşar; kıyıdan bir sokak içerideki evlerin neredeyse tamamı ya sürüklenir ya da kullanılamaz hâle gelir. Burada en az iki kişinin tsunamide öldüğü kesindir; bazı araştırmalar yarımadadaki tsunami ölümlerini 26'ya kadar çıkarır. Wajima'nın Kuroshima kıyısında dalganın tırmandığı en yüksek nokta 11,3 metre olarak ölçülür; ancak bu kesimde evler yamaçlarda olduğu için hasar görece sınırlı kalır.

Suzu'nun Misaki semtinde de dalgalar 5 metreyi aşar ve kıyıdaki evleri alır, ama kimse ölmez. 2011'den beri burada yılda birkaç kez yapılan tahliye tatbikatları, halkın tepelere zamanında çıkmasını sağlamıştır.

Asaichi yanıyor

Akşam saat 17 sularında, Wajima'nın Kawai semtinde, Asaichi denen sabah pazarının bulunduğu sokakta yangın başlar. Pazar, yaklaşık 200 tezgâhıyla turistlerin uğrak yeridir ve kökeni bin yıl öncesine dayandırılır. Çevresi sık, ahşap evlerle doludur. İtfaiye ajansı yangının, depremde zarar gören elektrik tesisatından çıktığı sonucuna varacaktır.

Söndürmek neredeyse imkânsızdır. Şebeke suyu kesildiği için yangın muslukları çalışmaz; yakındaki yangın su tankları çöken binaların altında kalmıştır. Yollar yarıldığı için saat 23'e kadar bölgeye yalnızca dört itfaiye pompası ulaşabilir. Tsunami uyarısı yüzünden halk kıyıdan uzaklaştırılmıştır; yangının büyüklüğü geç fark edilir. Gönüllü itfaiyeciler sonradan, uzaktaki tanklardan ve bir okulun yüzme havuzundan su çekmeye çalıştıklarını, ama uç uca eklenen hortumlarda basıncın yetmediğini anlatır. Deniz suyu ancak uyarı düşürüldükten sonra kullanılabilir.

Yangın gece boyunca yayılır. Ertesi sabah NHK'nın görüntülerinde merkezde alevler hâlâ yükselmektedir. Hükümetin hava fotoğraflarına göre yaklaşık 48 bin metrekarelik bir alan, içindeki 300 kadar binayla birlikte kül olur. Yangın alanında 10 kişinin cesedi bulunur. Wajima-nuri ustalarının on iki atölyesi de bu sokakta yanar.

İlk gece

Ishikawa Valisi Hiroshi Hase deprem anında il merkezi Kanazawa'da değil, yılbaşı tatili için Tokyo'daki evindedir. Saat 16.45'te Kara Öz Savunma Kuvvetleri'nden yardım ister, saat 17'de başbakanlık konutuna gider; ildeki işleri vali yardımcısı yürütür. Başbakan Fumio Kishida bir acil durum merkezi kurar. 2 Ocak'ta gazetecilere çok sayıda can kaybı, çöken binalar ve yangınlar olduğunu söyler ve "zamanla yarışmamız gerekiyor" der.

Yarımadaya ulaşmak zordur. Kuzeye giden yollar heyelanlar ve yarıklarla kesilmiştir. Noto Havalimanı'nın pistinde 10 metreye varan çatlaklar açılır, 500 kadar yolcu terminalde mahsur kalır. Suzu limanında tekneler alabora olmuştur. On binlerce evde elektrik, 110 binden fazla evde su yoktur.

Suzu Belediye Başkanı, kentteki yaklaşık 6 bin haneden 4-5 bininin artık oturulamaz hâlde olduğunu söyler ve hasarı "felaket" diye niteler. Tsunami uyarısı saat 20.30'da bir basamak düşürülür; bütün uyarılar ancak ertesi sabah saat 10'da kalkar.

Haneda, 2 Ocak akşamı

Depremin ertesi günü, 2 Ocak akşamı saat 17.47'de Tokyo'nun Haneda Havalimanı'nda bir felaket daha yaşanır. Japonya Sahil Güvenlik'e ait küçük bir Dash 8 uçağı, Noto depreminden etkilenenler için Niigata'daki üsse yardım malzemesi götürmek üzere pistte beklemektedir. Uçak, bölgeye yardım için görevlendirilen dört uçaktan biridir. O sırada Sapporo yakınındaki New Chitose'den gelen Japan Airlines'ın 516 sefer sayılı Airbus A350'si aynı piste iner ve sahil güvenlik uçağına çarpar.

İki uçak da alev alır. Sahil güvenlik uçağındaki altı kişiden beşi ölür; yalnızca kaptan pilot Genki Miyamoto ağır yaralı kurtulur. Yolcu uçağı yanarak pistte yaklaşık bir kilometre ilerler. Kabin hızla dumanla dolar, anons sistemi çalışmaz; kabin ekibi talimatları megafonla ve bağırarak verir. 367 yolcu ve 12 mürettebat, yalnızca üç kaçış kaydırağından, tek bir el çantası almadan dışarı çıkar ve hepsi kurtulur. Japonya Ulaştırma Güvenliği Kurulu'na göre tahliye çarpışmadan 11 dakika sonra tamamlanır. Soruşturma, yolcu uçağının iniş izni aldığını, sahil güvenlik uçağının ise piste girme izni olmadığını ortaya koyar.

Enkazın altında 124 saat

Sonraki günlerde kurtarma ekipleri soğuk, yağmur ve karla yarışır. Savunma Bakanı Minoru Kihara önce 1.000, sonra 2.000 askeri bölgeye gönderir; asker sayısı kısa sürede 6.300'e çıkarılır. Yalnızca Noto Yarımadası'na 3 bin kadar kurtarıcı girer. 4 Ocak'a kadar en az 150 kişi enkazdan çıkarılır.

Suzu'da AP muhabirleri, bir adamın enkazdan çıkarılan karısının cesedini sessizce izlediğini görür. Bir ilkokula sığınan yaşlı Yasuo Kobatake, deprem anında ayakkabılarını giyerken evden tek çorapla kaçtığını, beton bir duvarın yanına devrildiğini anlatır. Okulda karısıyla diğerlerinin yanında yatar; yemek olarak birkaç pirinç topu, su olarak da yarısı dolu küçük bir kâğıt bardak alır.

6 Ocak Cumartesi gecesi, Suzu'da çökmüş bir evden 90'lı yaşlarında bir kadın sağ çıkarılır. Deprem üzerinden 124 saat geçmiştir; ilk 72 saatten sonra hayatta kalma şansının çok düştüğü bilinmektedir. NHK'ya göre kadın hastaneye kaldırılırken sorulara açıkça cevap verir. Aynı hafta, depremde üstüne kaynar su dökülen beş yaşında bir çocuk, durumu aniden kötüleşerek hayatını kaybeder.

Wajima'da yaşayan 76 yaşındaki Shiro Kokuda'nın evi ayaktadır, ama yakınındaki tapınak yanmıştır. Arkadaşlarını bulmak için sığınakları tek tek dolaşırken muhabire "çok zor oldu" der. Deniz ürünleri tüccarı Seizo Shinbo ise ne yiyecek ne su olduğunu, en kötüsünün de benzin olduğunu, insanların kilometrelerce kuyrukta beklediğini anlatır.

Spor salonlarında kış

3 Ocak'ta yaklaşık 31.800 kişi sığınaklardadır; Ishikawa'da en yüksek sayı 51 bini aşar. Sığınak olarak kullanılan spor salonlarının ahşap zeminleri soğuğu geçirir; geceleri sıcaklık sıfır dereceye iner, battaniye ve soba yakıtı yetmez. Salonlarda grip, Covid-19 ve norovirüs yayılır. Suzu'da kalan nüfusun yarıdan fazlası yaşlıdır ve bu koşullar en çok onları vurur.

Japonya'da bunun bir adı vardır: afetle ilişkili ölüm. Enkazda değil, sonrasında, tahliyenin, soğuğun, kesilen elektrik ve suyun, bozulan tedavinin, korkunun yol açtığı ölümler. Başbakan Kishida 11 Ocak'ta, özellikle yaşlılarda bu ölümleri önlemek için sığınaklardaki insanları otel ve pansiyonlara taşıyan "ikinci tahliye" çağrısı yapar. Aralık 2024'te yayımlanan bir değerlendirmeye göre incelenen 115 dolaylı ölümün 89'unda depremin ardından yaşanan sıkıntı ve artçı korkusu, 53'ünde kesilen elektrik ve su, 37'sinde sığınak yaşamı etkendir.

Rakam yıllar içinde büyür. Depremin doğrudan öldürdüğü kişi sayısı 228'dir. Afetle ilişkili ölümler ise Aralık 2024'te 261'e ulaşıp doğrudan ölümleri geçer; Jiji ajansına göre bir yıl sonra, Aralık 2025'te bu sayı 470'tir. İngilizce Vikipedi toplamı 732 (504'ü dolaylı) olarak verir; Japon Yangın ve Afet Yönetimi Ajansı ile Ishikawa ilinin Haziran 2026 verisine göre toplam 743 kişidir ve bunların 515'i afetle ilişkili ölümdür. Kayıtlar her yeni başvuruyla değiştiği için kaynaklar farklı tarihlere göre farklı rakam verir. İki kişi hâlâ kayıptır.

Eleştiri, geçici konutlar, eylül yağmuru

Kishida bölgeyi ilk kez 14 Ocak'ta, depremden iki hafta sonra ziyaret eder; havadan inceleme yapar, Wajima ve Suzu'daki sığınaklara uğrar. Askerin geç ve az gönderildiği, ziyaretin kısa tutulduğu yönünde sert eleştiriler alır. Hükümet evi tamamen yıkılan ya da ağır hasar gören ailelere 3 milyon yen yardım açıklar; enkaz kaldırma masrafını üstlenir. Japonya çok sayıda ülkenin yardım ekibi teklifini yerinde koşullar gerekçesiyle kabul etmez.

Geçici konutların yapımı 12 Ocak'ta başlar, ama yavaş ilerler. Şubat ortasında Wajima'da 4 binden fazla başvuruya karşılık yalnızca 550 konut tamamlanmıştır. Yıl sonunda 6.882 geçici konut biter. Ishikawa'da yaklaşık 150 bin ev hasar görmüştür; 6.445'i tamamen yıkılmıştır. Sabah pazarının bazı satıcıları Mart'ta Kanazawa'da geçici tezgâh açar; pazar 6 Nisan'da yeniden açılır.

21 Eylül 2024'te yarımadaya ikinci bir felaket iner. Wajima'da 72 saatte 540 milimetreden fazla yağmur düşer; saatlik yağış 121 milimetreyle rekor kırar. Bir düzine nehir taşar, heyelanlar köyleri keser. Depremzedeler için yapılan geçici konut alanlarından bazıları sular altında kalır. Bu yağmurlarda 16 kişi ölür. Wajima'nın Bessho-dani köyünde yaşayan yaklaşık 40 hane, önce depremde altı gün dünyadan kopar, sonra yağmurda yeniden heyelanlara uğrar; Şubat 2025'te köyü topluca terk edip şehir merkezine taşınmak için Wajima Belediye Başkanı Shigeru Sakaguchi'ye dilekçe verirler.

Neyi değiştirdi

Noto depremi, Japonya'da 2016 Kumamoto depreminden bu yana en ölümcül deprem oldu ve afetle ilişkili ölümlerin doğrudan ölümlerin iki katını aştığı bir felakete dönüştü. Yaşlı, seyrek nüfuslu ve ulaşımı zor bir yarımadada asıl tehlikenin enkazdan sonra başladığını gösterdi: soğuk sığınaklar, kesik su, uzayan tedavi.

Deprem ayrıca eski evlerin bedelini açıkça ortaya koydu. 1981 öncesi yapılmış ahşap evlerin oranı yüksek olan Suzu ve Wajima'da ölümlerin çoğu çöken evlerde yaşandı. Ishikawa'nın 1997'den beri neredeyse değişmeyen afet planının yetersiz kaldığı resmî incelemede kabul edildi. Bilim tarafında ise yarımada ile Sado Adası arasındaki fay kesiminin bu depremde neredeyse hiç kaymadığı görüldü; deprem bilimci Kenji Satake, burada 7 ve üstü bir deprem ve tsunami olasılığının sürdüğünü söyledi.

Bugün

Aralık 2025'te, iki yıl sonra, Ishikawa'da hâlâ 18.586 kişi geçici konutlarda yaşıyor. Yıkılan evlerin kamu masrafıyla yıkımı yüzde 98 oranında tamamlandı. Kıyıdaki dört belediyenin nüfusu depremden bu yana yüzde 13 kadar azaldı; Tokyo Üniversitesi'nin cep telefonu verileriyle yaptığı bir tahmin ise Wajima ve Suzu'daki gerçek kaybın yüzde 30'a yaklaştığını öne sürüyor. Ishikawa'da 100'den fazla işletme kapandı.

Her yıl 1 Ocak'ta Wajima'da, depremin ve eylül yağmurlarının kurbanları için bir anma töreni yapılıyor; depremin saati olan 16.10'da saygı duruşu yapılıyor. Yükselen kıyılar, kuruyan limanlar ve yeniden kurulmaya çalışılan sabah pazarı, yılbaşı gününün izlerini taşımaya devam ediyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce), 2024 Noto earthquake ve Japan Airlines Flight 516 maddeleri; (Japonca) 能登半島地震 (2024年) maddesi: ölü sayıları 30 Haziran 2026 tarihli Yangın ve Afet Yönetimi Ajansı ve Ishikawa ili verisi (başlangıç kaynağı)
• AFP, "At least 48 dead after monster Japan quake" ve "Race against time after deadly Japan quake", 2 Ocak 2024 (eNCA yayını)
• AP, Japonya'nın batı kıyısından kayıp manzaraları, 4 Ocak 2024 (Khaleej Times yayını)
• AP, "A woman in her 90s is rescued alive 5 days after Japan's deadly earthquake", 6 Ocak 2024 (Boston Globe ve Al Jazeera yayınları)
• AFP, Noto'da eylül 2024 sel ve heyelanları, 22 Eylül 2024 (The Peninsula yayını)
• Nippon.com, Japan Data: Noto Yarımadası depremi rakamları, Aralık 2024
• Jiji Press, depremin ikinci yılında geçici konutlar ve afetle ilişkili ölümler, 31 Aralık 2025 (Tuoi Tre News yayını)