1964 Niigata Depremi: Toprağın Aktığı Gün

16 Haziran 1964, salı, öğleden sonra saat bir. Japonya'nın batı kıyısındaki liman şehri Niigata, birkaç gün önce biten ulusal spor şenliğinin yorgunluğunu atıyor. Shinano Nehri'nin üzerindeki yeni köprü bir ay önce açılmış. Birazdan nehir kıyısındaki dört katlı apartmanlar yan yatacak, köprü suya düşecek, rafinerideki petrol tankları iki hafta boyunca yanacak. Ölü sayısı az olacak ama bu deprem, mühendislerin toprağa bakışını değiştirecek.

Yangından kalkan şehir

Niigata, Honşu adasının Japon Denizi'ne bakan kıyısında, Shinano ve Agano nehirlerinin denize döküldüğü yerde kurulu bir liman şehridir. Şehrin alçak kesimleri bu iki nehrin taşıdığı gevşek kumların üzerinde durur. Eski nehir yatakları doldurulmuş, üzerlerine mahalleler, fabrikalar ve apartmanlar yapılmıştır.

Şehir yakın geçmişte büyük bir felaket yaşamıştır: 1955'teki Büyük Niigata Yangını. 1964'e gelindiğinde bu yangının yaraları büyük ölçüde sarılmıştır. Ama toprak başka bir sorunla karşı karşıyadır. 1950'lerden itibaren yeraltı suyunda çözünmüş doğal gazı çıkarmak için büyük miktarda su pompalanır ve zemin yılda ortalama 20 santimetre çöker. 1959'dan sonra gaz ve su çekimi kısıtlanır, ama şehrin bir kısmı artık deniz seviyesinin altındadır.

Haziran 1964'te Niigata bir kutlamanın ardındadır. Ulusal Spor Şenliği'nin (Kokutai) bahar oyunları depremden dört gün önce sona ermiştir. Şenlik için yollar yenilenmiş, Shinano üzerindeki eski ahşap köprünün yerine çelik kirişli Showa Ohashi köprüsü yapılmıştır. Köprü Mayıs 1964'te tamamlanmıştır. Nehrin sol kıyısında, Kawagishi-chō'da, valiliğin yaptırdığı sekiz blokluk dört katlı betonarme bir apartman sitesi vardır.

Deprem bilimciler sonradan bir ayrıntıya dikkat çekecektir: depremin çıkacağı yerin çevresinde, yaklaşık 50 kilometrelik bir alanda 16 yıl boyunca deprem etkinliği alışılmadık biçimde düşük kalmış, depremden iki buçuk yıl kadar önce yeniden canlanmıştır.

Öğleden sonra saat 13.01

Deprem yerel saatle 13.01'de başlar. Merkez üssü Niigata'nın yaklaşık 50 kilometre kuzeyinde, Awashima adasının güneyinde, deniz altındaki kıta sahanlığındadır. Japonya Meteoroloji Ajansı büyüklüğü 7,5, moment büyüklüğünü 7,6 olarak verir; odak derinliği 34 kilometredir. Kırılma, Japon Denizi'nin doğu kenarındaki ters faylardan birinde olur ve 1833 Shōnai depreminin kırdığı alanla kısmen örtüşür. Awashima adası depremle birlikte yaklaşık bir metre yükselir.

Odak derin olduğu için sağlam zeminde sarsıntı çok yıkıcı değildir. Ama Niigata'nın kumlu, suya doymuş zemini başka türlü davranır. Sarsıntıyla birlikte kum taneleri arasındaki bağ çözülür, toprak bir an için sıvı gibi akar. Yer yer yerden kum ve su fışkırır, küçük kum volkanları oluşur. Rögar kapakları ve yeraltı tankları yukarı doğru itilir, binalar ise aşağı batar. Daha sonra çizilen haritalar, çöken ve kum fışkıran yerlerin eski nehir yataklarıyla neredeyse birebir örtüştüğünü gösterecektir. Bazı bölgelerde zemin 140 santimetreye kadar çöker. Depremin ardından en büyükleri 6,1 olan artçılar gelir.

O yıllarda bu olayın Japoncada yerleşik bir adı bile yoktur. Yetkililer ve gazeteler "akan kum olayı" der. Bugün herkesin bildiği "sıvılaşma" kavramı, büyük ölçüde bu öğleden sonra yaşananlarla gündeme oturacaktır.

Yan yatan apartmanlar

Kawagishi-chō'daki apartman sitesinde sekiz bloktan üçü büyük ölçüde yana yatar. 4 numaralı blok neredeyse tamamen devrilir ve yan yüzünün üzerine yatar. Binalar yavaşça, yere batarak eğilir. Washington Üniversitesi'nin sıvılaşma derlemesine göre bloklar çok büyük açılarla yatmış, ama yapıların kendisi şaşırtıcı ölçüde az hasar görmüştür.

Mühendisler için bu bir bilmecedir. Binalardan birine yerleştirilmiş kuvvetli yer hareketi ölçerler görece düşük ivmeler kaydetmiştir. Yani binaları yıkan sarsıntının kendisi değil, altlarındaki toprağın taşıma gücünü kaybetmesidir. Sonraki incelemeler, sıvılaşmanın önce yüzeyin birkaç metre altındaki bir kum tabakasında başladığını ve yukarı doğru ilerlediğini ortaya koyar. Şehirde yan yatan ya da çöken betonarme bina sayısı 340 civarındadır ve bunların iki yüzden fazlasının taşıyıcı sisteminde hasar yoktur.

Devrilen apartmanların fotoğrafı dünyanın dört bir yanındaki mühendislik ders kitaplarına girecektir. 18 Temmuz 1964'te valiliğe ait Kawagishi-chō apartmanlarının şehrin Ishiyama bölgesine taşınmasına karar verilir.

Köprü, nehir ve dalga

Showa Ohashi köprüsü açılışından yaklaşık bir ay sonra çöker. On iki açıklığından beşi nehre düşer, iki ayak kumun içine gömülür. Görgü tanıklarına göre köprü ilk sarsıntıda değil, depremin başlamasından yaklaşık 70 saniye sonra yıkılmaya başlar. Ayaklar gömülürken suyun yarıldığını ve nehrin dibinin göründüğünü anlatanlar vardır. Araştırmacılara göre asıl neden, nehir kıyısındaki sıvılaşan toprağın yanlara doğru kayması ve köprü kazıklarını itmesidir. Kirişlerin bir ucu serbest bırakıldığı için yerinden çıkan açıklıklar birbiri ardına düşer.

Shinano üzerindeki ahşap köprülerin hemen hepsi yıkılır. Agano Nehri'nin ağzındaki Matsuhama köprüsü de çöker; iki taksi ve yayalar köprünün ucuyla birlikte nehre düşer, şoförler dahil beş kişi yaralanır. Yachiyo köprüsünün ayakları devrilir. 1929'da yapılmış betonarme kemerli Bandai köprüsü ise yalnızca yaklaşım kısımlarından hasar görür ve şehirde araçların geçebildiği tek köprü olarak kalır.

Depremden yaklaşık 15 dakika sonra ilk tsunami dalgası kıyıya ulaşır. Niigata şehir arşivi, dalganın şehrin sahil kesimine yaklaşık yarım saat sonra vardığını ve ardından Shinano ve Agano nehirlerinden yukarı tırmandığını yazar. Saat 14.33'te Niigata Meteoroloji İstasyonu'nun önünde, nehirden yukarı akan dalganın yüksekliği 181 santimetre ölçülür. Sado adasındaki Ryōtsu limanında dalga 3 metreye ulaşır; dalganın kumsallara tırmandığı bazı yerlerde 6 metre ölçülür. Tsunami uyarısı ise ilk dalgadan sonra, 13.30'da yayımlanır. Tsunami ve yerden fışkıran suyla birlikte şehrin alçak kesimleri bir çamur denizine döner. Bazı mahalleler bir ay boyunca su altında kalır. Niigata Havalimanı'nın pisti de sıvılaşma ve tsunamiyle su altında kalır.

Petrol tankları yanıyor

Havalimanı ile liman arasında Showa Sekiyu şirketinin Niigata rafinerisi vardır. Kaynaklar yangının nasıl başladığını farklı anlatır. Japonca Vikipedi'nin aktardığına göre 33 numaralı benzin tankının boruları sarsıntıda zarar görür, sızan benzin tsunaminin ve yerden fışkıran suyun üzerinde yayılır ve depremden yaklaşık beş saat sonra alev alır. Başka bir anlatıya göre ise tankların yüzer tavanlarındaki metal contalar sarsıntıda tank duvarına sürtünerek kıvılcım çıkarır ve beş tank birden tutuşur. Kesin olan şu: su yüzündeki petrolle yayılan alevler tanktan tanka geçer, kara dumanlar şehrin üzerini kaplar.

Niigata'da o gün kimyasal yangınlara karşı özel köpüklü itfaiye aracı yoktur. Su bu yangını söndüremez. İçişleri Bakanlığı'nın itfaiye dairesi aracılığıyla Tokyo İtfaiyesi'nden yardım istenir. Tokyo'dan beş kimyasal itfaiye aracı gelir. Bir ara alevler, yakıt katkı maddesi ve hidrojen tanklarına sıçrama tehlikesi yaratır. Japonca kaynaklara göre bu tanklar tutuşsaydı patlama şehrin tamamını etkileyebilirdi. Tokyo ekibi 20 saat süren bir mücadeleyle ateşin bu tanklara geçmesini önler.

Yangın rafinerinin dışına da taşar. Niigata şehir arşivine göre çevredeki yaklaşık 270 ev yanar. Japonca Vikipedi tamamen yanan bina sayısını 347, evsiz kalan kişi sayısını 1.407 olarak verir. 21 Haziran'a gelindiğinde yalnızca yangının başladığı tank yanmaktadır. Ateş tamamen 1 Temmuz'da, 15 gün sonra söner. Bazı kaynaklar bu yangını "12 gün süren" yangın olarak anar. Japonya'da bir sanayi tesisinde çıkan en büyük yangınlardan biri sayılır.

Bir ayrıntı ileride önemli olacaktır: aynı rafineride, zemini sıkıştırma yöntemiyle güçlendirilmiş tanklar neredeyse hiç zarar görmez. Bu yöntem 1948 Fukui depreminin dersiyle uygulanmıştır.

Radyo ve televizyonda deprem

Deprem anında elektrik ve telefon hatları kesilir, şehre su verilemez. Niigata'daki iki yayın kuruluşu, NHK Niigata ve özel kanal Niigata Yayın Şirketi (BSN), birkaç dakika ya da bir saat içinde yeniden yayına geçer. BSN'nin muhabiri Minoru Fujita depreme bir mağazada haber hazırlarken yakalanır. Fujita yürüyerek radyonun verici istasyonuna gider ve köprünün çöktüğünü, rafinerinin yandığını, tsunamiyi, trenlerin durduğunu oradan duyurur. BSN çatıya koyduğu kamerayla yanan tankların dumanını, düşen köprüyü ve nehirden yukarı akan tsunamiyi canlı yayımlar. Kanalın tarihçesine göre bir tsunami ilk kez televizyonda canlı gösterilmiştir.

Radyo kısa sürede bir kurtarma aracına dönüşür. Kayıp ilanları okunur; BSN radyosu yalnızca ilk iki günde yaklaşık 5 bin kişilik kayıp ilanı yayımlar. Telefonlar çalışmadığı için kriz merkezi, ildeki kimya fabrikalarının itfaiye araçlarını radyodan çağırır. Yayını dinleyen şirket görevlileri gece araçlarını rafineriye gönderir.

Devlet bölgede

Deprem anından yarım saat sonra, 13.30'da, belediye başkanının başkanlığında Niigata Belediyesi Afet Merkezi kurulur. Ertesi gün, 17 Haziran'da Maliye Bakanı Kakuei Tanaka şehre gelir ve Başbakan'ın geçmiş olsun dileklerini iletir. Aynı gün NHK'nın yayınına Niigata Valisi Jūichirō Tsukada ve İçişleri Bakanı Masamichi Akazawa katılır.

18 Haziran'da il deprem merkezi 200 geçici konut ve 2.300 prefabrik ev yapılacağını açıklar. 20 Haziran'da 6 bin asker, suyun şehre girmesini önlemek için Shinano'nun iki kıyısında set çalışmasına başlar. 21 Haziran'da Başbakan Hayato Ikeda Niigata'ya gelir ve hasarı yerinde görür. Valilik 25 Haziran'da depremden etkilenenlerin toplamını 249.800 kişi olarak açıklar; 4 Temmuz'daki son sayıma göre hasar gören ev sayısı 86 bindir. 13 Ağustos'ta hükümet Niigata ilini ağır afet bölgesi ilan eder.

Okullar 20 Haziran'a kadar kapalı kalır; okul binaları depremzedelere açılır. Dersler 22 Haziran'da kademeli olarak başlar, ama sular altındaki okullarda bu tarih 7 Temmuz'u bulur. Kokutai şenliğinin yaz oyunları iptal edilir. Yardım yurt dışından da gelir: Temmuz'da Hindistan hükümetinin gönderdiği 400 sandık çay şehre ulaşır.

Toprağın yuttukları

Niigata depreminin ölü sayısı, büyüklüğüne göre çok düşüktür; bu yüzden "mucize" diye anıldığı da olur. Ama rakamlar kaynaktan kaynağa değişir. Japonya Meteoroloji Ajansı dokuz ili kapsayan toplamı 26 ölü olarak verir. Washington Üniversitesi'nin derlemesi 28, NOAA veritabanı ve Stars and Stripes gazetesi 36 der. Niigata ilinde ölenler 14, bunların 11'i Niigata şehrindedir. Yaralı sayısı 381 ile 447 arasında verilir. Tamamen yıkılan ev sayısı resmî verilerde 1.960, bazı kaynaklarda 3.500'ü aşar.

Ölenlerin bir kısmını toprak yutar. Kayıtlara geçen bir tanıklığa göre Niigata'nın Konbari semtinde, içinden su fışkıran bir yarığa 25 yaşında bir kadın düşer. Deprem sonrası kumun içinden yalnızca bir kolun dışarıda kaldığı görülür; kadın yukarı tırmanmaya çalışırken kumun içinde ölmüştür.

Komşu Yamagata ilinde, Sakata'daki bir ortaokulun bahçesi Mogami Nehri'nin ağzındaki dolgu bir arazidedir. Okulun avlusunda açılan bir yarığa, tahliye sırasında bir kız öğrenci düşer. Olayı gören kişinin anlatısına göre kız omuzlarına kadar toprağa gömülür, elini kaldırıp bir şey bağırır; yarık bir anda kapanır ve ardından su fışkırır.

Aynı ildeki Tsuruoka'da, Kyōden çocuk yuvasının binası çöker. On yedi çocuk enkaz altında kalır, üçü hayatını kaybeder. Tsuruoka belediyesinin ertesi yıl yayımladığı deprem kaydı bu olayı ayrıntısıyla anlatır.

Yeniden kurmak

1 Temmuz 1964'te, rafineri yangınının söndüğü gün, Niigata Belediyesi bir yeniden yapılanma müdürlüğü kurar. Belediyenin danışma kurulu "yarının büyük Niigata'sı" hedefiyle sanayi, liman, depreme dayanıklı yapı, imar ve deniz seviyesinin altındaki bölgeler için beş ayrı çalışma grubu oluşturur. İl yönetiminin kasım ayında açıkladığı plan, hasarı yalnızca eski hâline getirmeyi değil, iyileştirerek onarmayı ilke edinir; temel işlerin iki, diğerlerinin üç yılda bitirilmesi öngörülür. Shinano kıyısı boyunca yeşil bir şerit planlanır.

Ulaşım yavaş yavaş geri gelir. Hasarlı Bandai köprüsünde trafik tek yöne alınır. İlk tren 24 Haziran'da Niigata İstasyonu'na girer; havalimanı 27 Haziran'da yeniden açılır. Showa Ohashi'nin düşen beş açıklığı nehirden çıkarılıp onarılır, araya yeni ayaklar eklenir ve köprü aynı yıl kullanıma döner. Kasım sonunda şehrin her evine yeniden su verilir; Niigata İstasyonu'nun onarımı 26 Aralık'ta biter.

Ocak 1965'te Niigata Belediye Başkanı, depremde yardım gönderen Teksas'taki Galveston şehrini ziyaret eder ve iki şehir kardeş şehir olur. 1967'de, ülkenin her yerinden gelen deprem bağışlarıyla Niigata İl Halk Salonu (Kenmin Kaikan) açılır; aynı yıl limanın 100. yılı ve depremden kurtuluş için büyük bir fuar düzenlenir.

Neyi değiştirdi

1964 yılı sıvılaşmanın yılıdır. Mart ayındaki Alaska depremi ve haziranda Niigata, toprağın sarsıntıda nasıl akabildiğini mühendislerin ve deprem bilimcilerin önüne koyar. Berkeley'deki Kaliforniya Üniversitesi'nden H. Bolton Seed ve I. M. Idriss, 1967'de Niigata'daki sıvılaşmayı inceleyen ve sıvılaşmayı hesaplamak için bir yöntem öneren makalelerini yayımlar. Bu çalışma, sonraki sıvılaşma araştırmalarının dayandığı ilk çalışmalardan biri olur. Sondaj ve laboratuvar deneyleriyle zeminin sıvılaşma riskini ölçme yöntemleri, gevşek kumları titreşimle sıkıştırarak zemini güçlendirme teknikleri bu dönemde hızla yaygınlaşır.

Showa Ohashi'nin çöküşü köprü mühendisliğini de değiştirir. Japonya'da kirişlerin ayaklardan düşmesini önleyen düzenekler zorunlu hâle gelir. Petrol tanklarının yangını, sanayi tesislerinde afet önlemlerinin ölçütlerinden biri olur. Niigata İstasyonu ile belediye binası, sıvılaşma ihtimali öngörülerek dönemin yönetmeliğinin üzerinde bir dayanımla yapıldıkları için büyük hasar görmemiştir; bu da dersin bir parçası olur.

Deprem Japonya'da deprem sigortasının da doğmasına yol açar. Maliye Bakanı Kakuei Tanaka'nın öncülüğünde, devlet ve özel sigorta şirketlerinin ortak yürüttüğü deprem sigortası sistemi 1966'da kurulur. Niigata depremi, iki yerel televizyonun kayıtları sayesinde Japonya'da hareketli görüntüleriyle bol bol belgelenen ilk büyük depremdir. Bu görüntüler sonraki yıllarda araştırmalarda kullanılır.

Bugün

Showa Ohashi bugün de Shinano'nun üzerinde durur. Nehir kıyısındaki Yasuragi-tei setinden bakıldığında bazı ayakların hâlâ eğik olduğu, kirişlerin yana kaymış hâliyle kaldığı görülür. Bandai köprüsü depremde yalnızca 10 santimetre çökmüştür, ama yıllar içindeki zemin çökmesiyle toplam çökme 1,2 metreyi bulur.

Niigata her yıl 16 Haziran'da şehir genelinde deprem tatbikatı yapar. Halk Salonu'nun bahçesinde, depremin hatırasını taşıyan bir heykel durur. Adı, "Toprak yarılsa da çocukları bırakmam" anlamına gelir. 1 Ocak 2024'teki Noto Yarımadası depremi, Niigata'da 1964'te sıvılaşan bazı bölgelerde toprağı yeniden sıvılaştırdı. Altmış yıl sonra bile, eski nehir yataklarının üzerindeki mahalleler aynı soruyla yaşıyor.

Kaynaklar

• Niigata Belediyesi Arşivi (Niigatashi Bunshokan), "Niigata Depremi 60. yıl" sergi panoları: hasar özeti, olay takvimi (Haziran 1964-Ocak 1965), okullar, yeniden yapılanma planları
• Japonya Meteoroloji Ajansı Niigata Meteoroloji Gözlemevi, 1964 Niigata depremi sayfası
• Japonya Deprem Araştırmaları Merkezi (jishin.go.jp), The Niigata Earthquake (June 16, 1964, M 7.5)
• Niigata İli Kadın Yangın Önleme Kulüpleri Konseyi, "Niigata Depremi 1964" belgesi (Niigata Valiliği afet kayıtlarına dayanarak)
• Niigata Valiliği, 1964 Niigata depremi bilgi sayfası
• University of Washington, Soil Liquefaction: Niigata 1964
• Seed, H. B. ve Idriss, I. M. (1967), Analysis of Soil Liquefaction: Niigata Earthquake, Journal of the Soil Mechanics and Foundations Division (ASCE)
• Japonya Maliye Bakanlığı, deprem sigortası sistemi tanıtım yazısı
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay 4322)
• Stars and Stripes, Niigata 1964 arşiv yazısı
• Vikipedi (İngilizce ve Japonca), 1964 Niigata depremi ve Showa Ohashi (Niigata) maddeleri (başlangıç kaynağı)