1993 Okushiri Depremi: Beş Dakikada Gelen Dalga ve Yanan Aonae

12 Temmuz 1993, pazartesi gecesi. Hokkaido'nun güneybatısındaki Okushiri Adası'nda saat 22.17. Japon Denizi'nin dibinde 7,7 büyüklüğünde bir deprem oluyor. Adanın güney ucundaki balıkçı kasabası Aonae'ye dalganın ulaşması beş dakikayı bulmuyor. Dalgaların ardından yangın çıkıyor ve sabaha kadar sürüyor. On yıl önce yaşadıkları tsunamiden ders alan adalılar koşarak kaçıyor; yine de deprem bölgede 230 kişinin ölümüne ya da kaybolmasına yol açıyor.

Depremden önce

Okushiri, Hokkaido kıyısının yaklaşık 20 kilometre batısında, oval biçimli küçük bir adadır. Kıyı şeridi 84 kilometre, en yüksek tepesi 584 metredir. Adanın tamamı tek bir belediyedir: Okushiri kasabası. Halkın büyük kısmı iki yerleşimde yaşar: doğu kıyısındaki Okushiri limanı ile güney burnundaki Aonae. Geçim kaynağı balıkçılık ve deniz kestanesidir. Kobe Shimbun'un sonradan derlediği rakamlara göre felaketten önce adanın nüfusu 4.700 civarındadır.

Aonae, üç yanı denizle çevrili alçak bir burnun üzerine kuruludur. Kasabanın 504 hanesinde 1.401 kişi yaşar. Evler limanın çevresine ve kıyı boyunca dizilmiştir. Adanın kıyısında tsunamiye karşı duvarlar vardır.

Ada tsunamiyi tanır. 26 Mayıs 1983'te Japon Denizi'nde olan Nihonkai-Chubu depreminin dalgası Okushiri'ye depremden 17 dakika sonra ulaşmış ve iki kişiyi öldürmüştür. Japon Meteoroloji Ajansı (JMA) o gün tsunami uyarısını 14 dakikada yayımlayabilmiştir. Adalılar bu deneyimden "sallantı olursa tepeye çık" dersini çıkarmıştır; ama aynı deneyim bazılarına dalganın gelmesi için zaman olduğunu da düşündürecektir. 1984 baharında adada en büyüğü 4,1 olan bir deprem fırtınası yaşanmış, sonra bölge yıllarca sessiz kalmıştır. Adada o yıllarda deprem ölçer yoktur.

Gece 22.17

Deprem yerel saatle 22.17'de, Okushiri'nin kuzeybatısında, Okushiri sırtının altında başlar. JMA büyüklüğü 7,8, moment büyüklüğü 7,7 olarak hesaplanır. Kırılma yaklaşık 120 kilometre uzunluğundadır; artçı depremlerin dağıldığı alan kuzeyden güneye 150 kilometreyi bulur. Yer iki ayrı darbe hâlinde sallanır; İngilizce Vikipedi'deki verilere göre ilki 20, ikincisi 35 saniye sürer. Adada sarsıntı Japon ölçeğinde 6 olarak tahmin edilir; ölçen bir alet olmadığı için kesin değer yoktur.

Saat gecedir ve ada halkının yaklaşık yüzde 89'u evdedir. Pek çok kişi yatmıştır. Çöken evlerde kapılar sıkışır; insanlar önce kendi evlerinden çıkmanın yolunu arar. Okushiri limanının arkasındaki yamaçta deprem anında bir toprak kayması olur. Yamacın dibindeki Yoyoso Oteli ve bir lokanta toprağın altında kalır. Otelde kalan misafirler ve çalışanlardan oluşan 41 kişiden 28'i hayatını kaybeder. Kayan kaya kütlesi yaklaşık 150 bin metreküptür.

Beş dakikadan kısa

Deprem merkezi adaya çok yakındır. İlk dalga adanın batı kıyısına depremden 2-3 dakika sonra ulaşır. Batı kıyısındaki Monai'de dalganın tırmandığı en yüksek nokta 31,7 metre olarak ölçülür; bazı ölçümler 30,6 metre verir. Japon araştırmacılar bu olağanüstü yüksekliği deniz dibindeki bir heyelana bağlar. Dalga yalnızca adayı değil, karşı kıyıdaki Hokkaido kasabalarını da 4-5 dakika içinde vurur.

En ağır darbeyi Aonae alır. Burnun ucuna depremin kaynağından gelen dalga, kasabanın içinde 6,7 metre yüksekliğe ulaşır ve kıyıdaki korumaları aşar. Ardından adanın etrafından dolanan dalgalar ve Hokkaido kıyısından geri yansıyan dalgalar gelir. Burun birkaç yönden, defalarca vurulur. Dalganın varış zamanı mahalleye göre değişir: Aonae'nin 5. mahallesi ilk dakikalarda sular altında kalır; 1. ve 2. mahallelere 10 metreye yakın dalga 17-18 dakika sonra ulaşır ve buradakilerin kaçmak için biraz daha zamanı olur.

Okushiri belediyesindeki afet görevlisi 22.20'de, kimsenin talimatını beklemeden, belediye anonsundan bütün mahallelere "tsunami tehlikesi var, kaçın" çağrısı yapar. Bir dakika sonra itfaiye aracı sokaklara çıkar. JMA'nın resmî tsunami uyarısı 22.22'de, NHK'nın acil yayını 22.24'te gelir. 1983'e göre çok hızlıdır; ama Okushiri'nin bazı kıyılarında dalga uyarıdan önce gelmiştir.

Sonradan yapılan araştırmalar, kurtulanların çoğunun uyarıyı beklemeden kendi kararıyla kaçtığını gösterir. Okushiri'de halkın yaklaşık onda sekizi kendiliğinden kaçmıştır; kaçanların yüzde 23'ü sarsıntı sürerken yola çıkmıştır. Kıyıya en yakın evlerde oturanlar arasında çıplak ayakla, iç çamaşırıyla, banyodan havluyla çıkıp kurtulanlar vardır. Buna karşılık 1983'ü hatırlayıp dalganın 17 dakikada geleceğini düşünenler, arabayla kaçmaya çalışanlar ya da önce bir işini bitirmek isteyenler arasında dalgaya yakalananlar çoktur. Okushiri belediye binasının önünde, yamaçtan heyelan korkusuyla kıyıya inen arabalarla kıyıdan tepeye çıkmak isteyen arabalar karşı karşıya gelir ve yol tıkanır; sürücüler trafiği kendi aralarında açar.

Bir lise öğrencisi ve dedesi

Hiroshi Miura o gece lise birinci sınıf öğrencisidir. Kıyıdan 200 metre kadar uzaktaki evde dedesi ve büyükannesiyle yaşar. Sarsıntı biter bitmez dedesini sırtına alır, büyükannesinin elinden tutar ve evin arkasındaki tepede bulunan deniz fenerine doğru yürür. 1983 depreminde beş yaşındadır; o günü hatırlaması hızlı davranmasını sağlar. Japonya Kabine Ofisi'nin afet dergisine anlattığına göre dalga, depremden 2-3 dakika sonra gelir.

Miura sonra itfaiyeci olur. 2004 Hint Okyanusu tsunamisinden sonra Tayland'da ve Sri Lanka'da yaşadıklarını anlatır, 2012'de "O yokuşa koş" adlı resimli bir çocuk hikâyesi hazırlar ve adanın tsunami anlatıcıları grubuna katılır. Aynı dergide söylediği söz kısadır: "Zaman, hayattır."

Aonae yanıyor

Dalgaların ardından Aonae'de yangın başlar. Okushiri itfaiyesinin kayıtlarına göre ilk alev 22.40 sularında kasabanın kuzeyindeki otellerin bulunduğu bölgede görülür; gece yarısından sonra, 00.30 civarında, balıkçı kooperatifinin depoları ve lokantalarının bulunduğu yerde ikinci bir yangın çıkar. Tsunamiden hemen sonra toplam dokuz ayrı yangın kaydedilir. Yangının nasıl başladığı kesin olarak bilinmez.

Kuzeydoğudan saniyede 10 metreye yakın hızla esen rüzgâr ateşi hızla yayar. Propan tüpleri ve ısınma için kullanılan yakıt tankları birbiri ardına patlar. Sokakları dolduran enkaz itfaiyenin ilerlemesini engeller. Gönüllü itfaiyeciler sonunda yangının önündeki evleri yıkarak ateşi durdurmaya çalışır. Yangın ilk alevden yaklaşık 11 saat sonra söner. Beş hektarlık bir alan, 192 yapı kül olur. Aonae'nin 1. mahallesinde ayakta kalan 17 bina dışında, kasaba ya yanmış ya da denize sürüklenmiştir. Kayıtlara göre doğrudan yangından ölen yoktur.

İlk haber bir feribottan

Deprem anında Okushiri limanında Higashi Nihonkai Ferry şirketinin yolcu gemisi New Hiyama bağlıdır. Kaptan 1983 depremini Akita limanında bir kalamar teknesinde yaşamıştır. Sarsıntıyı hisseder hissetmez makineleri çalıştırır, mürettebat halatları baltayla keser ve gemi limandan çıkar. Dalgakıranın dışında ilk dalgayla karşılaşır, onu aşar ve açığa kaçar. Kaptanın gemi telefonundan sahil güvenliğe "Okushiri'yi büyük tsunami vurdu" diye bildirmesi, felaketin dışarıya ulaşan ilk haberi olur. Geminin pervanesi dalgada zarar görür.

Adada telefonlar kesilmiştir. Üç karakoldan yalnız Aonae'dekinde bir polis görevdedir; diğerlerinden biri okulda, biri hastanededir. Polis, yalnız yaz aylarında adaya verilen telsizi alıp küçük devriye aracıyla tepeye çıkar ve Esashi'deki karakola Aonae'nin yok olduğunu, çok sayıda yaralı olduğunu, acil yardım gerektiğini bildirir. Gece uçuşu yapmayan polis helikopteri havalanır; ama elektrik kesildiği için Okushiri havaalanına inemez, yangını havadan izleyip rapor eder. Adanın ilk görüntülerini, gece yarısından sonra havalanan sahil güvenlik helikopteri gönderir.

O gece Aonae'de NHK'nın eğitim programı için çekim yapan bir ekip de vardır. Ekip yalnızca bir kamera ve kasetlerle tepeye kaçar; telefon bağlantısı kurulunca yönetmen olanları Hakodate'deki istasyona telefonla anlatır. Ertesi sabah Sapporo'dan helikopterle getirilen ekipmanla adadan ilk canlı yayın yapılır. Adadaki hava kuvvetleri birliği daha ilk saatlerde çöken otelde ve Aonae'de kurtarma ve söndürme çalışmasına katılır.

Sabah: haritadan silinen bir kasaba

Gün ağardığında Aonae'nin büyük kısmı yoktur. Kasabadaki 1.401 kişiden 109'u ölmüş ya da kaybolmuş, 129'u yaralanmıştır. 400 ev tamamen yıkılmıştır. Ölümler yalnız Aonae'de değildir: adanın güneyindeki Monai ve Matsue'de, kuzey ucundaki Inaho'da da dalga can almıştır. Karşı kıyıda, bugünkü Setana'ya bağlı kasabalarda ve Shimamaki'de de ölenler vardır; Aomori açıklarında bir balıkçı hayatını kaybeder, Rusya kıyısında üç kişi kaybolur.

Ölü sayıları kaynaklara göre değişir. Japon resmî verilerinin aktarıldığı kaynaklara göre 202 kişi ölmüş, 28 kişi kaybolmuş, 323 kişi yaralanmıştır; toplam 230 ölü ve kayıp. ABD'nin NOAA veritabanı toplam 231 ölü verir. Okushiri için ise iki rakam dolaşır: Japon kaynakları adadaki ölü ve kayıp sayısını 198, yani ada nüfusunun yüzde 4'ü olarak verir; NOAA'nın aktardığı ilk raporlarda adada 165 ölüden söz edilir. Fark büyük ölçüde kayıpların ve sonradan bulunan cesetlerin sayılıp sayılmamasından kaynaklanır.

Japon kayıtlarına göre 601 bina tamamen, 408 bina yarı yarıya yıkılır, 5.490 bina hasar görür; 1.729 tekne zarar görür ya da batar. Ada 5 ile 80 santimetre arasında çöker.

Yardım ve geçici evler

Hokkaido'nun dört bir yanından itfaiye ekipleri adaya gelir: Sapporo'dan bir helikopter ve 165 görevli, Hakodate'den 184 görevli. Tokyo itfaiyesi üç helikopter ve hava, kurtarma ve dalgıç ekiplerinden 184 kişi gönderir. Askerî birlikler resmî emir gelmeden "eğitim" adı altında yola çıkar. Bir feribot yardım malzemesini mekik seferleriyle taşır.

15 gün sonra, 27 Temmuz'da, ilk geçici konutlara geçiş başlar. Banyolu ve tuvaletli küçük evlerde 330 aileden 899 kişi üç yılı aşkın süre yaşar. Sonraki incelemelerde sakinlerin şikâyetleri kayda geçer: eşyaları koyacak yer yoktur, işe ve markete uzaktır, duvarlar sesi geçirir, evler yazın sıcak, kışın soğuktur. İmparator ve İmparatoriçe de adayı ziyaret eder; Japon kaynaklarına göre dışarıdan gelen ziyaretler arasında depremzedelerin yeniden kurma isteğini en çok bu ziyaret artırmıştır.

Japonya'nın her yerinden 19 milyar yeni aşan bağış toplanır. Kobe Shimbun'un 2019'daki derlemesine göre bunun 4 milyar yeni yardım parası olarak dağıtılır, 13,3 milyar yenle bir yeniden yapılanma fonu kurulur; evini yeniden yapan aileye en fazla 14,8 milyon yen verilir. Balıkçı teknelerinin tamamı yenilenir.

Duvarlar ve tepeler

Yeniden yapılanmanın toplam maliyeti yaklaşık 92,7 milyar yene ulaşır. Adanın 84 kilometrelik kıyısının yaklaşık 14 kilometresi tsunami duvarıyla çevrilir; duvar en yüksek yerinde 11 metreye çıkar ve tek başına yaklaşık 35 milyar yene mal olur. Aonae limanına, dalga geldiğinde insanların çıkabileceği köprü biçiminde yükseltilmiş bir sığınak platformu yapılır. Tepelere koşmak için rampalar ve yollar açılır. Yeni yapılan Aonae İlkokulu'nun zemin katı, suyun altından geçebilmesi için boş bırakılır. Bir nehrin ağzına tsunami kapağı konur.

Burnun en alçak kısmında oturanlar yeniden aynı yere dönmez. Belediye deniz seviyesinden 20-30 metre yükseklikte dört konut alanı kurar; çoğu Aonae'li yaklaşık 190 hane topluca buraya taşınır. Belediye Mart 1998'de, depremden beş yıl dolmadan, "tam yeniden yapılanma"yı ilan eder.

Neyi değiştirdi

Okushiri, uyarı sisteminin ne kadar hızlı olursa olsun deprem kaynağı kıyıya yakınsa geç kalabileceğini gösterdi. O dönemin büyük tsunami uyarısı "yüksek yerlerde yaklaşık 3 metre ve üzeri" diyordu; bunu "3 metre" diye anlayıp kaçmayanlar oldu. Bu yüzden JMA ve NHK uyarı metnine yeni cümleler ekledi: bazı yerlerde dalga beklenenden yüksek olabilir, ikinci dalga birinciden büyük olabilir, dalgalar defalarca gelir. Ertesi yıl, 1994'te Hokkaido doğusunda olan depremde bu metinle hızlı uyarı yapıldı ve Hokkaido anakarasında tsunamiden kimse ölmedi.

Deprem ölçeri olmayan Okushiri'nin sarsıntısı memurların hissine göre tahmin edilmişti; sonra Japonya'nın bütün belediyelerine deprem ölçer kuruldu. Tokyo'nun inceleme ekibinin raporu, kurtulanların arabadan değil, yürüyerek ve koşarak kurtulduğunu yazdı; "kaçarken arabaya binme" kuralı afet eğitiminin parçası oldu. Evlerini yalnız yangına karşı sigortalatan pek çok aile, depremle başlayan yangın için para alamadı; deprem sigortası konusu büyük bir sorun hâline geldi.

Bugün

Aonae burnunda bugün "Jikusho" adlı anıt duruyor; yakınında, o gecenin hatırasını saklamak için yaklaşık 1,15 milyar yene yapılan Okushiri Tsunami Müzesi var. Anıtın kaidesi, dalganın o noktada ulaştığı yüksekliğe kadar toprakla yükseltilmiş.

Adanın nüfusu azalmaya devam ediyor. Kobe Shimbun'un 2019 derlemesine göre felaketten önce 4.700 olan nüfus 2.600'e inmiş, balıkçı sayısı 409'dan 138'e düşmüştür. Gazeteye konuşan Belediye Başkanı Takumi Shimmura (deprem sırasında belediye meclisi üyesi), iş alanı yaratmadan gerçek anlamda bir yeniden yapılanma olamayacağını söylüyor. Adada yeni şarap bağları ve tüm Japonya'dan öğrenci alan bir lise gibi girişimler var. Hiroshi Miura gibi o geceyi yaşayanlar hâlâ çocuklara aynı şeyi anlatıyor: sarsıntı olursa uyarıyı bekleme, tepeye koş.

Kaynaklar

• Japonya Kabine Ofisi (Naikakufu), Hokkaido Nansei-oki Depremi Ders Bilgileri Derlemesi; "Bölge afet önderleri" yazı dizisi, Hiroshi Miura (Kōhō Bōsai, 2014)
• Japonya Deprem Araştırmaları Merkezi (HERP), 1993 Hokkaido Güneybatı Açıkları Depremi
• Kobe Shimbun, "Okushiri: Tsunamide kaybolan memleket, 26 yıllık yeniden yapılanma" (Ekim 2019)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay 5357)
• Japonca Vikipedi, Hokkaidō Nansei-oki Jishin; İngilizce Vikipedi, 1993 Okushiri earthquake, Okushiri Island ve Okushiri, Hokkaido (başlangıç kaynağı)