1982 Hindukuş Depremi Bağlan'ın Kerpiç Köylerini Savaşın İçinde Yıktı

16 Aralık 1982, Perşembe. Kuzeydoğu Afganistan'da, Hindukuş'un kuzey eteğindeki Bağlan vilayetinde saat 05.10. Ülke üç yıldır Sovyet askerlerinin varlığı altında, iç savaşın ortasında. Kerpiç evlerin çoğunda insanlar henüz uyuyor. 6,6 büyüklüğündeki deprem binlerce evi yıkıyor, yüzlerce kişiyi öldürüyor. Ama dünyanın bu felaketin boyutunu öğrenmesi neredeyse bir ay sürecek, ve haber Kabil'den değil Moskova'dan gelecek.

Depremden önce

Bağlan, Hindukuş dağlarının kuzeye, Amuderya ovasına doğru alçaldığı yerde, Kunduz Irmağı'nın vadisinde uzanan bir vilayettir. Vilayetin kuzeyi verimli tarım ovalarıdır; buğday, pirinç, mısır ve şeker pancarı yetişir. Güneyi dağlıktır. Yirminci yüzyılda burası Afganistan'ın sanayi bölgelerinden biri hâline gelmiştir: Yeni Bağlan'da şeker fabrikası, Pul-i Humri'de dokuma ve çimento fabrikaları vardır. Karkar ve Dudkaş kömür ocakları ülkenin enerji ihtiyacının önemli bir kısmını karşılar.

Pul-i Humri, Kunduz Irmağı kıyısında, deniz seviyesinden yaklaşık 920 metre yükseklikte bir sanayi kasabasıdır. Kabil'in yaklaşık 230 kilometre kuzeyinde, Kabil'i Mezar-ı Şerif'e ve Kunduz'a bağlayan ana yolun üzerindedir. 1982'de vilayetin merkezi henüz Bağlan şehridir; Pul-i Humri ancak 1989'da vilayet merkezi olacaktır. Doğuda, ovayla dağın birleştiği yerde Nahrin ilçesi ve onun çevresindeki köyler bulunur.

Bölgedeki evlerin büyük kısmı kerpiçtendir. Afganistan'da nüfusun çoğu hâlâ kayıt dışı yapılmış kerpiç evlerde yaşar ve bu evler, orta büyüklükteki depremlerde bile kolayca çöker.

Bölge depremi tanır. Haziran 1956'da Bamyan'daki büyük deprem Pul-i Humri ve Bağlan'da hasar ve büyük panik yaratmış, ama burada can almamıştır. 24 Haziran 1972'de ise 6,4 büyüklüğünde bir deprem Nahrin'i, İşkamış'ı ve Host-u Firing'i yıkmıştır. O depremde birkaç yüz ev çöker, yaklaşık 20 kişi ölür; Bağlan ve Pul-i Humri'deki evler de hasar görür. Aradan on yıl geçmiştir.

Savaşın içindeki ülke

1982 Afganistan'ı Sovyet müdahalesinin üçüncü yılındadır. Devletin başında Afganistan Halk Demokratik Partisi Genel Sekreteri ve Devrim Konseyi Başkanı Babrak Karmal, hükümetin başında Başbakan Sultan Ali Keştmend vardır. Sovyet ve Afgan ordusu, Kabil'in kuzeydoğusundaki Pencşir Vadisi'nde direnişçilere karşı yaz boyunca büyük operasyonlar yürütmüştür. Yaklaşık üç milyon Afgan, komşu ülkelerde mültecidir.

Ülkeden haber almak zordur. Batılı gazeteciler içeri giremez; bilgi çoğu zaman Yeni Delhi'deki ya da İslamabad'daki Batılı diplomatların haftalık brifinglerinden, mültecilerden ve Kabil radyosunun yayınlarından süzülür. Depremden altı hafta önce, 3 Kasım'da, Kabil'i kuzeye bağlayan yolun üzerindeki Salang Tüneli'nde yaşanan felaket bunun tipik bir örneğidir: Batılı diplomatlar yüzlerce Sovyet askerinin ve yüzlerce, belki iki bine yakın sivilin öldüğünü söyler, Kabil radyosundaki uzun ölüm ilanlarını kanıt olarak gösterirler. Ne Sovyet ne de Afgan hükümeti olayı doğrular. Sovyet kayıtları sonradan çok daha düşük, 170 civarında bir sayı verecektir. Gerçek rakam bugün de tartışmalıdır.

Şafaktan önce gelen sarsıntı

Deprem 16 Aralık 1982'de uluslararası saatle 00.40'ta, Afganistan saatiyle sabah 05.10'da olur. Aralık ayında bu saatte hava henüz karanlıktır. Amerikan Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS) merkez üssünü Nahrin'in 14 kilometre kuzeybatısına, Bağlan şehrinin yaklaşık 27 kilometre doğusuna yerleştirir. Odak derinliği yaklaşık 36 kilometredir.

Yüzey dalgası büyüklüğü 6,6, cisim dalgası büyüklüğü 6,2 olarak ölçülür. Afganistan deprem kataloğunu hazırlayan Nicholas Ambraseys ve Roger Bilham ise büyüklüğü 6,5 olarak verir. Sismologların hesapladığı fay çözümü, kabuğun sıkışarak üst üste bindiği bir ters fay hareketini gösterir. Bu, Hindukuş'ta sık görülen 200 kilometre derinlikteki depremlerden farklıdır: 1982 depremi sığdır ve enerjisini doğrudan köylerin altına boşaltır.

Kerpiç köyler ve kömür ocakları

Depremin merkezinde ne olduğuna dair bilgi çok azdır. Ambraseys ve Bilham, kataloglarında bu deprem için açıkça şunu not eder: Etkileri hakkında, birkaç rakam dışında, neredeyse hiçbir şey bilinmemektedir. Bildikleri, depremin Bağlan bölgesinde yaklaşık 7.000 evi yıktığı, 450 kişiyi öldürdüğü, 3.000 kişiyi yaraladığıdır.

Bu tablonun arkasında kerpiç köy evleri vardır. Deprem sabahın erken saatinde, insanların çoğu evlerindeyken gelir. Yıkılan 7.000 ev, kırsal Bağlan'da binlerce ailenin aralık ayında, kış başında evsiz kalması demektir.

Depremin bir başka hedefi kömür ocaklarıdır. Ambraseys ve Bilham, sarsıntının ilçedeki kömür ocaklarında ciddi hasara ve can kaybına yol açtığını kaydeder. Hangi ocakta kaç madencinin öldüğü, okuyabildiğimiz hiçbir kaynakta yer almaz.

Okuduğumuz kaynaklarda depremden kurtulan, adını veren bir tanık ya da enkaz başından aktarılmış bir söz bulunmuyor. Kurtarma çalışmalarını kimin yürüttüğü, yaralıların nereye taşındığı, bölgeye hangi yetkilinin gittiği de bilinmiyor. Savaşın ortasındaki bir vilayette olanlar, dışarıya yalnız rakamlar olarak ulaşıyor.

Sınırın öbür yanı

Sarsıntı Amuderya'yı aşar. O dönem Sovyetler Birliği'ne bağlı Tacikistan'da, Dusti ve Parhar'da şiddeti VI olarak, Kulab'da V, başkent Duşanbe'de IV olarak hissedilir. Özbekistan'ın başkenti Taşkent'te de hafifçe duyulur. Güneyde Pakistan'da Peşaver ile Ravalpindi çevresinde insanlar sarsıntıyı hisseder.

Ambraseys ve Bilham'ın hesabına göre deprem 520 kilometre yarıçaplı bir alanda, kuzeyde Taşkent'e, doğuda Pamir'deki Murgab'a, güneyde Pakistan'daki Tarbela'ya kadar hissedilmiştir. Kayıtlardaki hissedilme bilgilerinin çoğu, depremin merkezindeki Bağlan köylerinden değil, sınırın öbür yanındaki Sovyet kasabalarından gelir.

Haber nasıl yayıldı

Dünyanın gözü o hafta başka bir depremdedir. Üç gün önce, 13 Aralık'ta Kuzey Yemen'in Zemar bölgesinde 6,3 büyüklüğündeki bir deprem yaklaşık 2.800 kişiyi öldürmüştür.

Okuyabildiğimiz kaynaklarda felaketin büyüklüğü uluslararası basına ancak 11 Ocak 1983'te, depremden 26 gün sonra ulaşır. O gün Sovyetler Birliği'nin resmî haber ajansı TASS, Afganistan'daki depremde 500'den fazla kişinin öldüğünü ve 2.970 kişinin yaralandığını bildirir. The Christian Science Monitor ertesi gün haberi Moskova çıkışlı kısa bir not olarak verir. Aynı notun devamı, kuzeydeki Mezar-ı Şerif'te direnişçilerin 16 kadar Sovyet sivil danışmanı kaçırdığı haberidir.

Haberin Kabil'den değil Moskova'dan gelmesi, dönemin tablosunu özetler. Bir yıl sonra, 31 Aralık 1983'te Hindukuş'ta yeni bir büyük deprem olduğunda, UPI ajansı da aynı sorunu dile getirecektir. Ajansın ifadesine göre Sovyet işgalinden beri Afganistan'dan gelen haberler "kopuk kopuk"tur.

Rakamlar neden tutmuyor

1982 Bağlan depremi için birden fazla ölü sayısı dolaşımdadır. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) önemli depremler veri tabanı 500 ölü ve 3.000 yaralı verir. USGS'nin olay kaydı 450 ölüden, "çok sayıda" yaralıdan ve Bağlan vilayetinde "önemli hasar"dan söz eder; bazı aktarımlarda bu sayı 455 olarak geçer. Ambraseys ve Bilham 450 ölü, 3.000 yaralı ve yaklaşık 7.000 yıkık ev verir. TASS'ın Ocak 1983'teki açıklaması ise 500'den fazla ölü, 2.970 yaralıdır.

Rakamların hepsi aynı büyüklük düzeyini gösterir: 450 ile 500'ün biraz üstü arasında ölü, yaklaşık 3.000 yaralı. Ama hiçbiri bağımsız bir saha sayımına dayanmaz. Ne köy köy kayıp listesi ne de yabancı bir kurtarma ekibinin raporu okuyabildiğimiz kaynaklarda yer alır. Savaş koşullarında, yalnız hükümetin ve Sovyet ajansının verdiği sayılarla yetinmek zorunda kalınır.

Neyi değiştirdi

1982 depremi, Afganistan deprem tarihinin en az bilinen büyük felaketlerinden biri olarak kaldı. Ambraseys ve Bilham'ın 2003'te yayımladıkları katalog, bu boşluğu açıkça kayda geçirir: Afganistan'da yirminci yüzyılda bile yol, telefon hattı ve devlet örgütlenmesi zayıf olduğu için deprem yerleri ve hasar hakkında çok az yayın vardır; gazeteler de çoğunlukla Kabil haberleri verir. 1982, savaşın bu boşluğu nasıl derinleştirdiğini gösteren bir örnektir.

Deprem, kerpiç köylerin orta büyüklükteki sığ depremlere ne kadar dayanıksız olduğunu bir kez daha gösterdi. 1972'de Nahrin'i yıkan 6,4'lük depremden sadece on yıl sonra, aynı bölgede 6,6'lık bir deprem bu kez yüzlerce kişiyi öldürdü. Bu desen sonraki yıllarda da tekrar edecekti.

Bugün

Bağlan'ın deprem hikâyesi 1982'de bitmedi, ve bu depremi sonrakilerden ayırmak gerekir. 1998'de komşu Tahar ve Bedahşan vilayetlerinde iki büyük deprem oldu: Şubat'ta Rustak çevresinde yaklaşık 2.300 kişi, Mayıs'ta ise yaklaşık 4.000 kişi öldü. 25 Mart 2002'de bu kez merkez üssü neredeyse doğrudan Nahrin'in altında olan bir deprem ilçeyi yıktı; 12 Nisan'da yeni bir sarsıntı hasarı büyüttü. Bunlar 1982 depremiyle sık sık karıştırılır, ama ayrı olaylardır.

Pul-i Humri bugün Bağlan vilayetinin merkezi; Kunduz Irmağı vadisinde, Afganistan'ın çevre yolu üzerinde, fabrikaları, çarşıları ve üniversitesiyle büyümüş bir şehir. Nahrin ve çevresindeki köyler ise hâlâ büyük ölçüde kerpiç evlerden oluşuyor. 16 Aralık 1982 sabahı bu evlerin altında kalan yüzlerce insanın adı, bugün hiçbir kamu kaydında bulunmuyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay 4957 (16 Aralık 1982, Kuzeydoğu Afganistan)
• USGS, M 6.6, 14 km NW of Nahrin, Afghanistan (usp0001rg4), olay kaydı, etki metni ve Harvard moment tensörü çözümü
• Ambraseys, N. ve Bilham, R. (2003), Earthquakes in Afghanistan, Seismological Research Letters 74(2)
• The Christian Science Monitor, "Afghanistan: earthquake and kidnapping reported", 12 Ocak 1983 (TASS'a dayanarak)
• UPI Arşivi, Salang Tüneli haberi (9 Kasım 1982) ve Hindukuş depremi haberi (31 Aralık 1983)
• Vikipedi (İngilizce): List of earthquakes in 1982, List of earthquakes in Afghanistan, 1982 in Afghanistan, 1982 Salang Tunnel fire, Baghlan Province, Pul-e Khumri, Nahrin District, 1956 Baghlan earthquake (başlangıç kaynağı)