1904 Daofu Depremi Tibet Platosunun Kenarında Toprak Evleri Yıktı

30 Ağustos 1904, Çing hanedanının batı sınırı. Tibet platosunun doğu kenarında, Sichuan'ın dağlarında Xianshui Irmağı dar bir vadiden akıyor. Vadide Tibetçe adıyla Tawu, Çince adıyla Daofu duruyor; evler ahşap çatkılı, duvarları toprak. Akşam saatlerinde yer sarsılıyor. Daofu'nun kuzeybatısındaki köylerde Tibet usulü evlerin hepsi yıkılıyor, tapınaklar çöküyor, ırmak bulanıyor. Kayıtlara geçen ölü sayısı 400'ün üzerinde. Bu deprem, bir asır içinde aynı vadiyi defalarca yıkacak bir dizinin halkalarından biri.

Xianshui vadisinde Daofu

Daofu bugün Sichuan eyaletinin Garzê Tibet Özerk İli'ne bağlı bir ilçe. Tibetçe adı "tay" anlamına geliyor. İlçe, Tibet'in üç geleneksel bölgesinden biri olan Kham'ın içinde. Kham dağ sırtlarının ve derin boğazların kuzeybatıdan güneydoğuya uzandığı sert bir coğrafya; burada yaşayanlar yüzyıllar boyunca yerel beylerin ve manastırların yönetiminde yaşadı.

Çing hanedanı bu sınır bölgesini doğrudan değil, "tusi" denen soydan gelen yerel beyler eliyle yönetir. 1729'dan beri Daofu toprakları dört beylik arasında paylaşılmıştır: Mingzheng, Dandong, Mashu ve Kongsa. Bölgenin doğu kapısı Kangding'dir; Tibetçe adıyla Dartsedo. Kangding uzun süre Kham ile Sichuan arasındaki tarihî sınır sayılır. Orta Tibet ile Çin arasındaki eski ticaret yolu Kham'dan geçer. Bugün bile Daofu, karayoluyla Kangding'e 219, eyalet merkezi Chengdu'ya 585 kilometre uzaklıktadır.

Daofu'nun güneydoğusunda, eski Qianning'de, Çing sarayının 1720'lerin sonunda yaptırdığı Huiyuan Manastırı vardır. Manastır, Cungar Moğollarının Tibet'e girdiği yıllarda Yedinci Dalay Lama'yı barındırmak için kurulmuş, Dalay Lama burada yedi yıl kalmıştır. On Birinci Dalay Lama da 1838'de bu manastırın yakınındaki bir köyde doğar.

Vadinin evleri bölgenin kendi yapı geleneğini taşır. Daofu'nun Tibet evleri ahşap iskeletleri ve süslü iç mekânlarıyla Tibet dünyasında bilinir. Depremi anlatan kayıtlarda köylerdeki evler "toprak ve ahşap çatkılı Tibet usulü evler" diye geçer; ahşap iskeletin arası ve duvarlar topraktır.

Lhasa'ya giren İngilizler

1904 yazı Tibet için sarsıcı bir yazdır. Aralık 1903'te başlayan ve komutanının adıyla Younghusband seferi olarak da bilinen İngiliz askerî seferi, Britanya Hindistanı kuvvetleriyle savaşa savaşa Gyantse'ye ulaşır ve Ağustos 1904'te Lhasa'ya girer. On Üçüncü Dalay Lama Thubten Gyatso şehirden kaçmıştır. İngilizler geride kalan Tibetli yetkililere Lhasa Antlaşması'nı imzalatır ve eylülde geri çekilir.

Bu sefer Çing sarayını Tibet'in doğu sınırındaki yollar konusunda harekete geçirir. Kham'da Çing otoritesi zaten zayıftır; birkaç yıl içinde bölge, Batang'daki ayaklanmayla ve ardından Zhao Erfeng'in sert seferleriyle sarsılacaktır. Daofu'daki deprem, İngilizlerin Lhasa'dan henüz çekilmediği günlerde, bu gerginliğin ortasında yaşanır.

Fayın uzun hafızası

Xianshui vadisini biçimlendiren güç, aynı adı taşıyan faydır. Xianshuihe fay sistemi Tibet platosunun doğu kenarında yaklaşık 1.400 kilometre boyunca uzanan, sol yanal doğrultu atımlı büyük bir fay kuşağıdır. Hindistan levhasının Avrasya'ya çarpmasıyla sıkışan plato, bu tür faylar boyunca doğuya doğru itilir. Fayın Xianshuihe bölümü yaklaşık 350 kilometre uzunluğundadır ve kuzeybatıdan güneydoğuya Luhuo, Daofu, Qianning, Kangding ve Moxi kesimlerine ayrılır.

Bu fay kuşağı Çin'in sismik olarak en hareketli bölgelerinden biridir. 1700'den bu yana 6,5'ten büyük yirmiden fazla deprem üretmiştir. Çin kataloglarında Daofu yakınında 1747'de ve 1792'de büyük depremler, 1816'da Luhuo'da 7,5 büyüklüğünde bir deprem kayıtlıdır. Güneyde 1786'da Moxi kesimi kırılmıştır.

1904'ten on bir yıl önce, 29 Ağustos 1893'te Qianning kesiminde 7,0 büyüklüğünde bir deprem olur. Wikipedia'nın deprem yazılarında aktarılan araştırmalara göre fayın en az 350 kilometrelik bölümü, 1893'ten itibaren birbirini izleyen büyük depremlerle kırılacaktır. Daofu depremi bu dizinin ikinci halkasıdır.

30 Ağustos akşamı

Deprem 30 Ağustos 1904'te gelir. Japonya'daki Uluslararası Sismoloji ve Deprem Mühendisliği Enstitüsü'nün (IISEE) yayımladığı Çin hasar kataloğu, saati yerel saatle 19.42 olarak verir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) önemli depremler veritabanı merkez üssünü Daofu'nun kuzeybatısına, 31,2 kuzey enlemi ve 100,9 doğu boylamına yerleştirir.

Depremin büyüklüğü konusunda kaynaklar birbirini tutmaz. NOAA büyüklüğü 6,0 olarak kaydeder. Wikipedia'nın 1904 deprem listesi, NOAA ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) yüzyıllık kataloğuna dayanarak 6,8 der. IISEE kataloğunda 7,0 ve aynı satırda yüzey dalgası büyüklüğü 6,8 yer alır; Çince Vikipedi'nin Xianshuihe fay listesi de 7,0 verir. Clarence Allen ve Çinli meslektaşlarının 1991'de yayımladığı saha çalışması da depremi 7 büyüklüğünde sayar.

2015'te 2014 Kangding depremi üzerine yayımlanan bir makalenin ek tablosu, 1893'ten bu yana Xianshuihe fayında kırılan depremlerin modellenmiş parametrelerini sıralar. Bu tabloya göre 1904 depreminin moment büyüklüğü 6,85'tir; fay yaklaşık 33 kilometre boyunca kırılmış ve ortalama 1,42 metre kaymıştır. Bunlar ölçüm değil, sonradan yapılmış hesaplardır. Ama NOAA'daki 6,0 rakamının, hasarın büyüklüğüyle ve öteki kataloglarla uyuşmadığı açıktır.

Sarsıntının şiddeti en ağır bölgede Değiştirilmiş Mercalli ölçeğiyle VIII olarak verilir; IISEE kataloğu IX der. Deprem güneydoğudaki Kangding'de de hissedilir.

Mashu'dan Jiangjunqiao'ya yıkım

NOAA'nın Çin kaynaklarından aktardığı hasar tarifi kısa ama somuttur. Mashu, Kongsai, Kongche ve Jiangjunqiao'da ve çevrelerinde tapınakların ve evlerin çoğu yıkılır. Tibet usulü toprak ve ahşap çatkılı evlerin hepsi tamamen devrilir; Han usulü ahşap çatkılı evlerin de birkaçı yıkılır. Bu adlardan ikisi dikkat çekicidir: 1729'dan beri Daofu'yu paylaşan beyliklerden ikisinin adı da Mashu ve Kongsa'dır.

Toprak yarılır. Jiangjunqiao'dan Daofu'daki ırmak setine kadar, aralıklarla bir metre genişliğinde çatlaklar açılır. Irmağın suyu bulanır.

Daofu'daki karakollarda bazı duvarlar çöker, bazı evler eğilir, çatılar çatlar. Daha güneydoğudaki Qianning'de duvarlarda çatlak yaygındır. Kuzeybatıdaki Luhuo'da toprak kulelerin çürümüş ahşap iskeletleri sarsıntıyla yanlamasına çatlar ve biçimini kaybeder.

Deprem tek seferde bitmez. NOAA'nın kaydına göre 30 Ağustos'taki ana sarsıntıdan sonra 9 ve 11 Eylül'deki sarsıntılar da hasar verir. Yarı yıkılmış duvarlar, eğilmiş evler bu artçılarla bir kez daha sarsılır.

400 mü, 565 mi

Ölü sayısı da kaynağa göre değişir. NOAA 400'ün üzerinde ölü kaydeder ve bu rakamı Çin kaynaklarına dayandırır. Wikipedia'nın 1904 listesi de 400 der ve bu depremi o yılın dünyadaki en ölümcül depremi olarak gösterir. IISEE kataloğunun ölü sütununda ise 565 yazar; aynı satırın açıklamasında 400 rakamı da ayrıca anılır.

İki rakam arasındaki farkın nereden geldiğini okunan kaynaklar açıklamaz. 1904'te bu vadilerdeki köyler beylerin ve manastırların yönetimindedir; o günlerden kalan ve bugün erişilebilen kayıt da birkaç satırlık bir hasar tarifinden ibarettir. Okunan kaynakların hiçbirinde ölenlerin, yaralıların ya da kurtulanların adları geçmez. Bu depremin insan hikâyesi, elimizdeki kayıtlarda yalnızca yıkılan evlerin ve bulanan bir ırmağın tarifi olarak kalır.

Fay sırayı devrediyor

1904, Daofu vadisinin son büyük depremi olmaz. Clarence Allen ve ekibinin Geological Society of America Bulletin'de yayımlanan saha çalışmasına göre Luhuo ve Daofu'yu içine alan yaklaşık 150 kilometrelik bölümde 1904, 1923, 1973 ve 1981'de büyük depremler olur. Bu depremlerin yüzey kırıkları birbirinin üzerine biner; tek bir depremde fayın iki yakası 3,6 metreye kadar kayar.

24 Mart 1923'te, yerel saatle 20.40'ta, Daofu ile Luhuo arasında 7,3 büyüklüğünde Renda depremi olur. Daofu ile Renda arasında 60 kilometrelik bir yüzey kırığı açılır. Ölü sayısı için Wikipedia yaklaşık 4.800 der; IISEE kataloğu sütunda 450, açıklamada 4.300 rakamını verir. Luhuo'da şehir surları yıkılır.

6 Şubat 1973'te Luhuo kesimi 7,6 büyüklüğünde bir depremle 90 kilometre boyunca kırılır. Kaynaklara göre 2.175 ile 2.204 arasında kişi ölür, en az 15.700 ev yıkılır. Bu depremin güneydoğu ucu 1923 kırığıyla üst üste biner. Araştırmacılar 1923 depreminin fayın kuzeyindeki bölüme gerilim aktararak 1973 depremini kolaylaştırmış olabileceğini düşünür.

24 Ocak 1981'de yerel saatle sabah 05.13'te sıra yeniden Daofu'ya gelir. 6,8 büyüklüğündeki deprem yaklaşık 150 kişinin ölümüne, 300'den fazla kişinin yaralanmasına yol açar ve 44 kilometrelik bir yüzey kırığı bırakır.

Neyi değiştirdi

1904 depremi tek başına bilim tarihinde büyük bir yer tutmaz; ayrıntılı bir saha raporu bırakmamıştır. Önemi, ardından gelenlerle birlikte okunduğunda ortaya çıkar. Daofu ile Luhuo arasındaki vadi, bir yüzyıldan kısa sürede dört kez kırılan bir fay parçasıdır. Allen ve ekibi bu yüzden Xianshuihe'yi dünyanın en hareketli faylarından biri ve deprem tahmini çalışmaları için en umut verici yerlerden biri olarak tanımlar. Fayın kuzeybatı bölümünde yılda 15 milimetre civarında, güneydoğuda yaklaşık 5 milimetre kayma hızı hesaplarlar; bazı kesimlerde fayın depremsiz, yavaş sürünmeyle de kaydığını gösterirler.

1904'ün modellenmiş parametreleri, 1893'ten bu yana fay boyunca kırılan depremleri sıralayan 2011 ve 2015 tarihli çalışmalarda yer alır. Yani bu uzak vadideki deprem, bugünün tehlike hesaplarının girdilerinden biridir.

Siyasi tablo da bu yıllarda değişir. Çing yönetimi Kham'daki beylikleri birer birer kaldırıp doğrudan yönetime geçmeye çalışır. Daofu'da 1911'de bir yönetim bürosu kurulur, 1912'de ilçe olur, 1913'te bugünkü adını alır.

Bugün

Daofu ilçesinin merkezi bugün Xianshui kasabasıdır. 2020 sayımında ilçede 53.378 kişi yaşıyor; nüfusun büyük çoğunluğu Tibetli. Tarih boyunca depremlerle birkaç kez yıkılıp yeniden yapılan Huiyuan Manastırı ayakta duruyor ve 2019'da Çin'in ulusal koruma listesine alındı.

Xianshuihe fayı susmuyor. 22 Kasım 2014'te Kangding'de 6,3 büyüklüğünde bir deprem beş kişinin ölümüne yol açtı. 5 Eylül 2022'de Kangding'in güneydoğusundaki Luding'de 6,8 büyüklüğündeki deprem 93 kişiyi öldürdü, 13 binden fazla evi ve yapıyı hasara uğrattı. Daofu vadisindeki toprak ve ahşap evlerin 1904'te nasıl devrildiği, bu fayın yanında yaşayanlar için hâlâ geçerli bir uyarı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2694: 30 Ağustos 1904, Çin, Sichuan (hasar tarifi Çin kaynaklarından aktarılmıştır)
• IISEE (Yapı Araştırma Enstitüsü, Japonya), Seismic Damage Index, Çin kataloğu
• Allen, C. R., Luo Zhuoli, Qian Hong, Wen Xueze, Zhou Huawei, Huang Weishi (1991), Field study of a highly active fault zone: The Xianshuihe fault of southwestern China, Geological Society of America Bulletin 103(9)
• Fang, L. ve diğ. (2015), Preliminary Report on the 22 November 2014 Mw 6.1/Ms 6.3 Kangding Earthquake, Seismological Research Letters 86(6), elektronik ek Tablo S2
• Vikipedi (İngilizce): List of earthquakes in 1904, Xianshuihe fault system, 1923 Renda earthquake, 1973 Luhuo earthquake, British expedition to Tibet, Batang uprising, Kham, Kangding, 2022 Luding earthquake (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince): 鲜水河断裂带, 道孚县, 惠远寺, 1981年道孚地震 (başlangıç kaynağı)