1941 Chiayi Depremi Savaşın Karanlığında Tayvan'ı Sarstı

17 Aralık 1941, sabaha karşı. Tayvan, Japon sömürgesi. Pasifik Savaşı dokuz gün önce başlamış, adada geceleri ışıklar karartılıyor. Saat 03.19'da Chiayi'nin güneydoğusundaki Zhongpu'nun altında yer kırılıyor. Uykudan sıçrayan pek çok kişi önce bunun Amerikan bombardımanı olduğunu sanıyor. Sabah olduğunda Chiayi'nin pazar binası, telgraf idaresi ve "Doğu'nun birinci kereste fabrikası" yıkılmış, kuzeydeki dağlarda bir yamaç nehri kapatmış durumda.

Depremden önce

1941'de Tayvan 46 yıldır Japonya'nın yönetimindedir. Ada, 1895'te Şimonoseki Antlaşması'yla Çing hanedanından Japonya'ya geçmiştir; başkenti Taihoku'dur (bugünkü Taipei) ve Genel Valilik'le yönetilir. O yılın genel valisi Amiral Kiyoshi Hasegawa'dır. Adanın güneybatısındaki Chiayi, Japonların okuyuşuyla Kagi, Tainan Eyaleti'ne bağlı bir şehirdir ve 1930'dan beri eyalete doğrudan bağlı belediye statüsündedir.

Şehir depremi tanır. 1906 Mart'ında Meishan depremi Chiayi'yi büyük ölçüde yıkmış, sur duvarlarından yalnızca Doğu Kapısı ayakta kalmıştır. Tayvan Merkezi Hava Durumu İdaresi'nin rakamlarına göre o depremde 1.258 kişi ölmüştür. Japon yönetimi şehri yeni bir imar planıyla yeniden kurar.

Yeniden kurulan Chiayi'yi kereste büyütür. 1912'de Alişan Orman Demiryolu açılır ve dağlarda kesilen selvi ağaçlarını şehre indirmeye başlar. 1914'te Genel Valilik, Chiayi'de Avrupa ve Amerika'dan getirilmiş makinelerle donatılmış bir kereste fabrikası kurar. Bugün tesisi yöneten Tayvan orman idaresinin metinlerine göre burası dönemin en geniş devlet kereste tesisidir ve "Doğu'nun birinci kereste fabrikası" diye anılır.

Aralık 1941'in ilk haftasında dünya değişir. Japonya 7-8 Aralık'ta Pearl Harbor'a, Filipinler'e, Malaya'ya ve Hong Kong'a saldırır; Amerika ve İngiltere savaşa girer. Tayvan artık cephe gerisidir. Chiayi'deki kaynakların aktardığına göre adada geceleri ışık karartması uygulanmaktadır.

Saat 03.19

Deprem 17 Aralık sabahı yerel saatle 03.19'da gelir. Uluslararası kataloglar UTC saatini esas aldıkları için tarihi 16 Aralık olarak verir; NOAA'nın kaydında saat 19.19'dur.

Tayvan'ın bugünkü deprem idaresine göre merkez üssü Chiayi'nin güneydoğusunda, bugünkü Zhongpu ilçesine bağlı Longmen köyündeki Longshanjiao civarındadır; odak derinliği 12 kilometre, yerel büyüklüğü 7,1'dir. Sarsıntı bütün adada hissedilir. Adanın kuzey ucu ve Keelung dışında, Penghu adaları dahil her yerde şiddet III olarak kaydedilir. Japon Meteoroloji Ajansı'nın arşivinden yararlanan bir çalışmaya göre merkezden 24 kilometre uzaktaki Alişan ve 59 kilometre uzaktaki Tainan gözlem istasyonları şiddet IV ölçer.

Karanlıkta uyanan Chiayi halkının ilk tepkisi korkudur. Chiayi Belediyesi Kültür Dairesi'nin yayımladığı arşiv notuna göre şehirde pek çok kişi sarsıntıyı ilk anda Amerikan uçaklarının bombardımanı sanır. İngilizce Vikipedi de depremin saldırının misillemesi olduğu yönünde asılsız söylentiler yayıldığını yazar.

Yıkılan şehir

Yıkımın merkezi Chiayi ve çevresindeki kasabalardır. Kayıplar Chiayi şehrinde ve Chiayi ilçesine bağlı Zhuqi, Xiaomei (bugünkü Meishan), Shuishang ve Fanlu'da, Douliu ilçesine bağlı Caoling'de, Xinying ilçesindeki Baihe ve Fanshe'de yoğunlaşır.

Şehrin içinde birkaç bina özellikle anılır. Doğu Pazarı'nın iki katlı tuğla binası çöker. Kuzey Kapısı'ndaki kereste fabrikasının ilk kuşak binaları yıkılır. Chiayi telgraf idaresinin donanımı ağır hasar görür; ana caddede, bugünkü Zhongshan Yolu boyunca binalar çöker.

Ölülerin ilçelere göre dağılımı dönemin resmî raporundan aktarılan tabloda şöyledir: Chiayi ilçesinde 182, Xinying ilçesinde 64, Chiayi şehrinde 61, Douliu ilçesinde 48 kişi. Şehirde 226 kişi yaralanmıştır. Japon sismolog Fusakichi Omori, 1906'daki yüksek ölü sayısını bölgedeki kerpiç evlere bağlamıştır.

Dağ nehri kapatıyor

Depremin en uzun süren izi, merkezden kuzeydoğuya doğru, bugün Yunlin ilçesine bağlı Caoling'de oluşur. Caoling Dağı'nın yamacı çöker ve toprak, Zhuoshui Nehri'nin kolu olan Qingshui Deresi'nin vadisini kapatır. Arkada bir set gölü birikmeye başlar.

Caoling bu işe yabancı değildir. Japonya'da yayımlanan bir tarihî deprem çalışmasına göre aynı yamaç 1862'den 1999'a kadar beş kez kaymıştır: üçü deprem, ikisi yağmur yüzünden. 1862 Tainan depreminin oluşturduğu göl 1898'de boşalmıştır. İngilizce Vikipedi'ye göre 1941'deki kaymanın oluşturduğu toprak set 70 metre yüksekliktedir.

Göl bir yıl içinde büyür. Çince Vikipedi'ye göre 14 Mart 1942'de taşmaya başlar ama set dayanır. Ağustos 1942'deki şiddetli yağmurlar yamaçtan yeni bir kayma getirir ve set 170 metreye yükselir. Ekim 1942'de gölde yaklaşık 120 milyon metreküp su vardır. Japon bilim insanı Saburo Kawada, 1943'te Tokyo Üniversitesi Deprem Araştırmaları Enstitüsü bülteninde Caoling'deki "depremin doğurduğu göl" üzerine bir inceleme yayımlar.

Kazanlar sokakta

Depremin ertesi günlerinde Chiayi'de asker, polis ve siviller birlikte bir yardım düzeni kurar. O günlerden kalan iki fotoğraf, yıkıntıların arasındaki açık alanlarda kazanların kurulduğunu ve depremzedelere yemek pişirildiğini gösterir. Fotoğrafları Chiayi'li Gao Jirong saklamıştır; şehrin tarihini uzun yıllar araştıran Cai Rongshun, bunları 2017'de belediyenin yayımladığı "Chiayi Fotoğrafları" dizisinin altıncı kitabına alır.

Yer günlerce sallanmaya devam eder. Artçılar ilk hafta yoğundur, bir ay sonra hissedilir olanlar kesilir. Ana şoktan Şubat 1942 sonuna kadar 1.259 artçı sarsıntı kaydedilir; bunların 227'si hissedilir.

Depremi yaşayanlardan birkaçının sesi 80 yıldan fazla sonra televizyona yansır. Ekim 2024'te Zhongpu'da art arda küçük depremler olduğunda CTS kanalı, köyde yaşayan 100 yaşındaki Li Nine ile konuşur. Li Nine, 1941'de dağların çöktüğünü, ailelerin uzun süre çocukları evin içinde uyutmaya cesaret edemediğini anlatır; o gün hem dağın kayacağından hem de büyük bir şeyin üstlerine devrileceğinden korktuklarını söyler. Nisan 2024'te CNA ajansına konuşan, soyadı Wu olan bir Chiayi'li ise ailesinin şehirdeki evinin iki kez depremde yıkıldığını, ilkinin 1941'de, ikincisinin 1964'te olduğunu anlatır.

Savaşın gölgesinde bir haber

Deprem, Japonya'nın Pasifik'te art arda saldırılar düzenlediği günlere denk gelir ve dışarıya çok az haber ulaşır. Amerikan NBC radyosunun 17 Aralık 1941 bültenlerinde Tokyo kaynaklı Domei ajansına dayanan tek cümlelik bir haber vardır: güney Formoza'daki depremde 354 kişinin öldüğü ve yaralandığı. Aynı bültenlerin geri kalanı savaş haberleridir.

Adanın içinde ise sömürge yönetimi depremi kayda geçirir. Genel Valilik Meteoroloji Gözlemevi 1942'de "17 Aralık 1941 Chiayi Bölgesi Şiddetli Depremi Raporu"nu yayımlar. Bugün kullanılan ilçe ilçe kayıp tabloları ve artçı sayıları bu rapora dayanır.

Savaş, yeniden yapılanmanın da yönünü belirler. Orman idaresinin anlatımına göre Genel Valilik 1942'de, yıkılan kereste fabrikasının yerine ahşap ve geçme tekniğiyle yapılan ikinci kuşak bir fabrika kurar. Gerekçe, Pasifik Savaşı'nın askerî kereste ihtiyacıdır. Bir idare binası da depremden sonra yapılır.

Rakamlar neden tutmuyor

1941 Chiayi depreminin kaybı, kaynağa göre değişir. NOAA'nın küresel veritabanı 319 ölü ve tamamen yıkılan 1.768 oda verir. Tayvan Merkezi Hava Durumu İdaresi 360 ölü, 194 ağır yaralı, 535 hafif yaralı ve 1 kayıp yazar. İngilizce Vikipedi aynı kuruma dayanarak 358 ölü ve 733 yaralı, Çince Vikipedi 360 ölü ve 729 yaralı verir. Japon sismolog Tokuji Utsu'nun dünya hasar yapan depremler listesinde ise 357 ölü ve 718 yaralı vardır.

Yıkılan ev sayısında da fark vardır. Tayvan'ın deprem idaresi 4.481 tamamen, 6.787 yarı yıkılmış konut sayar; 11.292 konut ağır, 28.188 konut hafif hasarlıdır. İngilizce Vikipedi tamamen yıkılan konutu 4.520, kısmen yıkılanı 11.086 olarak verir.

Büyüklük de tartışmalıdır. Yerel büyüklük 7,1 olarak kabul edilir, İngilizce Vikipedi 7,2 yazar. Japon Meteoroloji Araştırma Enstitüsü'nden Yuzo Ishikawa ve arkadaşları 2000'de depremi 7,0 olarak alır, kaba bir moment büyüklüğü hesabıyla 7,5'e ulaşır ve daha ayrıntılı çalışma gerektiğini not eder. Shih-Nan Cheng ve Sin-Yi Huang 2016'da merkez üssünü yeniden hesaplar: odak derinliği 9 kilometre, moment büyüklüğü 7,3, yaklaşık 60'a 30 kilometrelik bir kırılma alanı. Yüzeyde fay kırığı görülmez; araştırmacılara göre deprem, yüzeye çıkmayan bir ters fayda olmuştur.

Neyi değiştirdi

Tayvan'ın deprem idaresi, hasar bakımından 1941 depremini 1935 Hsinchu-Taichung ve 1906 Meishan depremlerinin ardından üçüncü sıraya koyar. Chiayi bölgesi 35 yıl içinde ikinci kez yıkılmıştır.

Caoling'deki göl ise depremden on yıl sonra yeni bir felaket getirir. 18 Mayıs 1951'de set aniden yıkılır. Çince Vikipedi bu felakette 74 kişinin öldüğünü, Zhuoshui Nehri boyunca Xiluo, Erlun ve Lunbei'nin zarar gördüğünü yazar. İngilizce Vikipedi ise aşağı havzada yüzlerce kişinin öldüğünü, bunların 74'ünün göle yol yapan askerler olduğunu söyler. Ölen askerler için bir anıt dikilir.

Bilim için deprem, 1999 Chi-Chi depreminden sonra yeniden önem kazanır. Araştırmacılar 1935, 1941 ve 1999 depremlerini birlikte inceler. Ishikawa ve arkadaşlarına göre 1941 depremi 1935'tekinden derindedir ve hasarın bir çizgi boyunca değil geniş bir alana yayılması da bununla uyumludur.

Bugün

Zhongpu'nun altındaki kaynak sessiz değildir. 27 Ekim 2024'te bölgede sekiz deprem olur, en büyüğü 4,9'dur. Deprem idaresinden Lin Zuwei, PTS kanalına, 1941 depreminin bu depremlerin biraz üstünde bir yerde olduğunu ve aradan 70-80 yıl geçtiğini hatırlatır. 21 Ocak 2025'te Chiayi'nin Dapu ilçesinde 6,4 büyüklüğünde bir deprem olur; dört kişi hafif yaralanır.

Caoling'deki yamaç kaymaya devam eder. 1999 Chi-Chi depreminde yeniden çöker, 29 kişi ölür ve yeni bir göl oluşur; bu göl 2004'te dolup kaybolur. Temmuz 2025'te Danas tayfunu yağmurlarıyla bir kez daha göl oluşur, üç gün sonra boşalır.

Chiayi'deki kereste fabrikası bugün kültür parkıdır. Japon döneminden kalan beş yapı, aralarında 1941'den sonra yapılan ikinci kuşak fabrika binası ve idare binası, 2002'de şehrin tarihî yapıları listesine alınmıştır. İkinci kuşak fabrikanın yer altındaki makine bölümleri 2017'deki kazıda gün ışığına çıkar. Bir zamanlar şehrin simgesi olan baca ise 1964 Baihe depreminde yıkılmıştır; bugün yalnızca kaidesi durur.

Kaynaklar

• Tayvan Merkezi Hava Durumu İdaresi Sismoloji Merkezi, "1941/12/17 Zhongpu depremi" afet sayfası
• Tayvan Genel Valiliği Meteoroloji Gözlemevi, Showa 16 (1941) 17 Aralık Chiayi Bölgesi Şiddetli Depremi Raporu, 1942 (Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3693
• Y. Ishikawa, Y. Yoshida, T. Hashimoto, "1935 ve 1941 Tayvan depremleri", Japonya Yer Bilimleri Birliği toplantısı bildirisi, 2000
• Shih-Nan Cheng, Sin-Yi Huang, "1941 Zhongpu depreminin yeniden konumlandırılması", Chien Hsin Journal, 36(2), 2016
• H. Kawabe ve diğ., "Yunlin Caoling'de depremlerle tekrarlanan büyük heyelanlar", Rekishi Jishin, sayı 18, 2002 (S. Kawada 1943 çalışmasına atıfla)
• Tokuji Utsu, Dünya hasar yapan depremler listesi (Tokyo Üniversitesi Deprem Araştırmaları Enstitüsü, Tayvan listesi)
• Tayvan Ulusal Kültür Belleği, "Chiayi büyük depremi" ve "Chiayi büyük depremi yıkım manzarası" kayıtları (Chiayi Belediyesi Kültür Dairesi, Chiayi Fotoğrafları 6. kitap, yazar Cai Rongshun)
• TVBS, "76 yıl önceki Chiayi büyük depreminin fotoğrafları ortaya çıktı", 2017
• Alişan Orman Demiryolu ve Kültürel Miras İdaresi, Chiayi Kereste Fabrikası parkı tanıtım ve kiralama belgeleri
• CTS (LINE TODAY üzerinden), Zhongpu depremleri ve 100 yaşındaki Li Nine'nin anlatımı, 28 Ekim 2024
• CNA, Chiayi'deki deprem dizisi ve halkın hatıraları (muhabir Cai Zhiming), 13 Nisan 2024
• PTS Haber, Zhongpu deprem dizisi, Ekim 2024
• e-info (Çevre Bilgi Merkezi), 21 Ocak 2025 Dapu depremi
• Past Daily, NBC radyo bültenleri, 17 Aralık 1941
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1941 Chungpu depremi, Caoling gölü, New Caoling Lake, 1906 Meishan depremi, Chiayi (başlangıç kaynağı)