1980 Huajuapan Depremi Bir Sabah Mixteca'da Kerpiç Kenti Yıktı

24 Ekim 1980, cuma sabahı. Meksika'nın güneyinde, Oaxaca, Puebla ve Guerrero eyaletlerinin birleştiği dağlık Mixteca bölgesinde okullar açılmış, çarşı kurulmuş. Saat 8.53'te yerin 65 kilometre altında bir fay kırılıyor. Sarsıntı bir dakika 45 saniye sürüyor. Bölgenin en kalabalık kenti Huajuapan de León'da yapıların neredeyse tamamı hasar görüyor; katedralin kulesi düşüyor, belediye sarayı kullanılmaz hâle geliyor, çarşı çöküyor. Kentin yerel radyosu ilk sarsıntıyla susuyor ve günlerce açılmıyor.

Depremden önce

Huajuapan de León, Oaxaca eyaletinin kuzeybatı ucunda, Mixteca'nın kurak tepeleri arasında, deniz seviyesinden yaklaşık 1.600 metre yükseklikte kurulu bir kenttir. Halkının büyük kısmı Mixtek kökenlidir. Kentin hemen yanındaki Cerro de las Minas tepesinde, milattan önce 400'lerden kalma eski bir Mixtek yerleşiminin kalıntıları durur. İspanyol kasabası 1561'de vadinin tabanında kurulur; 1812'de bağımsızlık savaşında 111 gün süren bir kuşatmaya direnir ve adını o savaşın kahramanlarından Antonio de León'dan alır.

1980'de kentin nüfusu, depremi inceleyen UNAM Jeofizik Enstitüsü araştırmacılarının yazdığına göre 45 bin civarındadır. Merkezde katedral, onun önünde Antonio de León meydanı, meydanın kenarında belediye sarayı, Valerio Trujano kemeraltı ve Porfirio Díaz çarşısı vardır. Bölgedeki evlerin çoğu kerpiçten yapılmıştır. Araştırmacılar Mixteca'daki yapıları "ağır kerpiç" binalar olarak tarif eder ve bölgedeki büyük depremlerin hasarını büyük ölçüde bu yapı tarzına bağlar.

Huajuapan depremi ilk kez görmüyor. Yerel tarihçilerin aktardığına göre 18 ya da 19 Temmuz 1882'deki büyük deprem 702 evi yıkar, katedralin güney kulesini, eski belediye binasını ve hapishaneyi yerle bir eder; o depremde yalnızca iki ölü bildirilir. Katedral bu depremden sonra onarılır, iki kulesi 1883 ve 1900'de tamamlanır. Bölge 1928 ve 1945'te de 84 ve 95 kilometre derinlikte oluşan, 6,5 büyüklüğünde iki depremle benzer biçimde sarsılmıştır.

Sabah 8.53

Deprem yerel saatle 8.53'te başlar. Huajuapan'ın yerel radyosu XEOU, 34. yıl dönümünde yayımladığı yazıda saati saniyesine kadar verir: 8.53.27. UNAM Jeofizik Enstitüsü ve Tacubaya Meteoroloji Servisi'nin verilerine göre sarsıntı bir dakika 45 saniye sürer. Bu, bölgedeki benzer büyüklükteki kıyı depremlerine göre alışılmadık derecede uzun bir süredir.

Deprem bir kıyı depremi değildir. Pasifik'te dalan Cocos levhasının içinde değil, kıtanın altında, yaklaşık 65 kilometre derinlikte oluşur ve normal faylanmayla kırılır. UNAM araştırmacıları Jaime Yamamoto, Zenón Jiménez ve Reynaldo Mota'nın 1984'te yayımladığı çalışma, Huajuapan'ı merkez üssün yaklaşık 60 kilometre güneydoğusuna yerleştirir. Aynı yıllarda yazılmış bir UNAM tezi bu uzaklığı 40 kilometre olarak verir. Ulusal Sismoloji Servisi'ne dayanan güncel bir yazı ise merkez üssü Puebla'daki Acatlán'ın 19 kilometre batısında gösterir. Artçılar 32 kilometre uzunluğunda, 10 kilometre genişliğinde bir alanda toplanır.

Sarsıntı yaklaşık 400 bin kilometrekarelik bir alanda hissedilir. 180 kilometre uzaktaki Mexico City'de elektrik neredeyse bütün kentte kesilir; trafiğin en yoğun olduğu sabah saatinde kargaşa ve panik yaşanır. Başkentteki maddi hasar sonradan "orta" olarak değerlendirilir: yıkılan bahçe duvarları, çatlayan sıvalar. Asıl yıkım güneyde, Mixteca'dadır.

Çöken kent merkezi

Huajuapan'ın en eski mahalleleri en çok zarar görür. Katedral kulelerinden birini kaybeder. Belediye sarayı kullanılamaz hâle gelir. Valerio Trujano kemeraltının 1890'da yeniden yapılmış kuzey kanadı çöker. Porfirio Díaz çarşısı ve 16 de Septiembre ile Trujano caddelerinin köşesindeki Viñas Oteli yıkılır. Sagrario, El Calvario, Jesús María ve San José kiliseleri hasar görür. Antonio de León, Teresita Martín ve Lázaro Cárdenas okulları ile Benito Juárez ortaokulu da hasarlı binalar arasındadır.

Kentin iki hastanesi, belediye sarayının arkasındaki Sağlık Bakanlığı hastanesi ile Rafael Amador y Hernández hastanesi, harabeye döner ama hizmet vermeyi sürdürür. García Peral Oteli ve Beatriz Sineması o kadar ağır hasar görür ki daha sonra tamamen yıkılıp yeniden yapılır. Telefon şirketinin binası, bir bankanın şubesi ve mezarlığın cephesi de hasarlılar listesindedir.

Kentin kahramanları bile ayakta kalmaz. 1812 kuşatmasında hatları aşıp Morelos'a haber götüren Nuyoo'lu Remigio Sarabia'nın heykeli devrilir. Kente adını veren General Antonio de León'un heykeli de zarar görür; heykelin özgün kılıcı kaybolur ve yerel radyonun 2014'teki yazısına göre o güne dek bulunamamıştır.

UNAM ekibi sahada şunu not eder: kentin üst kısmındaki yeni yığma yapılar, bazı federal kurumların lojmanları bile ağır yapısal hasar almıştır. Kamu binaları, oteller ve konutlar ciddi şekilde hasarlıdır, bazı apartmanlar çatlamıştır. Araştırmacıların özetine göre kentteki yapıların "neredeyse tamamı" bir ölçüde zarar görmüştür; bildirilen ölümlerin çoğu da bu kenttedir.

Susan radyo, kesilen hatlar

Depremden sonraki saatlerde Huajuapan dünyadan kopar. O günlerde "Radio Joya" adıyla yayın yapan XEOU, sarsıntı başladığı anda susar; elektrik kesildiği için günlerce yayına dönemez. Kentin kendi haber kaynağı, kentin başına geleni duyuramayan tek kurum olur. Telefon hatları da kesilir. Birkaç saat içinde Independencia parkına kurulan derme çatma bir kabinden şehirlerarası görüşmeler yeniden yapılabilir. İçme suyu şebekesi de borular kırıldığı için çalışmaz.

Ertesi gün, 25 Ekim cumartesi, Huajuapan Meksika gazetelerinin manşetindedir. Oaxaca'nın El Imparcial gazetesi "Huajuapan harabe" diye yazar. Excélsior yedi eyalette ve başkentte deprem hissedildiğini, Oaxaca ile Puebla'da 40 kişinin öldüğünü duyurur. El Universal ise Huajuapan bölgesinde 60 kurban bulunduğunu ve kentin yüzde 85'inin yerle bir olduğunu yazar. Yerel radyonun yıllar sonra yazdığı gibi, o güne kadar haritada pek az kişinin bulabildiği kent birden ülkenin ilk haberi olur.

Meydanda toplanan aileler

Pek çok aile evlerinden tahliye edilir ve geçici olarak kentin ana meydanında toplanır. Artçılar sürer. UNAM'ın sahaya gönderdiği sismologlar, ana depremden 12 saat sonra Acatlán'da ilk portatif sismografı çalıştırır; birkaç saat sonra Huajuapan'ın 15 kilometre güneyindeki Yosocuta barajında ikincisini kurar. Ertesi sabah Tulcingo ve Tlaxiaco'ya birer istasyon daha eklenir; beşincisi, yol sorunları yüzünden ancak birkaç gün sonra Guerrero'daki Tlapa'ya kurulabilir.

Bu ağ dokuz gün çalışır ve yaklaşık 900 artçı kaydeder. En büyük üç artçı 24 Ekim öğleden sonra, 25 Ekim gecesi ve 26 Ekim öğleden sonra gelir. Araştırmacılara göre artçılar ek hasara yol açmaz.

Aynı ekip, sismograflar çalışırken bölgeyi dolaşıp hasarı yerinde inceler. Yosocuta'da baraj işçileri için sağlam zemine iyi yapılmış konutlarda hasar neredeyse yoktur. Bu, kerpiç ve bakımsız eski yapılar ile iyi inşa edilmiş evler arasındaki farkı gösteren ilk gözlemlerden biridir. Bilim insanları ayrıca etkilenen belediyelere birer soru formu gönderir ve 150 yerleşimin yanıtlarına dayanarak bir şiddet haritası çizer. En yüksek şiddet, IX, Huajuapan çevresindedir.

Mixteca'nın köyleri

Yıkım yalnızca Huajuapan'da değildir. UNAM ekibinin gözlem notları, depremin dağlık bölgedeki kasabalara nasıl dağıldığını gösterir. Puebla'da Petlalcingo kilisesinin kuleleri ağır hasar görür. Chila'da kilise kulelerinden biri çöker, kilisenin yanındaki sağlam görünen evler bile ağır yapısal hasar alır. Acatlán'daki kerpiç evlerde çatlaklar ve dökülen sıvalar vardır.

Oaxaca'da Tamazulapan'ın kerpiç evlerinde derin çatlaklar oluşur, kiremitler düşer; kilise ve öğretmen okulu ağır hasar görür. Tlaxiaco yolunda yamaçlar kayar, asfalt yarılır. Guerrero tarafında Xochihuehuetlán kilisesinin ana nefi çöker. Huamuxtitlán'da belediye binasının içi tamamen yıkılır, kilisenin orta nefi kısmen göçer, yakındaki bir tepenin yamacı kayar. Tulcingo'da ilginç bir durum görülür: bir dere yatağının bir yakasındaki yeni yığma evler ağır hasar alırken karşı yakadaki kerpiç evlerde yalnızca hafif çatlaklar vardır.

Ulusal afet kurumu CENAPRED, 42. yıl dönümünde yayımladığı yazıda etkilenen yerleşimleri sayar: Puebla'da Petlalcingo, Chila, Acatlán ve Tulcingo; Oaxaca'da Huajuapan, Yosocuta, Tamazulapan ve Tlaxiaco; Guerrero'da Xochihuehuetlán, Huamuxtitlán ve Tlapa. Kurum, en büyük hasarın evlerde, kötü yapılmış binalarda ve kilise, belediye binası gibi eski yapılarda yoğunlaştığını yazar.

Kaç kişi öldü?

Huajuapan depremi için verilen ölü sayıları birbirini tutmaz. ABD'nin NOAA veri tabanı "en az 300 ölü" ve yaklaşık 150 bin evsiz kaydeder; İngilizce Vikipedi de bu rakamları tekrarlar. Meksikalı kaynaklar çok daha düşük rakamlar verir. Yamamoto ve arkadaşlarının 1984 tarihli makalesi resmî raporlara dayanarak 53 ölü, binden fazla yaralı ve yaklaşık 15 bin depremzede, en az 6 kent ve 60 yerleşimde hasar bildirir. Dönemin Huajuapan belediye meclisi üyesi Dr. Rafael Morales Martínez'in derlediği kayıtlar bölgede 54 ölü, bunların 14'ünün kentte olduğunu ve 368 yaralıyı gösterir. Fotoğrafçı Estanislao Ortiz Escamilla'nın tuttuğu kayıtlarda ise 52 ölü, 70 ağır yaralı, hasarlı 23 kilise ve 75 okul, çöken 2 bin ev, yıkılması gereken 300 ve onarılması gereken 5 bin ev vardır.

İlk haberlerde Mixteca'da 300 yerleşimde 35 bin depremzededen söz edilir. NOAA'daki 300 ölü ve 150 bin evsiz rakamlarının kaynağı açık değildir; yerel kayıtlarla örtüşmez. Yerinde tutulan sayımlar ve bilimsel çalışmalar ölü sayısını 50 ile 60 arasında gösterir. Bu yazı, yerel ve bilimsel kaynakları esas alır ama yabancı kataloglardaki yüksek rakamın da kayıtlarda bulunduğunu not eder.

Büyüklük de kaynağa göre değişir. 1980 gazeteleri 6,5 yazar. Yamamoto'nun çalışmasında yüzey dalgası büyüklüğü 7,0, NOAA'da 6,4'tür. Meksika Ulusal Sismoloji Servisi'ne dayanan güncel yazılar 7,1 verir, İngilizce Vikipedi ise moment büyüklüğünü 7,2 olarak yazar. Derinlik için 65 ve 72 kilometre değerleri birlikte anılır.

Neyi değiştirdi

Yerel radyonun 34. yıl dönümü yazısına göre deprem, Huajuapan'ın yakın tarihini ikiye böler. Yıkılan eski binaların yerine yenileri yapılırken kent taşra görünümünü kaybeder; nüfus hızla ama plansız biçimde artar, ticaret büyür. 2014'te depremin fiziksel izi olarak geriye yalnızca birkaç yarı yıkık duvar ve boş arsa kalmıştır.

Bilim açısından deprem, kıyıdan uzakta, kıtanın altında derinde oluşan depremlerin Mixteca için ne kadar tehlikeli olduğunu gösterir. UNAM araştırmacıları bu tür depremlerin seyrek ama yıkıcı olduğunu, hasarın da bölgedeki ağır kerpiç yapılardan kaynaklandığını yazar. 15 Haziran 1999'da benzer derinlikte bir deprem Tehuacán yakınında yine Puebla ve Oaxaca Mixtecası'nı sarsar; o deprem üzerine yazan coğrafyacılar 1980'i bölgenin geçmiş depremleri arasında anar.

Katedral bir kez daha onarılır. 7 Eylül 2017'deki büyük depremde yeniden ağır hasar görür; üç nefin tonozları, güney kulesi ve kuzey çan kulesi onarılır, çalışmalar Eylül 2020'de biter.

Bugün

Huajuapan bugün 56 bin nüfuslu, Oaxaca ile Puebla arasındaki yolların kesiştiği bir ticaret kentidir. Merkezde, bir zamanlar çöken binaların yerinde yenileri durur; katedral kırmızı taş cephesiyle yine meydanın başındadır.

Kent her 24 Ekim'de depremi anar. 40. yıl dönümünde, 2020'de, parkın meydanında belediye yetkilileri, askerler, kurtarma ekipleri ve sağlık çalışanları toplanır. Mumlar yakılır, bir dakikalık saygı duruşu yapılır; kurtarma araçlarının sirenleri katedralin çanlarıyla birlikte çalar. Törenin konuşmacısı Francisco Círigo Villagómez, NVI Noticias'ın aktardığına göre, depremi kentin yakın tarihinde "bir dönüm noktası" olarak anar ve bugüne kadar o büyüklükte toplu bir felaket yaşanmadığını söyler. Círigo, unutmanın kenti yeni bir depreme hazırlıksız yakalanma riskiyle karşı karşıya bırakacağını belirtir ve Huajuapan'a bir deprem erken uyarı sistemi kurulmasını ister.

CENAPRED de aynı noktaya dikkat çeker: bu bölgede oluşan depremlerde, uyarı sistemleri çalışsa bile insanların kendini korumak için çok az zamanı olur.

Kaynaklar

• Yamamoto, J., Jiménez, Z. ve Mota, R. (1984), El temblor de Huajuapan de León, Oaxaca, México, del 24 de octubre de 1980, Geofísica Internacional 23(1), 83-110
• Toledo Reyes, V. R. (1982), Estudio de réplicas del sismo de Huajuapan de León del 24 de octubre de 1980, UNAM Mühendislik Fakültesi lisans tezi
• Sistema Radiofónico Informativo (XEOU), "El sismo de Huajuapan 34 años después", 24 Ekim 2014
• NVI Noticias, "Recuerdan en Huajuapan el sismo de hace 40 años", Ekim 2020
• CENAPRED (Meksika Ulusal Afet Önleme Merkezi), "A 42 años del sismo de Huajuapan de León", 24 Ekim 2022
• CIRES Blog, "24 de octubre de 1980: Sismo de Huajuapan", 24 Ekim 2019
• SkyAlert, "1980: el terremoto que marcó a la Mixteca de Puebla", 2025
• Ramírez Herrera, T. ve Lugo Hubp, J. (2000), Efectos del sismo (7.0=Mw) del 15 de junio de 1999 en Puebla y estados vecinos, Investigaciones Geográficas 43
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 4899)
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1980 Oaxaca earthquake, Huajuapan de León, Catedral de Huajuapan de León (başlangıç kaynağı)