2017 Puebla Depremi: Tatbikattan İki Saat Sonra

19 Eylül 2017, salı. Meksiko, 1985 depreminin 32. yıl dönümünü anıyor. Saat 11.00'de hoparlörlerden siren yükseliyor, milyonlarca kişi her yıl yaptığı gibi tatbikat için sokağa çıkıyor. İki saat sonra yer gerçekten sallanıyor. Okullar, apartmanlar, kiliseler çöküyor. Ertesi günlerde bütün ülke bir okulun enkazında yaşadığı söylenen bir kız çocuğuna kilitleniyor. Ama o kız hiç var olmamış.

Depremden önce

Meksika, dünyanın sismik olarak en hareketli bölgelerinden biridir. Pasifik kıyısı boyunca Cocos levhası Kuzey Amerika levhasının altına dalar; ülkede günde ortalama 40 deprem kaydedilir. Başkent Meksiko ise eski bir göl yatağının üzerine kuruludur. Kumlu, killi yumuşak zemin, deprem dalgalarını yavaşlatır ama genliklerini büyütür; sarsıntı şehirde olduğundan daha şiddetli ve daha uzun hissedilir.

Şehir bunu acı yoldan öğrenmiştir. 19 Eylül 1985'te Michoacán kıyısında meydana gelen deprem Meksiko'da yaklaşık 10 bin kişinin ölümüne yol açmıştı. O günden beri 19 Eylül anma günüdür ve her yıl saat 11.00'de ulusal deprem tatbikatı yapılır.

2017 eylülü zaten sarsıntılı başlamıştır. 7 Eylül'de Chiapas açıklarında 8,2 büyüklüğünde bir deprem olmuş, Oaxaca ve Chiapas'ta yüze yakın kişi ölmüştür. Sonradan hazırlanan resmî rapora göre bu depremde hasar gören binalardan biri, Meksiko'nun güneyindeki Enrique Rébsamen Okulu'dur. Gerekli önlemler alınmaz.

Saat 11.00: tatbikat

Salı sabahı tatbikat her yılki gibi başlar. Uyarı radyodan, televizyondan, telefonlardan ve sokaklardaki hoparlörlerden yayılır. İnsanlar evlerden, bürolardan, dükkânlardan çıkıp önceden belirlenmiş güvenli alanlarda toplanır. Univision muhabiri Janet Cacelin, binasındaki tatbikatı daha sonra CNN'e anlatırken birçok kişinin bunu "vakit kaybı" olarak gördüğünü söyler. İnsanlar sohbet eder, oyalanır, sıkılır, sonra işlerine döner.

13.14: sarsıntı

Saat 13.14.40'ta, Puebla ile Morelos eyaletlerinin sınırında, yaklaşık 50 kilometre derinlikte bir kırılma olur. Meksika Ulusal Sismoloji Servisi depremin büyüklüğünü 7,1 olarak verir ve merkez üssünü Morelos'taki Axochiapan'ın 12 kilometre güneydoğusuna yerleştirir; servis yıllar sonra merkezi Puebla'daki Chiautla de Tapia'nın yakınına kaydıracaktır. Bu, 1985'teki gibi levhaların sınırında değil, dalan Cocos levhasının içinde meydana gelen bir depremdir. Merkez üssü başkente yaklaşık 120 kilometre uzaklıktadır.

Bu yakınlık uyarı sistemini işe yaramaz hâle getirir. Resmî bültene göre başkente 20 saniye önceden uyarı gitmiştir; ancak şehirde yaşayanların çoğu sirenlerin ve telefon uyarılarının sarsıntıdan birkaç saniye önce ya da sarsıntı sırasında çaldığını anlatır. Bazı kaynaklar uyarının depremin başlamasından on bir saniye sonra devreye girdiğini yazar. Bir kısım insan sireni sabahki tatbikatın devamı sanır. Ricardo Ramos da önce bunun tatbikat olduğunu düşünür. Janet Cacelin'in sözleriyle bu kez uyarı yoktur, yalnızca sarsıntı vardır; insanlar öğretildiği gibi masaların altına girmek yerine kapılara koşar.

Güçlü sarsıntı yaklaşık 20 saniye sürer. Dorothy Muñoz o sırada evinde televizyonda 1985 depremi üzerine bir özel yayın izlemektedir. Akvaryumu, süs eşyaları ve mobilyaları devrilir; köpeklerini kapıp sokağa çıkar. Meksiko'da 40'tan fazla bina çöker. Çöken binalardan toz bulutları yükselir, gaz kaçakları ve yangınlar başlar. Elektrik idaresi, aralarında başkentin de bulunduğu yedi eyalette 4,7 milyon civarında abonenin elektriksiz kaldığını açıklar. Havalimanı saatlerce kapanır, metronun bazı hatları durur.

Kalkan yumruklar

Sarsıntı biter bitmez yüzlerce kişi çöken binalara koşar. Resmî ekipler gelmeden önce mahalleli enkazı elleriyle kaldırmaya başlar. Telefon şebekesi çökünce bazıları evlerindeki kablosuz ağların şifresini kaldırır; sokaklarda kendiliğinden yardım noktaları kurulur. Sosyal medya bilgi alışverişinin asıl yolu olur. Bisikletli ve motosikletli gruplar, yardım toplama merkezlerinden enkaz alanlarına yiyecek, ilaç ve alet taşır. UNAM, IPN ve UAM gibi üniversitelerin öğrencileri gönüllü ekipler kurar.

Bu kalabalığın içinde bir işaret doğar: yumruk havaya kalkar. Bir kurtarmacı yumruğunu kaldırdığında herkes de kaldırır ve tam sessizlik olur. Böylece ekipler enkazın altından gelebilecek bir sesi, bir vuruşu dinler. 1985'ten beri enkaz kurtarmasında çalışan gönüllü Topos ekipleri, sessizliğin önemini gönüllülere bu işaretle anlatır. Kalkık yumruk, 2017 depreminin simgelerinden biri olur.

Gece boyunca jeneratörlerle aydınlatılan enkaz alanlarında kazı sürer. Belediye Başkanı Miguel Ángel Mancera şehir genelinde olağanüstü durum ilan eder.

Rébsamen Okulu

Enrique Rébsamen Okulu, şehrin güneyindeki Tlalpan ilçesinde, Nueva Oriental Coapa mahallesindedir. Özel bir okuldur. 1983'te yapılmış, 2009'da yapı sistemi güçlendirilmeden üzerine dördüncü bir kat eklenmiştir. Sonradan yapılan incelemelere göre çatıya izinsiz bir daire eklenmiş, binaya 200 tonu aşkın ek yük binmiştir. Şehrin denetim kurumu 2016'da binanın izin verilenden yüksek olduğunu ve okulun sahibi Mónica García Villegas'ın sahte belge sunduğunu tespit etmiştir.

Deprem anında okulun üç binasından biri tamamen, biri kısmen çöker. Deniz Kuvvetleri, Sivil Savunma, Kızılhaç, itfaiye ve yüzlerce gönüllü enkaza koşar. Kısmen çöken bina, gönüllülerin çaktığı destek direkleriyle ayakta tutulur. Enkaz kova kova, elle boşaltılır; her saat başı ısı algılayıcılarla tarama yapılır. Okulun önünde aileler bekler. Bazı çocuklardan ve öğretmenlerden enkazın altından yardım isteyen mesajlar gelir; bu mesajlar kurtarma ekiplerini yönlendirir. Ajans haberlerine göre okuldan yaşları 6 ile 15 arasında 11 çocuk sağ çıkarılır.

Okulda 26 kişi ölür: kaynakların çoğuna göre 19'u çocuk, 7'si yetişkindir. İlk günlerde verilen rakamlar farklıdır; ajans haberleri 21 çocuk ve 5 yetişkinden söz eder.

Frida Sofía: olmayan kız

20 Eylül sabahı enkaz başından bir haber yayılır: enkazın altında Frida adında bir kız çocuğu yaşamaktadır. Kısa süre içinde ona ikinci bir ad eklenir: Sofía. Kurtarmacıların seslendiğinde parmaklarını oynattığı, hortumla ona su verildiği, yanında başka çocukların da bulunduğu anlatılır. Bilgiyi Deniz Kuvvetleri'nden yetkililer ve kurtarmacılar vermektedir.

Televisa ve TV Azteca saatlerce canlı yayın yapar; ülke Frida Sofía'nın kurtarılmasını dakika dakika izler. Kurtarmacı Raúl Rodrigo Hernández Ayala, kızın yaşadığını ve yaşam belirtileri gösterdiğini muhabirlere söyler. Ancak ayrıntılar sürekli değişir: kızın yaşı kimine göre 6, kimine göre 12'dir. Hiçbir aile bu adla bir çocuk aramamaktadır. Eğitim Bakanı Aurelio Nuño, bu adda bir çocuğu arayan yakın olmadığını açıklar.

21 Eylül'de Proceso ve Aristegui Noticias gibi yayın organları tutarsızlıkları yazar. Aynı gün Deniz Kuvvetleri müsteşarı Ángel Enrique Sarmiento, okul kayıtlarında böyle bir öğrenci bulunmadığını, enkazdaki bütün çocukların akıbetinin bilindiğini açıklar. Sarmiento, Frida Sofía'nın gerçek olmadığından emin olduklarını söyler; arama sırasında kameraların yalnızca kan izleri gördüğü de anlatılır. Enkazda yalnızca okulun bir çalışanı hâlâ kayıptır.

Karışıklığın, enkazdan kurtarılan Ana Sofía adlı başka bir çocuğun adından doğmuş olabileceği yazılır. Televisa'nın haberi uydurmadığını savunmasına karşın, televizyonların heyecan arayan yayınları sert eleştirilir. Bir gönüllü kurtarmacı, Alfredo Padilla, bunun bir "karışıklık" olduğunu, asıl önemli olanın enkazda yaşam belirtisi bulunması olduğunu söyler. Sosyal medyada ise Simpsonlar'ın kuyuya düşen hayalî çocuğu anlatan bölümü hatırlatılır.

Álvaro Obregón 286

Depremde en çok can kaybının yaşandığı yer, Condesa'daki Álvaro Obregón Bulvarı'nın 286 numarasındaki büro binasıdır. Saat 13.14'te sallanmaya başlayan bina birkaç saniye içinde çöker. Enkazdan 49 kişinin cesedi çıkarılır.

37 yaşındaki dil öğretmeni Óscar Cantellano, çalıştığı binanın enkazının altında kalır. Telefonuyla ailesinin mesaj grubuna yazar: bina çöktü, mahsur kaldım, yardım isteyin. Kız kardeşi Ana Luz Cantellano haberi sosyal medyada yayar. Annesi María Teresa Carreira'nın La Razón gazetesine anlattığına göre oğlunun ayağı sıkışmıştır ama nefes alabilmektedir. Cantellano akşam 18.30 civarında, binadan sağ çıkarılan 19. kişi olarak enkazdan alınır; kalçası ve sol bacağı kırıktır.

Sonraki günlerde aramaya İsrail ve Panama'dan gelen kurtarma ekipleri de katılır. Binanın arsası daha sonra bir anma parkı yapılmak üzere kamulaştırılır.

Atzala'da vaftiz

Sarsıntı başkentten çok merkez üssüne yakın kasabalarda kiliseleri vurur. Puebla eyaletinin Atzala kasabasındaki eski Santiago Apóstol Kilisesi'nde o sırada iki aylık bir kız bebek, Elideth, vaftiz edilmektedir. Kilisenin kubbesi içeridekilerin üzerine çöker. Ailenin 11 üyesi ölür; aralarında vaftiz edilen bebek ve en az dört çocuk vardır. Ajans haberine göre sağ kalanlar yalnızca bebeğin babası, rahip ve rahibin yardımcısıdır.

Rahibin yardımcısı Lorenzo Sánchez, Associated Press'e içeridekilerin çoğunun öldüğü bir "dehşet sahnesi" yaşandığını anlatır. Sallantı başladığında kenarlara kaçabilenler kurtulmuştur; kaçmaya vakit bulamayanlar ölmüştür. Ertesi gün tabutların her birinin üzerinde bir ad yazılıdır: Florencio, Fidela, Aurelia, Manuela, Maria de Jesús, Carmen, Samuel, Azucena, Feliciana, Susana ve Elideth.

Atzitzihuacán'da da bir kilise ayin sırasında çöker ve 15 kişi ölür. Cholula'da kilise kuleleri devrilir. Puebla'da 12 binden fazla ev ve yaklaşık 250 tarihî yapı hasar görür.

Devlet bölgede

Devlet Başkanı Enrique Peña Nieto deprem anında havadadır; 7 Eylül depreminin vurduğu Oaxaca'daki hasarı inceleyip dönmektedir. Uçağı kapanan havalimanı yerine Santa Lucía Hava Üssü'ne yönlendirilir. Başkente dönen Peña Nieto acil kabine toplantısı yapar ve üç günlük ulusal yas ilan eder.

İçişleri Bakanlığı Morelos'un 33 belediyesinin tamamında, Meksiko'nun 16 ilçesinde ve Puebla'nın 217 belediyesinden 112'sinde olağanüstü durum ilan eder; böylece ulusal afet fonunun parası kullanılabilir. Ordu ve Deniz Kuvvetleri başkente 3 bin asker gönderir. 20 Eylül'de Peña Nieto, Morelos'ta en ağır hasarı alan kasaba Jojutla'yı gezer. Jojutla'da en az 16 kişi ölmüş, belediye sarayı ve Santa Cruz Kilisesi hasar görmüş, iki binden fazla ev zarar görmüştür.

Dünyanın dört bir yanından kurtarma ekipleri gelir. En büyükleri 72 kişilik Japon, 70 kişilik İsrail ve ABD ekipleridir. Japonya Dışişleri Bakanlığı bunun bir teşekkür olduğunu söyler: 2011 Tohoku depreminde Meksika da Japonya'ya ekip göndermişti. Türkiye'den TİKA, Meksika Kızılhaçı ile birlikte hijyen ve tıbbi malzeme paketleri dağıtır.

Kaç kişi öldü?

5 Ekim'de Ulusal Sivil Savunma Koordinatörü Luis Felipe Puente kesin ölü sayısını 369 olarak açıklar: Meksiko'da 228, Morelos'ta 74, Puebla'da 45, México eyaletinde 15, Guerrero'da 6, Oaxaca'da 1. Bazı kaynaklar sonradan hastanede ölenlerle birlikte rakamı 370 olarak verir. Yaralı sayısı 6 bini aşar.

Ölenlerin arasında Meksika'nın ilk kadın palyaçosu olarak bilinen Adela Peralta Leppe de vardır; çöken binasının enkazında 30 saat kalan Peralta, aylar sonra yaralanmasından kaynaklanan sorunlar yüzünden ölür. Başkentte 27 kişi Coyoacán'daki Multifamiliar Tlalpan sitesinin çöken 1-C bloğunda hayatını kaybeder.

Neyi değiştirdi

1985'ten sonra Meksiko, dünyanın en sıkı yapı yönetmeliklerinden birini yazmıştı. 2017 depremi bu yönetmeliğin kâğıt üzerinde kaldığını gösterdi. Ekim 2017'de yayımlanan bir araştırmaya göre 2012'den beri şehirde 6 binden fazla kaçak yapı şikâyeti yapılmış, bunların ne kadarının incelendiği kayda geçmemişti. Şikâyet edilen binaların birçoğu depremde çöktü.

Yolsuzlukla Mücadele örgütü Mexicanos contra la Corrupción y la Impunidad, hasarlı 28 binayı inceledi; projelerde kâr için hesapların değiştirildiğini, düşük kaliteli malzeme kullanıldığını, 1985'te hasar görmüş binaların yeni gibi satıldığını belgeledi. 1985'ten sonra yapıları denetlemek için kurulan sorumlu mühendislik sisteminin, mühendisler müteahhitlerce tutulduğu için bağımsızlığını yitirdiği yazıldı. Şehirde 204 soruşturma açıldı.

Rébsamen Okulu'nun sahibi Mónica García Villegas, ihmalle ölüme neden olmaktan yargılanıp mahkûm edildi. Savcılık 57 yıl hapis istedi; mahkeme 31 yıl verdi, ceza 2025'te 29 yıla indirildi. Okulun ek katına onay veren mühendis de yargılandı. Okulun bulunduğu Tlalpan'ın o dönemki ilçe başkanı Claudia Sheinbaum ise eleştirilerin hedefi oldu; savcılık onu sorumlu bulmadı.

Yardımların dağıtımı da tartışıldı. Federal denetim kurumu, devletin aldığı 91 milyon pesoyu aşkın uluslararası bağışın nasıl harcandığının bilinmediğini raporladı.

Bugün

Yeniden yapılanma yavaş ilerledi. Morelos'taki Jojutla'da 652 ev yıkılmış, 1.157 ev hasar görmüştü; iki yıl sonra kasaba halkı hâlâ yeniden yapımı bekliyordu. Ocak 2021'de Meksiko'nun yeniden yapılanma komiseri César Cravioto, hasarlı konutların yüzde 53'ünde, yani 13.945 evde işe başlandığını açıkladı.

Rébsamen Okulu'nun binasının bir kısmı Aralık 2017'de yıkıldı. Şubat 2023'te Claudia Sheinbaum, Alameda del Sur'da okulda ölenler için bir anıt açtı ve ailelerden kamuoyu önünde özür diledi. Her 19 Eylül'de Meksiko'da sirenler hâlâ tatbikat için çalıyor; artık iki depremin yıl dönümünde.

Kaynaklar

• Vikipedi (İngilizce), 2017 Puebla earthquake; Vikipedi (İspanyolca), Terremoto de Puebla de 2017 ve Colapso del Colegio Enrique Rébsamen (başlangıç kaynağı)
• Associated Press, Atzala kilisesinde vaftiz sırasında ölen aile ve Frida Sofía'nın var olmadığının açıklanması üzerine haberler, 20-22 Eylül 2017 (Crux, Morung Express'te yayımlanan metinler)
• Global News / Reuters, Rébsamen Okulu'nda kurtarma çalışmaları, 21 Eylül 2017
• CNN, "Hours after an earthquake drill in Mexico City, the real thing struck", 19 Eylül 2017 (WTVR'de yayımlanan metin)
• Chilango, 2017'de çöken binaların bugünkü durumu
• La Razón (Meksika), Óscar Cantellano'nun kurtarılışı, 19 Eylül 2020
• Univision, kurtarma ekiplerinin kalkık yumruk işareti, Eylül 2017
• EFE, üç günlük ulusal yas ve ilk ölü sayıları, 20 Eylül 2017 (TVN Panama)
• Meksika Ulusal Sismoloji Servisi (SSN); NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı