1967 Karakas Depremi Kentin 400. Yılında Zemin Yüzünden Apartmanları Yıktı

29 Temmuz 1967, cumartesi akşamı. Karakas, kuruluşunun 400. yılını dört gün önce kutlamış; kendini Latin Amerika'nın en modern şehri olarak tanıtıyor. Vadide on katı aşan binlerce betonarme apartman yükseliyor. Saat 20.05'te yer sallanıyor. Sarsıntı yarım dakika kadar sürüyor ama Altamira ve Los Palos Grandes'te dört apartman çöküyor. Neden yalnız orada? Cevabı binaların altındaki toprakta yatıyor ve dünyanın deprem mühendisliğini değiştiriyor.

Dört yüzüncü yıl

Karakas, 25 Temmuz 1567'de İspanyol Diego de Losada tarafından Santiago de León de Caracas adıyla kurulur. 1967 yazında şehir bu kuruluşun dört yüzüncü yılını kutlamaktadır. Başkent 1950'lerden itibaren hızla büyümüştür. Dağlarla çevrili uzun Karakas Vadisi'nde yüksek yapılar birbiri ardına yükselir; neredeyse hepsi betonarmedir. Yeni Zelandalı mühendis R. I. Skinner'ın sonraki raporuna göre şehirde on ve daha fazla katlı binin üzerinde modern bina vardır.

Bu binaların çoğu 1955 tarihli Venezuela yapı yönetmeliğine göre tasarlanmıştır. Yönetmelik, Kaliforniya'nın 1955 yapı kodunun orta deprem bölgesi için öngördüğü kurallara dayanır. Yani binalar depremi hesaba katarak yapılmıştır, ama orta şiddette bir depremi.

Şehrin deprem geçmişi uzundur. 1641'de ve 1812'de Karakas ağır yıkımlar yaşamıştır. Kıyının hemen açığından geçen San Sebastián Fayı, Güney Amerika ve Karayip levhaları arasındaki sınırın bir parçasıdır; 1900'deki büyük deprem de bu sistemle ilişkilendirilir.

Vadinin doğusundaki Los Palos Grandes ve Altamira, yeni orta sınıfın gözde semtleridir. Burada zemin, kayanın üzerinde yığılmış çok kalın bir alüvyon tabakasıdır. Mühendislik raporları bu kalınlığı 300 ila 450 fit, yani kabaca 90 ila 140 metre olarak verir. 1967'den önce bunun ne anlama geldiğini kimse tam olarak hesaplamamıştır.

Saat 20.05

Cumartesi akşamı saat 20.05'te Karakas sarsılır. Sürenin ne kadar olduğu kaynağa göre değişir: Venezuela kaynakları 35 saniyeden söz eder, bazıları 55 saniyeye kadar uzatır. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nün (MIT) 1972 incelemesi şiddetli sarsıntının 15-20 saniye, olayın tamamının yaklaşık 40 saniye sürdüğünü yazar.

Depremin büyüklüğü ve yeri de o gece belirsizdir. Karakas'taki Cagigal Gözlemevi'nin sarkaçlı sismografının iğne yayları kopar, fotoelektrik ölçüm cihazları da arızalanır. Gözlemevi müdürü Deniz Albayı Ramiro Pérez Luciani önce merkez üssünü 350 kilometre uzakta, Lara eyaletindeki Humocaro Fayı'na yerleştirir. Ertesi gün hasar raporlarını görünce tahminini düzeltir: merkez Karayip Denizi'nde, kıyıdan yaklaşık 70 kilometre açıktadır. Amerikan istasyonları ise farklı büyüklükler hesaplar. Bugün en çok kabul gören değer, 1990'da yapılan yeniden değerlendirmeye dayanan 6,6 moment büyüklüğüdür. NOAA kataloğu da depremi 6,6 olarak kaydeder.

Sarsıntı doğu-batı yönünde yaklaşık 20 kilometre boyunca, Arrecifes ile Naiguatá arasındaki kıyı şeridinde en sert hissedilir. Kıyıdaki Litoral Central ile vadideki Altamira ve Los Palos Grandes, en ağır hasarı gören yerlerdir.

Katedraldeki haç

Şehir merkezindeki Karakas Katedrali'nde o saatte bir ayin vardır. Sarsıntıyla birlikte vitraylar patlar, kapıya yakın olanlar Bolívar Meydanı'na kaçar. Cephenin tepesindeki yüz yıllık Papalık Haçı düşer, yere çarpıp parçalanır ve taşın üzerinde izini bırakır. Orada bulunan biri sonradan haçın yere "kızgın demir yanığı gibi" kazındığını ve tam o anda sarsıntının durduğunu anlatır. Pek çok kişi bunu mucize sayar, iz günlerce ziyaret edilir. 2 Ağustos'ta yetkililer o beton parçasını açıklama yapmadan kaldırır. Parça bugün El Valle semtindeki bir şapelde saklanmaktadır.

Aynı dakikalarda Antímano semtindeki Sonomatrix ses stüdyosunda ses teknisyeni Alejandro López, orgcu Tulio Enrique León ve besteci Germán Narváez bir çocuk korosu kaydı için çalışmaktadır. Üçü stüdyodan kaçar ama mikrofonlar ve bant makineleri çalışmaya devam eder. Böylece depremin bilinen tek ses kaydı ortaya çıkar; kayıt daha sonra plak olarak yayımlanır.

Los Ruices'teki Cadena Venezolana televizyon stüdyosunda kanalın üçüncü yılı için özel bir program çekilmektedir. Halk şarkıcısı Purita Reina sahneye çıktığında dekordaki bulut aşağı yukarı sıçramaya başlar. Hareket dalgalanmaya dönünce herkes kaçar. Dönemin basınına göre devrilen bir kamera, stüdyo zemininin dalga gibi kıpırdadığını kayda alır. Yandaki stüdyoda serbest güreş yayınını bekleyen 600 kadar seyirci de yara almadan dışarı çıkar; bina hasar görmez.

Altamira'da toz bulutu

Vadinin doğusunda tablo bambaşkadır. Chacao bölgesi gri bir toz bulutunun içinde kalır. Altamira Meydanı'nın yakınındaki Neverí binası yıkılır. Luis Roche Caddesi'ndeki Palace Corvin'in sekiz katı yok olur. Los Palos Grandes'in birinci caddesinde dokuz katlı San José binası çöker. On katlı Mijagual binasında o gece bir davet vardır; İspanyolca Vikipedi'nin aktardığına göre davetliler de ölenler arasındadır. Roxul, Royal Coral ve Blue Palace gibi yakındaki yüksek binalar da ağır hasar alır.

Mühendislik raporları bu semtte 10 ila 12 katlı dört apartmanın tamamen çöktüğünü, 10 ila 20 katlı birçok binanın da yıkılmanın eşiğine geldiğini yazar. Duvarların büyük parçaları sokağa düşer, altında kalan arabaları ezer, binaların içi dışarıdan görünür hâle gelir.

Kıyıda da yıkım vardır. Caraballeda'daki on bir katlı Mansión Charaima apartmanının beş katı çöker. Karşısındaki Macuto Sheraton oteli ağır hasar görür. Karakas'ın batısındaki Maracay'da beş kişi ölür, yüz kişi yaralanır.

Enkaz başında

Gece ve sonraki günlerde kurtarma ekipleri vinç ve dozerlerle enkazı kaldırarak hayatta kalan arar. Resmî kurumların görevlilerine binlerce gönüllü katılır. İçişleri Bakanı Reinaldo Leandro Mora radyo ve televizyondan halka sakin olma çağrısı yapar. Venezuela televizyonu ilk kez 24 saat kesintisiz yayın yapar.

Ana depremi otuz kadar artçı izler. Hepsi daha hafiftir ama her biri, ilk sarsıntıyı yaşamış şehirde yeniden paniğe yol açar. Bir hafta sonra Caraballeda'da Charaima'nın katları altında kaldığı düşünülenler için arama hâlâ sürmektedir. Yıkılan binaların molozu La Carlota Hava Üssü'ne taşınır ve orada incelenir. Altı ay boyunca otoyoldan geçen sürücüler o enkaz yığınlarını görmeye devam eder.

Charaima'nın kalan kısmı birkaç ay sonra patlayıcıyla yıkılmak istenir. Bina dayanır; sonunda yıkım gülleyle tamamlanır.

Kaç kişi öldü

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Venezuela kaynaklarında sık geçen rakam 236 kayıtlı ölüdür; bazı yıl dönümü yazıları 245 der. MIT incelemesi kaybın 275'i aştığını yazar. İngilizce Vikipedi 225 ile 300 arasında bir aralık verir. NOAA'nın önemli depremler veritabanı 300 ölü ve 1.536 yaralı kaydeder. Venezuela kaynakları ise yaralı sayısını 2 bin olarak verir; 500'ü aşan ölü rakamları da dolaşır ama bunlar resmî kayıtlarla desteklenmez.

Evsiz kalanlar için de iki rakam vardır: 80 bin ve 48 bin. Maddi kayıp, Venezuela kaynaklarında 300 ile 450 milyon bolívar arasında verilir. NOAA ise hasarı 140 milyon dolar olarak kaydeder. İspanyolca Vikipedi'nin aktardığı resmî tespitlere göre altı bina tamamen yıkılır, 40 bina oturulamaz ilan edilir, 180 bina ağır hasar görür. Bir ve iki katlı sayısız evde cephe, balkon ve saçak hasarı oluşur.

Leoni'nin komisyonu

Cumhurbaşkanı Raúl Leoni, binaların neden yıkıldığını araştırmak için bir başkanlık komisyonu kurar. Komisyon Bayındırlık Bakanlığı'na (MOP) bağlı çalışır. Ocak 1968'e kadar vadideki sekiz kattan yüksek bütün binaların hasar durumunu, hasarlı 3-8 katlı binaları da 1/5.000 ölçekli haritalara işler. Los Palos Grandes için daha ayrıntılı bir harita hazırlanır: bu kez üç kat ve üzerindeki bütün binalar, hasarlı olsun olmasın, işaretlenir. Üç ciltlik rapor 28 Mart 1968'de Bayındırlık Bakanı Leopoldo Sucre Figarella'ya sunulur.

Yabancı mühendisler de gelir. ABD Ulusal Bilimler Akademisi 1968'de bir mühendislik raporu yayımlar. MIT'den R. V. Whitman, komisyon için zemin koşullarının hasara etkisini inceler. Seed ve ekibinin zemin ve bina hasarı üzerine çalışması 1972'de yayımlanır.

Toprağın altındaki cevap

Karakas, mühendisler için neredeyse bir laboratuvardır. Skinner'ın deyişiyle şehir bu dersi vermeye "benzersiz biçimde" uygundur: aynı yönetmelikle, aynı yöntemle yapılmış binden fazla yüksek bina, çıplak kayadan kalın alüvyona kadar çok farklı zeminlere dağılmıştır. Merkez üssü uzak olduğu için de şehrin her noktası ona yaklaşık eşit mesafededir.

Sonuç açıktır. Ağır hasar, kalın alüvyonun üzerindeki 10 ila 20 katlı binalarda toplanır. İnce alüvyon ya da kaya üzerindeki neredeyse aynı binalar hafif hasarla ya da hiç hasarsız kurtulur. Bir ve iki katlı yapılar şehrin hiçbir yerinde ciddi hasar görmez. Tuğladan yapılmış gecekondu mahalleleri bile ayakta kalır.

Açıklama rezonanstır. Uzak bir depremin dalgaları kayaya ulaştığında uzun periyotlu, yavaş salınımlar hâlinde gelir. Kalın ve yumuşak toprak tabakası bu salınımları büyütür. Yüksek binaların kendi salınım süresi de bu aralıktadır; zemin ve bina aynı ritimde sallanır. MIT incelemesi, Los Palos Grandes'te alçak binaların daha az, 15-19 katlı binaların ise daha fazla zorlandığını hesaplar. 2019'da Venezuelalı mühendisler Alejandra Guerrero ve Oscar López'in çalışması kalın tortuların hareketi bazı periyotlarda kayaya göre 3,5 kat büyüttüğünü, yer ivmesinin kayada 0,12 g, tortularda 0,19 g olduğunu tahmin eder.

İkinci ders binaların içindedir. Karakas'taki apartmanlarda katlar arasındaki dolgu duvarlar, büyük kısmı boşluk olan zayıf tuğlalardan örülür ve hesapta hiç dikkate alınmaz. Ama bu duvarlar üst katları beklenmedik ölçüde sertleştirir. Giriş katında ise kullanım için duvar bırakılmaz. Skinner, yükün böylece zemin kat kolonlarına yığıldığını, ince etriyelerin açıldığını ve kolonların ezildiğini anlatır. Çöken 10-12 katlı binaların bir kısmının ya da tamamının bu biçimde yıkılmış olabileceğini yazar.

Neyi değiştirdi

Venezuela aynı yıl yeni bir geçici deprem yönetmeliği çıkarır: MOP-1967 Norma Provisional. Venezuelalı mühendislik çalışmalarına göre bu, yönetmeliklerin felaketten sonra değil, önceden güncellenmeye başladığı dönemin başlangıcıdır. Yönetmelik 1982'de COVENIN 1756 Depreme Dayanıklı Yapılar standardına dönüşür.

Leoni'nin komisyonları, depremleri inceleyecek kalıcı bir kurum kurulmasını da önerir. Rafael Caldera'nın cumhurbaşkanlığı döneminde, 27 Temmuz 1972 tarihli 1053 sayılı kararnameyle Venezuela Sismolojik Araştırmalar Vakfı (Funvisis) kurulur.

Dünyadaki etkisi daha da geniştir. Karakas, aynı şehrin içinde zeminin hasarı nasıl değiştirdiğini açıkça gösteren ilk büyük örneklerden biri olur. MIT, Boston için yaptığı deprem riski çalışmasında Karakas verisini kullanır; Yeni Zelanda'da Skinner, Wellington'un yumuşak zeminli bölgeleri için aynı uyarıyı yapar. Bugün "mikrobölgeleme" denen yaklaşım, yani şehrin zeminine göre parça parça haritalanması, bu dersin üzerine kurulur.

Bugün

Altamira Meydanı'nda depremin kurbanlarını anan bir plaket vardır. Los Palos Grandes'teki San José binası yeniden yapılmış, adını korumuştur. Katedralin haçından kalan parça El Valle'deki şapelde durur.

Ancak 1967'de ayakta kalan binaların önemli bir kısmı hâlâ kullanılmaktadır. 2013'te Oscar López'in yürüttüğü bir risk çalışması, Venezuela'daki yapıların yaklaşık yarısının 1982 yönetmeliğinden önce yapıldığına dikkat çeker. 24 Haziran 2026'da Venezuela 7,2 ve 7,5 büyüklüğünde iki depremle sarsılır. Karakas ve La Guaira ağır hasar görür. Vikipedi'nin Ağustos 2026 itibarıyla aktardığı resmî rakama göre en az 6.500 kişi hayatını kaybeder. Infobae'ye konuşan 80 yaşındaki bir Karakaslı, 2026 depremini 1967'dekinden de kötü bulduğunu söyler. 1967'nin dersi, altmış yıl sonra yeniden konuşulmaktadır.

Kaynaklar

• Whitman, R. V., Reed, J. W. ve Marshall, P. (1972). 1967 Caracas Venezuela Earthquake: Tall Building Damage Review. MIT, NSF Internal Study Report No. 8.
• Skinner, R. I. Design Lessons from Recent Destructive Earthquakes. Bulletin of the New Zealand Society for Earthquake Engineering.
• Seed, H. B. ve diğ. (1972). Soil Conditions and Building Damage in 1967 Caracas Earthquake. Journal of the Soil Mechanics and Foundations Division, ASCE (özet).
• Guerrero, A. J. ve López, O. A. (2019). Espectro de Respuesta del Sismo de Caracas de 1967. Revista Técnica de la Facultad de Ingeniería, Universidad del Zulia, 42(3).
• El Diario (Venezuela), "Los 35 segundos que Caracas nunca olvidará", 29 Temmuz 2021.
• El Tiempo / GDA, La Nación (Kosta Rika) yayımı, Venezuela depremleri ve önceki uyarılar üzerine haber, 28 Haziran 2026.
• Infobae, "Los terremotos más graves que sacudieron Venezuela en los últimos 100 años", 25 Haziran 2026.
• GEM Foundation, Venezuela deprem yönetmelikleri listesi.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 4410).
• Vikipedi (İngilizce), 1967 Caracas earthquake ve 2026 Venezuela earthquakes (başlangıç kaynağı).
• Vikipedi (İspanyolca), Terremoto de Caracas de 1967 (başlangıç kaynağı).