2017 Chiapas Depremi: Gece Yarısı Yıkılan Juchitán

7 Eylül 2017, perşembe gecesi. Meksika'nın güneyinde, Tehuantepec Kıstağı'ndaki Zapotek kenti Juchitán uykuya hazırlanıyor. Saat 23.49'da Pasifik'in altında, kıyıdan uzakta, son yüz yılda Meksika'da ölçülen en büyük deprem başlıyor: 8,2. Tuğla duvarlar, kiremit çatılar ve kentin simgesi olan 19. yüzyıldan kalma belediye sarayının yarısı karanlıkta çöküyor. Ölenlerin çoğu Chiapas'ta değil, komşu Oaxaca eyaletinde, Juchitán'da.

Kıstağın kenti

Juchitán de Zaragoza, Oaxaca eyaletinin güneydoğusunda, Meksika'nın Pasifik ile Meksika Körfezi arasında daraldığı Tehuantepec Kıstağı'ndadır. Nüfusunun büyük kısmı Zapotek ve Huave yerlisidir; sokaklarda İspanyolcanın yanında kıstağın Zapotekçesi konuşulur. Kentin merkezinde, ön cephesinde 31 kemer bulunan uzun bir belediye sarayı yükselir; batısında büyük çarşı, yakınında 17. yüzyıldan kalma San Vicente Ferrer kilisesi vardır. Kent merkezindeki eski evler tuğla duvarlı ve kil kiremit çatılıdır; belediye sarayı kerpiçten yapılmıştır.

Bölge Meksika'nın en hareketli deprem kuşaklarından biridir. Kıyının açığında Cocos levhası, Kuzey Amerika levhasının altına yılda 6-8 santimetre kadar dalar. 20. yüzyılda Chiapas kıyılarında en az beş büyük deprem olmuştur; Oaxaca'da 1931'de 8 büyüklüğünde bir deprem yaşanmıştır.

Depremden bir gün önce, 6 Eylül akşamı saat 19.04'te, Mexico City'de bakım yapılan hoparlörlerden yanlışlıkla deprem alarmı çalar. Bazı binalar boşaltılır; olay "yanlış alarm" olarak duyurulur ve sistemin gözden geçirilmesi istenir.

Gece yarısına on bir dakika

7 Eylül'ü 8 Eylül'e bağlayan gece, yerel saatle 23.49'da Tehuantepec Körfezi'nin altında kırılma başlar. Meksika Ulusal Sismoloji Servisi merkez üssünü Chiapas'taki Pijijiapan'ın 137 kilometre güneybatısında, derinliği yaklaşık 46 kilometre olarak verir; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) önce 8,0 der, sonra 8,2'ye düzeltir; ilk ajans haberlerinde 8,1 de geçer. Bu deprem, iki levhanın sürtünme yüzeyinde değil, dalan Cocos levhasının kendi içinde oluşan bir normal faylanmadır; levha bütün kalınlığı boyunca yırtılır.

Meksika'nın deprem uyarı sistemi sarsıntıyı yakalar. Oaxaca kentine 13 saniye, Puebla'ya 63 saniye, Mexico City'ye 96 saniye önceden uyarı gider. Başkentte sirenler çalar, insanlar gece yarısı sokağa çıkar, binalar sallanır. Mexico City havalimanında camlar kırılır; yeni havalimanının yakınında yapımı süren bir otoyol köprüsü çöker. Ülke genelinde 1,8 milyon kişinin elektriği kesilir. Devlet Başkanı Enrique Peña Nieto, depremi 50 milyon kişinin hissettiğini söyleyecektir.

Pasifik Tsunami Uyarı Merkezi, Meksika'dan Ekvador'a kadar bütün kıyılar için tsunami uyarısı yayımlar. Chiapas kıyısında dalga 1,75 metreye, Oaxaca'daki Salina Cruz limanında 1 metrenin üstüne çıkar. Salina Cruz'daki rafineride sarsıntıyla bir patlama olur; eyalet sivil savunması ciddi hasar olmadığını bildirir. Gece saat 00.17'de 6,1 büyüklüğünde ilk büyük artçı gelir.

Karanlıkta Juchitán

Merkez üssüne en yakın büyük kent Juchitán'dır. Elektrik gider; tuğla duvarlar ve kiremit çatılar sokaklara yığılır. Belediye sarayının kuzey kanadı tamamen çöker. Binada nöbette olan iki polis enkazın altında kalır.

64 yaşındaki eczacı Reynalda Matus Martínez, o gece mahalledeki eczanede nöbettedir. Bina çöker. Oğlu Paulo César Escamilla Matus koşarak gelir ve annesini enkazın altında bulur. VOA'ya anlattığına göre ikinci katın bütün ağırlığı onun üstüne düşmüştür. Komşularla birlikte çıkarmaya çalışırlar ama başaramazlar; cansız bedeni ancak ertesi sabah sivil savunma ekipleri iş makinesiyle gelince çıkarılabilir.

24 yaşındaki Larissa García Ruiz ise ailesiyle uyurken ev çöker. Çığlıklarla uyandığını anlatır. Annesi kızlarını ve gözleri görmeyen kocasını arka kapıdan dışarı iter; tam o sırada kalın bir duvar parçası annesinin üstüne yıkılır. Larissa annesini kurtarmaya çalışırken düşen molozlar kolunu kırar. Anneyi sonunda akrabalar ve arkadaşlar çıkarır. Kız kardeşi Vicenta'nın sözleri kısadır: Kimse yardım etmemiş, herkes kendini nasıl kurtarabildiyse öyle kurtarmıştır.

Kentin genel hastanesi de ağır hasar görür; hastalar avluya, oradan bir okulun spor salonuna taşınır. Tamamen çöken Hotel del Río'nun enkazından ikisi çocuk dört kişi sağ çıkarılır, bir kadın ise kurtarılamaz.

Sabah: bayrak ve enkaz

Gün ağardığında tablo netleşir. Belediye Başkanı Gloria Sánchez durumu "felaket" ve "korkunç" diye tanımlar. Reuters'a verdiği demeçte kentin daha önce hiç görmediği kritik bir durumda olduğunu söyler. İlk sayımda Juchitán'da 36 kişi ölmüştür; Oaxaca'daki öteki dokuz ölüm Ixtaltepec, Huamelula, Ixtepec ve Santa María Xadani'dendir. Kentte 7 binden fazla evin çöktüğü ya da ağır hasar gördüğü bildirilir; Devlet Başkanı, Juchitán'daki evlerin üçte birinin yıkıldığını ya da oturulamaz hâle geldiğini söyler.

Sabaha karşı bir Juchitánlı, yıkık belediye sarayının enkazına girer, içeriden Meksika bayrağını çıkarır ve molozların üstünde sallar. Videoya alınan bu görüntü sosyal medyada hızla yayılır ve felaketin simgelerinden biri olur.

Belediye sarayında sıkışan iki polisten biri, dört vinç ve kamyonlarla süren 18 saatlik çalışmanın ardından çıkarılır. Sarayın güvenlik görevlilerinden birinin eşi Irma López, kocasını bu enkazda kaybeder.

Devlet Başkanı Juchitán'da

8 Eylül cuma öğleden sonra Enrique Peña Nieto helikopterle Juchitán'a gelir. Oaxaca Valisi Alejandro Murat ile yıkılmış kent merkezini dolaşır, halkla konuşur, iki federal sağlık biriminin geleceğini ve içme suyunun bir an önce verileceğini söyler. Üç günlük ulusal yas ilan eder, bayrakların yarıya indirilmesini ister. Televizyondan yaptığı konuşmada depremin gücünün yıkıcı olduğunu, ama birliğin ve dayanışmanın gücünün daha büyük olacağını söyler.

İçişleri Bakanlığı Chiapas'ın 122 belediyesi için olağanüstü hâl ilan eder. Ordu, afetlerde halka yardım planı DN-III-E'yi uygular ve 1.862 asker gönderir. Oaxaca'da 41 belediye olağanüstü durumda sayılır; eyalete önce 400, ardından 800'e çıkarılması planlanan asker ile 200 federal polis ve jandarma gönderilir. On bir eyalette okullar denetim için kapatılır.

Her ziyaret alkış almaz. 48 yaşındaki Alma Álvarez, Reuters'a Devlet Başkanı'nın helikopterle bu kadar çabuk gelebildiğini, yardımın da böyle gelmesi gerektiğini söyler. Haftalar sonra Peña Nieto'nun Chiapas'taki ziyaretlerinde söylediği bazı sözler de tepki çeker; Villaflores'te depremzedelere dört aile bir araya gelip sırayla birbirinin evini yapmayı önermesi bunlardan biridir.

Sekizinci Mahalle'de cenaze

9 Eylül cumartesi, Juchitán'ın sokakları cenaze alaylarıyla dolar. Tabutlar, davul ve borulu bir bandonun çaldığı geleneksel ezgilerle kalabalık mezarlığa taşınır. İşçi mahallesi Sekizinci Mahalle'de (Octava Sección) neredeyse her ev hasarlıdır.

Bu mahallede üç yaşındaki Máximo Zúñiga, yatak odasının tuğla duvarları üstüne yıkılınca ölmüştür; annesi ve ağabeyi kurtulur. Komşu Alejandro Sánchez, enkazın altında çocuğun yalnızca saçının bir kısmını ve alnını görebildiğini, üçünün üstünde ağır bir ahşap kiriş ve bolca toprak olduğunu anlatır. Cenazeye yaklaşık 200 kişi katılır; kırmızı laleler dağıtılır, alay yola çıkmadan havai fişek atılır. Yaralı kuzeni Fernando López, bütün kasabanın ya mezarlıkta ya hastanede olacağını, 15 Eylül'de, Bağımsızlık gecesinde kutlanacak hiçbir şey olmadığını söyler.

Üç yıl sonra Irma López, Telemundo'ya hâlâ sabahları ağlayarak uyandığını, oğullarının ağlamamasını istediğini ama kendini tutamadığını anlatacaktır.

Artçılar, kasırgalar, 19 Eylül

Juchitán halkı ikinci geceyi de dışarıda geçirir. Aileler yatakları kaldırımlara sürükler; güçlü artçılar sürdükçe kimse evine girmek istemez. İlk haftada artçı sayısı 800'e yaklaşır. Esquipulas Rabbimiz kilisesinin rahibi Ranulfo Pacheco ayini açık havada yapar; içeri girenlerin her an kaçmaya hazır girdiğini söyler. Yakındaki Unión Hidalgo'da Delia Cruz Valencia, iki kızıyla birbirlerine sarıldıklarını ama yine de sarsıntının onları bir oraya bir buraya ittiğini anlatır.

Felaket tek başına gelmez. 8 Eylül gecesi Katia Kasırgası Veracruz kıyısına çıkar; 14 Eylül'de Max Kasırgası depremin vurduğu bölgenin yakınında, Guerrero'da karaya ulaşır. Chiapas'ın Tonalá kentinde bir insan hakları çalışanı, yağmurun çatlamış evleri daha da tehlikeli hâle getirdiğini söyler.

12 gün sonra, 19 Eylül'de, Puebla-Morelos sınırında 7,1 büyüklüğünde ayrı bir deprem Mexico City'yi ve orta Meksika'yı vurur; ülkenin dikkati başkente döner. 23 Eylül sabahı ise Unión Hidalgo'nun 7 kilometre batısında 6,1 büyüklüğünde bir artçı, zaten yıkılmış kıstağı yeniden sarsar. Kasım başına kadar kaydedilen artçı sayısı 9.945'e ulaşır.

Kayıp ve yıkım

Ölü sayısı kaynaklara göre değişir. Tarım Bakanı José Calzada'nın açıkladığı rakam 98'dir: 78'i Oaxaca'da, 16'sı Chiapas'ta, 4'ü Tabasco'da. 15 Eylül'e kadarki kayıtlar toplamı 100'e çıkarır. Oaxaca'nın sonraki resmî açıklamaları ise 7, 19 ve 23 Eylül depremlerinde eyalette toplam 93 kişinin öldüğünü söyler. Juchitán'daki ölü sayısı için de 36, 39 ve 45 gibi farklı rakamlar verilir. Guatemala'da da bir kişinin öldüğü bildirilir.

Yıkımın büyüklüğü ölü sayısının çok üstündedir. Chiapas'ta ilk raporlar 80 bini aşan hasarlı konut, 1.500'den fazla hasarlı okul ve 400'ü aşan etkilenen kilise sayar; sonraki federal sayım bu rakamı 58 bin konut civarına indirir. Oaxaca'da hasarlı konut sayısı 65 bini geçer. San Cristóbal de las Casas katedrali, Tuxtla Gutiérrez'deki kiliseler, Zinacantán'daki San Lorenzo kilisesinin çan kuleleri de hasar görenler arasındadır.

Neyi değiştirdi

Deprem, Meksika'da sismograflarla ölçülmüş en büyük depremdir. 1787'deki depremin 8,6 olduğu tahmin edilir, ama bu tarihsel bir hesaptır. İspanyolca kaynaklar 2017'yi 1932 Jalisco-Colima depreminden bu yana en güçlüsü olarak verir. Meksika Ulusal Özerk Üniversitesi'nden yerbilimciler, depremin "Tehuantepec boşluğu" denen kesimde birikmiş gerilimi boşaltmış olabileceğini düşünür.

Yeniden yapılanma ise Meksika'da tartışma konusu olur. Konut yardımı BANSEFI banka kartlarına para yatırılarak dağıtılır. Chiapas kıyısında binlerce ailenin sayıma girmediği ya da yardımın yalnızca bir kısmını alabildiği öne sürülür. Ulusal İnsan Hakları Komisyonu, birinci yıl dönümünde binlerce kişinin hâlâ depremzede olduğunu, kamu kaynaklarının ve bağışların kullanımında şeffaflık olmadığını bildirir. Bir yıl sonra Juchitán Belediye Başkanı Gloria Sánchez, çatısız yaşayan ve lağım suyu içinde kalan insanlar olduğunu söyler; 5.200 ailenin hâlâ yardım beklediğini açıklar.

Bugün

Üç yıl sonra, 2020'de, Juchitánlı Elizabeth Sánchez hâlâ sopa, tuğla ve naylondan yaptığı bir barınakta yaşamaktadır; rüzgârın naylonu uçurmasından korkar. O günkü Belediye Başkanı Emilio Montero, depremin kentin belleğinde hâlâ titreştiğini söyler.

Oaxaca yönetimi 2022'de yeniden yapılanmanın yüzde 85'inin bittiğini açıklar; 2023'te konut programı kapanır. Belediye sarayının onarımı ise uzun sürer: Haziran 2024'te çalışmalar yüzde 89'a ulaşmıştır. Çöken kuzey kanadı daha sonraki bir aşamada, eski yapıyı taklit etmeyen çağdaş bir mimariyle yeniden yapılacaktır. Altıncı yıl dönümünde, 7 Eylül 2023'te, Vali Salomón Jara ve Belediye Başkanı Miguel Sánchez Altamirano çelenk bırakır, bayrak yarıya indirilir; belediye başkanı Juchitán'ın ayakta olduğunu söyler.

Kaynaklar

• Wikipedia (İngilizce), 2017 Chiapas earthquake; Wikipedia (İspanyolca), Terremoto de Chiapas de 2017 (başlangıç kaynağı)
• Wikipedia (İngilizce), Juchitán de Zaragoza
• Reuters, Juchitán'da cenazeler üzerine haber, 10 Eylül 2017 (Geo TV'de yayımlanan metin)
• VOA, Meksika'da deprem ve kasırga haberi, Eylül 2017 (PTV News'te yayımlanan metin)
• AP, Juchitán'da artçılar ve yardım çalışmaları, Eylül 2017 (NBC New York ve ABC7'de yayımlanan metinler)
• Al Jazeera, "Pena Nieto declares three days of mourning after quake", 9 Eylül 2017
• Eje Central, Oaxaca'da hasar ve Juchitán haberi, 8 Eylül 2017
• Expansión Política, "A un año del sismo del 7 de septiembre, Juchitán sigue entre escombros", 7 Eylül 2018
• Telemundo, Juchitán'da üç yıl sonra, 7 Eylül 2020
• El Financiero, Oaxaca'da beş yıl sonraki eksikler, 7 Eylül 2022; Uno TV, altıncı yıl dönümü, Eylül 2023
• La Razón, Juchitán belediye sarayının yeniden yapımı, 18 Haziran 2024
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı