1946 Ancash Depremi: And Dağları'nda Yürüyen Tepeler ve Gömülen Köy

10 Kasım 1946, pazar. Peru'nun kuzeyinde, And Dağları'nın Marañón Nehri'ne bakan yamaçlarında, Quiches, Sihuas, Pampas, Conchucos gibi kerpiç evli dağ kasabaları öğle saatinde. Biri yemek masasında, biri tarlada, biri madende. Saat 12.42 sularında yer sarsılmaya başlıyor. Birkaç dakika içinde dağlar yerinden oynuyor, Acobamba köyü bir heyelanın altında kayboluyor ve Quiches'in arkasındaki tepelerde yer yarılıyor. Bu yarık, Güney Amerika'da yüzeyde izlenen ilk büyük fay kırıklarından biri olacak.

Depremden önce

Ancash, Peru'nun kuzey-orta kesiminde, And Dağları'nın en yüksek bölümünü içinde barındıran bir bölgedir. Batısında Cordillera Blanca'nın karlı doruklarının uzandığı bölgenin doğusunda Marañón Nehri derin bir kanyon açar. Deprem bölgesi bu ikisinin arasındadır. Burası 3.000 ile 4.000 metre yüksekliğinde teraslardan ve dik V biçimli vadilerden oluşur. Köyler birbirinden uzaktır; aralarında çoğu yerde yalnızca katır yolları vardır.

Halkın çoğu Keçua kökenlidir. Yaşam tarıma, hayvancılığa ve madenlere dayanır. Quiches 17. yüzyılda bir çiftlik olarak kurulmuş, 1914'te ilçe olmuştur; Acobamba, Chingalpo ve San Miguel gibi köyler o dönemde Quiches ilçesine bağlıdır. Sihuas ise 1543'te İspanyollar tarafından kurulan eski bir kasabadır. Evler genellikle kerpiçten ve taştan yapılır, damları ağırdır.

Bölgenin altında, Nazka levhası Güney Amerika levhasının altına sığ bir açıyla dalar. And Dağları bu sıkışmanın ürünüdür. Ama dağların bu kadar yükselmesi, kabuğun üst kısmında kendi ağırlığından doğan bir gerilme de yaratır. Ancash'te bu gerilme, milyonlarca yıl önce oluşmuş eski bindirme faylarının bu kez ters yönde, birbirinden uzaklaşacak biçimde çalışmasıyla boşalır. 1946'ya kadar bu fayların deprem ürettiği bilinmemektedir.

Pazar öğlesi

Deprem 10 Kasım 1946'da yerel saatle 12.42 ile 12.43 arasında başlar; NOAA kataloğu bunu 17.42 (Greenwich saati) olarak verir. Bazı yerel anlatılarda saat 12.53 ya da "öğleden sonra bir" diye geçer. Merkez üssü Quiches ilçesindedir, Ancash'in başkenti Huaraz'ın yaklaşık 120 kilometre kuzeyinde. Odak derinliği sismolog Diane Doser'in 1987'deki yeniden hesabına göre 15-17 kilometredir.

Büyüklük kaynağa göre değişir: NOAA 7,3, Uluslararası Sismoloji Merkezi yüzey dalgası büyüklüğü olarak 7,0 verir; moment büyüklüğü hesapları 6,8 ile 7,0 arasındadır. Perulu sismolog Enrique Silgado'nun ilk değerlendirmesi 7¼'tür.

Sihuas'ta o öğlen bir kutlama vardır. Yerel gazeteci Dimas Torrejón Gonzales'in 2023'te aktardığına göre öğretmen Andrés Sifuentes Vidal isim günü için masalar kurdurmuş, bir bando getirtmiştir. Konuklar oturduğu sırada yer sallanmaya başlar, duvarlar ve damlar çöker, bando susar ve herkes canını kurtarmak için kaçar. Sarsıntı tekrar tekrar gelir.

Mayas köyünde sarsıntı o kadar şiddetlidir ki halk ayakta duramaz. Silgado'nun haritasında en yüksek şiddet, Mercalli ölçeğinde X-XI, Cerro Pelagatos'tan Mayas ve Quiches köylerine uzanan dar bir şeritte görülür. Deprem 410 kilometre güneydeki Lima'da ve 690 kilometre kuzeydeki Ekvador limanı Guayaquil'de de hissedilir. Hissedildiği alan 450 bin kilometrekareyi aşar.

Yürüyen dağlar

Bu depremde ölenlerin önemli bir kısmı yıkılan evlerin değil, yamaçlardan kopan toprağın altında kalır. Sarsıntı en az 45 büyük heyelanı tetikler. İsviçreli jeolog Arnold Heim 1949'daki raporunda Pelagatos, Shuitococha, Huaychihuaco, Llama, San Miguel, Mayas, Mirador ve Quiches vadilerinde büyük çöküntüleri sayar; Novillo, Bandera ve Acobamba tepelerinden dev kütleler kopmuştur.

Silgado'nun hesabına göre Pelagatos vadisine yaklaşık 25 milyon metreküp ayrışmış granit dökülür. Quiches'in yukarısındaki Huaychayaco'da yamaçtan yaklaşık 5 milyon metreküp kireçtaşı ve marn kopar. En büyük üç heyelanın hacmi 36,5, 13,5 ve 10,6 milyon metreküp olarak hesaplanır.

Acobamba köyü Suytucocha vadisindedir. Büyük bir heyelan köyü tamamen gömer; 217 kişi ölür. Köy yaklaşık 20 metre kalınlığında bir molozun altında kalır. Chingalpo, Soledad, Cheche ve San Miguel köyleri de heyelanlardan zarar görür. Pelagatos'ta bir heyelan nehrin önünü keser.

Pampas'ta kuşaktan kuşağa anlatılanlara göre tepeler yer değiştirir, bazı göller kurur, yerine yenileri oluşur, katır yolları yok olur. Yakındaki Pasto Bueno madeninin mühendisleri halka güvenlik için Santa Rosa tepesine çıkmalarını söyler. Sarsıntılar sürdüğü için insanlar evlerine dönmeye korkar ve geceyi açıkta geçirir. Bu anlatılar sözlü tarihtir; ayrıntıları resmî kayıtlarla doğrulanmış değildir.

Quiches'te yüzde 95

Deprem dağınık nüfuslu, dağlık bir bölgeyi vurmuştur, ama yıkım büyüktür. Silgado'nun raporuna göre Quiches'te yapıların yüzde 95'i tamamen yıkılır ya da oturulamaz hâle gelir. Quiches'te 677 kişi ölür. Sihuas, Conchucos, Quiches ve Pampas'ın yüzde 80'inden fazlası tamamen ya da kısmen yıkılır. Chalan, Llama, Citabamba ve Mollepata köylerinde kısmi yıkım vardır. Pasto Bueno maden bölgesi de ağır hasar görür.

Silgado, depremin şiddetini ölçerken bina hasarından çok yerdeki değişimlere, heyelanlara ve yarıklara bakar. Bunun nedeni, bölgedeki yapım tekniklerinin Mercalli ölçeğinin dayandığı yapılardan farklı olmasıdır. Doser'e göre büyüklüğüne oranla kaybın bu kadar ağır olması kötü yapı tekniğine, sarp araziye ve fayın sığ eğimine bağlanabilir. Yumuşak alüvyon üzerindeki köylerde sarsıntı daha da büyür.

Lima'dan yardım yasası

Heyelanlar ve yarıklar bölgenin yollarını kesmiştir. Peru'yu o sırada Devlet Başkanı José Luis Bustamante y Rivero yönetmektedir. Depremden dört gün sonra, 14 Kasım 1946'da Kongre 10712 sayılı yasayı çıkarır.

Yasa, hükümete Ancash ve La Libertad bölgelerinde depremden etkilenen halka yardım ve kasabaların yeniden kurulması için bir milyon altın sola kadar harcama yetkisi verir. Bu harcama Hazine işlemleriyle karşılanacak, 1947 bütçesine konacaktır. Yasa aynı gün Lima'daki hükümet sarayında Bustamante ve bakan M. Vásquez Díaz tarafından imzalanır; Kongre adına Senato birinci başkan yardımcısı Manuel Seoane ile Temsilciler Meclisi birinci başkan yardımcısı Guillermo Luna Cartland'ın imzaları vardır.

Silgado ve Heim sahada

Depremden üç gün sonra, ulaşılması zor dağlarda bir saha çalışması başlar. Perulu sismolog Enrique Silgado Ferro, Quiches'in yukarısındaki yüksek düzlüklerde yerin yarıldığını belgeler. Haritalama neredeyse bir yıl sürer. Heyelanlarla kapanan yollar ve yarıklar ekibin bütün kırığı görmesini engeller.

Silgado'nun bulduğu kırık, kuzeybatı-güneydoğu yönünde ve kesintili olarak toplam yaklaşık 21 kilometre uzanır. 3.600 ile 4.100 metre yükseklikte, Llama vadisinden Cerro Angaschaj'a, Angajllo vadisinden Cerro Sillapata'ya kadar izlenir. Güneydeki Llamacorral kesiminde fayın iki yakası arasındaki düşey fark kireçtaşında 3,5 metreye, buzul çökellerinde 1,5 metreye ulaşır. Kuzeydeki Angasharj kesiminde atım 1,25 metredir. İki kesim arasında 12 kilometrelik bir boşluk vardır; birkaç kilometre güneyde ters yöne eğimli küçük bir fay da 1,7 metre kırılmıştır.

Silgado bulgularını 1951'de Amerika Sismoloji Derneği'nin bülteninde yayımlar. Arnold Heim ise 1949'da Peru Jeoloji Derneği için bölgenin jeolojisini ve heyelanları anlatan bir rapor yazar. Silgado'nun kırığın her kesimi için yalnızca en büyük atımı kaydetmesi, sonraki araştırmacıların ortalama kaymayı hesaplamasını zorlaştıracaktır.

Kaç kişi öldü

Bu depremin kaybı için tek bir rakam yoktur. NOAA kaydı 800 ölü verir. Silgado'ya dayanan Doser ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) yaklaşık 1.400 der; bunların 500'ü heyelanlardan ölmüştür. İngilizce Vikipedi en az 1.396 rakamını kullanır. Bir deprem ansiklopedisi 1.400 ile 1.700 arasında bir aralık verir.

Daha yüksek rakamlar da dolaşır: Güney Amerika Bölgesel Sismoloji Merkezi'ne (CERESIS) dayanan bazı Perulu derlemeler 2.500, bir başka tarihçe 1.936 ölüden söz eder. Bu yüksek rakamların kaynağı açık değildir. Köylerin dağınıklığı ve heyelan altında kalanların sayılamaması, kesin bir rakama ulaşılamamasının başlıca nedenidir.

Bitmeyen artçılar

Sarsıntılar haftalarca, aylarca sürer. Bölgede sismometre olmadığından tam sayı bilinmez, ama köylerden gelen kayıtlar fikir verir: 10 Kasım'da 12.44'ten ertesi güne kadar Pampas'ta 450, Sihuas'ta 81, Tarica'da 60 sarsıntı hissedilir. İki yıl içinde yüzlerce artçı bildirilir.

14 Şubat 1948'de Quiches yöresi yeniden sarsılır. Uluslararası Sismoloji Merkezi'ne göre 6,1 büyüklüğündeki bu deprem yeni heyelanlara yol açar ve yedi kişi ölür. Ardından 24 saat içinde sekiz artçı daha hissedilir.

Sihuas yeniden kuruluyor

Yeniden yapılanma yıllar sürer. Sihuas'ta yeniden yapılanma komisyonunun başına kasabanın kendi çocuğu, Yarbay Alejandro Yzaguirre Valverde getirilir. Yerel kaynaklara göre Yzaguirre, eski kasabanın yukarısındaki tarlalarda, Pumacoto tepesinin eteğinde geniş sokaklı yeni bir yerleşim planlar: bugünkü Pingullo Alto ve Pingullo Bajo mahalleleri. Bu mahallelerin ortasındaki meydan bugün onun adını taşır.

Depremden sonraki yıllarda bölgenin idari haritası da değişir. Acobamba'nın gömüldüğü Quiches ilçesinden 1953'te Alfonso Ugarte, 1958'de Chingalpo, 1962'de Acobamba ilçeleri ayrılır. 1961'de Sihuas, Pomabamba'dan ayrılarak ayrı bir il olur.

Neyi değiştirdi

1946 Ancash depremi, And Dağları'nın içinde bir normal fayda meydana geldiği belgelenmiş tek büyük deprem olarak bilim tarihine geçer. Güney Amerika'da yüzey kırığı ayrıntılı olarak izlenen ilk depremlerden biridir. Doser 1987'de dünyanın dört bir yanındaki istasyonlardan topladığı eski sismogramlarla depremi yeniden modeller ve kırılmanın yaklaşık 30 derece eğimli, sığ açılı bir fay düzleminde olduğunu, yüzeydeki dik kırıkların ise bu düzlemden yukarı dallandığını öne sürer.

1991'de jeolog Olivier Bellier ve arkadaşları Quiches fayında hendekler kazarak 1946'dan önceki bir depremin izlerini arar. Geç Pleistosen buzul çökellerini kesen tek bir eski kırılma bulurlar. Buna göre bu büyüklükte depremler Quiches fayında 13 bin yılda bir (bin yıl artı eksi) tekrarlanır; fayın yıllık kayma hızı 0,27 milimetrenin altındadır. Yani 1946 depremi bu fay için olağanüstü seyrek bir olaydır.

Deprem, Peru'da heyelanların deprem tehlikesinin ayrılmaz bir parçası olduğunu da gösterir. Yirmi dört yıl sonra, 1970'te, aynı Ancash bölgesinde Huascarán'dan kopan çığ Yungay'ı gömecektir. O deprem farklı bir kaynaktan, okyanustan gelir.

Bugün

Quiches bugün Sihuas ilinin on ilçesinden biridir; nüfusu 3 binin altındadır. Sihuas'ın yerel basını her 10 Kasım'da depremi anar; 2023'te 77. yıl dönümünde yazılan yazı, felaketi kasaba için "bir önce ve bir sonra" diye tanımlar. Heyelanın gömdüğü Acobamba'nın adı bugün ayrı bir ilçede yaşar. Quiches fayı ise jeologlar için And Dağları'nda normal faylanmanın örnek alanı olmayı sürdürür.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 10 Kasım 1946 Peru kaydı (no. 3839)
• Diane I. Doser (1987), The Ancash, Peru, earthquake of 1946 November 10: evidence for low-angle normal faulting in the high Andes of northern Peru, Geophysical Journal of the Royal Astronomical Society 91
• E. Silgado (1951), The Ancash, Peru, earthquake of November 10, 1946, Bulletin of the Seismological Society of America 41 (Doser ve Alva Hurtado'da aktarıldığı biçimiyle)
• A. Heim (1949), Observaciones geológicas en la región del terremoto de Ancash de noviembre de 1946, Sociedad Geológica del Perú (Alva Hurtado ve Chang'da aktarıldığı biçimiyle)
• J. E. Alva Hurtado ve L. A. Chang, Mapa de áreas de deslizamientos por sismos en el Perú; J. E. Alva Hurtado ve diğ., Distribución de máximas intensidades sísmicas observadas en el Perú
• Peru Kongresi, 14 Kasım 1946 tarihli 10712 sayılı yasa metni
• USGS, Today in Earthquake History, 10 Kasım
• Dimas Torrejón Gonzales, "Falla geológica de Quiches", sihuasnoticias, 11 Kasım 2023
• Pampas yöresi sözlü anlatıları (bir öğrenci çalışmasında, terremotos-peru, 2010)
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1946 Ancash earthquake, Sihuas Province, Distrito de Quiches (başlangıç kaynağı)