1985 Meksiko Depremi Göl Yatağındaki Şehri ve Köstebekleri Sınadı

19 Eylül 1985, Perşembe sabahı. Saat 07:17. Meksiko'da 18 milyon insan güne başlıyor; hastanelerde vardiya değişiyor, okullarda dersler yeni başlamış, televizyonda sabah haberleri yayında. Merkezi 350 kilometreden uzakta, Pasifik kıyısında olan bir deprem, iki dakika sonra şehre ulaşacak. Eski göl yatağının üzerindeki şehir, dakikalarca sallanacak.

Depremden önce

Meksiko, Aztekler'in Texcoco Gölü'nün ortasındaki bir adada kurduğu Tenochtitlan'ın üzerine yükselir. İspanyollar sonradan gölü kurutur. Şehir merkezinin altında, yer yer 37 metre derinliğe ulaşan, suya doymuş yumuşak bir kil tabakası vardır. Bu eski göl yatağı, uzaktan gelen deprem dalgalarını büyütür ve yaklaşık iki buçuk saniyelik bir ritimle salınır. Aynı ritimle salınan binalar ise 6 ile 15 kat arasındaki yapılardır.

Şehir 1957'den sonra yukarı doğru büyümüştür; bu yükseklikteki binaların çoğu 1957 ile 1976 arasında yapılmıştır. Meksiko'nun deprem yönetmeliği o dönemin en sıkılarından biridir, ama 1985'teki gibi bir sarsıntıyı hesaba katmamaktadır.

Ülke dört yıldır bir dış borç krizinin içindedir. 1929'dan beri iktidarda olan Kurumsal Devrimci Parti'nin (PRI) adayı Miguel de la Madrid, 1982'den beri devlet başkanıdır.

07:19

Saat 07:17'de, Michoacán kıyısı açıklarında, Cocos levhasının Kuzey Amerika levhasının altına daldığı yerde 8,0 büyüklüğünde deprem başlar. Fay iki ayrı parçada, 26 saniye arayla kırılır. Dalgalar iki dakika sonra, 07:19'da Meksiko'ya ulaşır. Şehrin bazı yerlerinde yer üç dakika boyunca sallanır.

Televisa'nın stüdyosunda sabah haberi "Hoy Mismo" canlı yayındadır. Spikerler María Victoria Llamas, Lourdes Guerrero ve Juan Dosal'dır. Stüdyonun ışıkları sallanmaya başlar. Lourdes Guerrero'nun yayında söylediği son cümle, ülkenin hafızasına kazınır: Hâlâ biraz sallandığını ama sakin olmak gerektiğini söyler ve konuşmaya devam etmek için bir saniye beklemelerini ister. Sonra yayın kesilir. Binanın yanındaki 10 tonluk anten devrilip stüdyo binalarının üzerine çökmüştür. Haber programının yapımcısı Ernesto Villanueva ve otoparka yeni araç park etmiş olan mühendis David Mendoza Córcega hayatını kaybeder.

Çöken şehir

Şehir merkezinde 412 bina tamamen çöker, 3 binden fazlası ağır hasar görür. Yıkımın büyük kısmı tarihî merkezin çevresindeki dört ilçede, eski göl yatağının üzerindedir.

Juárez Hastanesi'nin 12 katlı yataklı tedavi kulesi, vardiya değişimi sırasında çöker. Hastane yüzde 80 doludur. Tarihî merkezde Conalep okulunun binası ikiye ayrılır; öğrenciler derstedir ve yaklaşık 120 kişi hayatını kaybeder. Pino Suárez kompleksinin 20 katlı kulelerinden biri, üçüncü katından kırılarak yanındaki 14 katlı binanın üzerine devrilir. Lüks Regis Oteli tamamen çöker ve gaz kaçağıyla yanmaya başlar.

Ulaştırma Bakanlığı'nın binası ve mikrodalga kulesi çöker; Meksiko'nun dünya ve ülkenin geri kalanıyla uzak mesafe iletişimi neredeyse tamamen kesilir. Şehrin yüzde 40'ı elektriksiz, yüzde 70'i telefonsuz kalır. Metro, elektrik çarpması korkusuyla tamamen durdurulur.

Tlatelolco

Şehrin kuzeyindeki Nonoalco Tlatelolco konut kompleksi, 102 binasıyla yaklaşık 80 bin kişinin yaşadığı, ülkenin en önemli toplu konut projesidir. Kompleksin 13 katlı Nuevo León binasının üç bloğundan ikisi tamamen çöker. Dehşete düşen insanlar, diğer binaların yüksek pencerelerinden atlayarak hayatını kaybeder. Merdivenlerde, asansörlerde, dairelerinde mahsur kalanlar dış dünyaya ulaşamaz.

Enkazın önünde 50-100 kişilik insan zincirleri oluşur; moloz elden ele, kova kova taşınır. Yakındaki Oaxaca binası gıcırdamaya başlayınca herkes kaçar, ama bina çökmez ve çalışma yeniden başlar.

Ünlü tenor Plácido Domingo, teyzesini, amcasını, yeğenini ve yeğeninin küçük oğlunu Nuevo León binasında kaybeder. Domingo, enkazda kurtarma çalışmalarına katılır; sonraki yıl depremzedeler yararına konserler verir.

Köstebekler

Devletin ekipleri ve iş makineleri gecikir; Juárez Hastanesi'ne ağır iş makineleri ancak beş gün sonra ulaşabilir. Bu boşluğu sıradan insanlar doldurur. Meksikolular kendiliğinden kurtarma, yemek ve barınma ekipleri kurar.

Tlatelolco'da gençler, hiçbir ekipmanları ve eğitimleri olmadan, canlarını tehlikeye atarak çöken binaların içindeki dar boşluklara sürünerek girer ve hayatta kalanları arar. Halk onlara "köstebekler" der. Topos adıyla anılacak bu gençler, birçok insanın hayatını kurtarır.

Ertesi akşam, 20 Eylül'de, 7,5 büyüklüğünde güçlü bir artçı deprem gelir. Hasarlı binaların çökme korkusu kurtarma çalışmalarını yavaşlatır.

Mucize bebekler

Juárez Hastanesi'nin enkazında haftalarca çalışılır. 561 ceset çıkarılır; bunların 188'i hiç teşhis edilemez. Ölenlerin 266'sı hastane çalışanı, 44'ü asistan doktordur.

Depremden yedi gün sonra, kurtarıcılar hastanenin yenidoğan bölümünün enkazında bir şey bulur: neredeyse hiç zarar görmemiş bebekler. Yedi gün boyunca yemeksiz, susuz, sıcaklıktan ve insan dokunuşundan uzak hayatta kalan bebekler enkazdan tek tek çıkarılır. Annelerinin çoğu depremde ölmüştür. Meksika onları "mucize bebekler", olayı "Juárez Hastanesi mucizesi" olarak anar. Bebeklerin kurtarılmasında köstebekler de yer alır.

Terziler

Şehir merkezindeki Colonia Obrera'da, San Antonio Abad caddesinin çevresinde onlarca dikiş atölyesi vardır. Depremde yaklaşık 1.200 atölye yıkılır. Atölyelerde çalışan kadın terzilerin bir kısmı enkaz altında kalır.

Proceso dergisinin yazdığına göre, kurtarma ekipleri bir atölyeye ulaştığında binanın sahipleri, içerideki işçileri kurtarmaya çalışmadan binayı yıkmak için acele etmektedir. İşçilerin cesetlerinin yaklaşık 150'si, iş arkadaşlarınca çıplak elle enkazdan çıkarılır. Askerlerin, ölen işçilerin cesetlerini çıkarmak yerine fabrika sahiplerinin makinelerini kurtarmalarına yardım ettiği yazılır.

Enkazdan kurtulan terziler, uzun saatler boyunca neredeyse hiçbir güvence olmadan çürük binalarda çalıştırıldıklarını anlatır. Haftalar içinde kendi sendikalarını, Ulusal Terziler Sendikası'nı kurarlar.

Sessiz devlet

Devlet Başkanı Miguel de la Madrid, depremden sonra 39 saat boyunca halka hiçbir açıklama yapmaz. Haberlere sansür uygulanır. Hükümetin ilk resmî tepkisi, 20 Eylül'den itibaren üç günlük yas ilanıdır. Sokağa çıkma yasağı ilan edilir, yağmayı önlemek için asker sokaklara çıkar.

Dışişleri Bakanlığı başta yardım istemeyeceğini açıklar; ABD'nin teklifini özellikle reddeder. 20 Eylül'deki artçı depremden sonra hükümet dış yardımı kabul edeceğini duyurur. ABD'nin First Lady'si Nancy Reagan şehri ziyaret eder.

De la Madrid, kurtarma ve yeniden yapım için dış borç ödemelerini kısmayı reddeder. Sonraki seyrek kamuoyu önüne çıkışlarında halk tarafından yuhalanır; önceki devlet başkanlarının gördüğü saygıyla keskin bir zıtlıktır bu.

Kaç kişi öldü?

Enkazdan yaklaşık 5 bin ceset çıkarılır; resmî ölü sayısı budur. Ama kayıplar bu sayıya dahil değildir. Tahminler 5 binden on binlerce kişiye kadar uzanır; en sık anılan rakam yaklaşık 10 bindir. Hükümetin kendi tahminleri bile 7 bin ile 35 bin arasında değişir. Halkın çoğu, gerçek sayının hiçbir zaman açıklanmadığına inanır.

Cesetler o kadar çoktur ki, Sosyal Güvenlik Kurumu'nun beyzbol sahası morga çevrilir; cesetler teşhis için buzla korunur. 4 binden fazla kişi enkazdan sağ çıkarılır. Hükümete göre yaklaşık 250 bin kişi evsiz kalır; resmî olmayan tahminler çok daha yüksektir.

Depremzedelerin örgütü

Evini kaybeden aileler, mahalle mahalle örgütlenir. Tlatelolco'nun, Multifamiliar Juárez'in ve tarihî merkezin çevresindeki işçi mahallelerinin depremzedeleri, terzilerin sendikasıyla birlikte Depremzedeler Birlik Koordinasyonu'nu (CUD) kurar.

Konut ve Kentsel Gelişim Bakanı Guillermo Carrillo Arena, depremzedelerin örgütlerinden yardım almadan önce iktidar partisine katılmalarını ister. Örgütler bunu reddeder ve yürüyüşler düzenler. 11 Ekim'de De la Madrid, örgütlerin temsilcilerine yedi dakikalık bir görüşme süresi verir; görüşme 45 dakika sürer. Temsilciler, yıkılması gereken bütün binaların kamulaştırılmasını ve halkın katıldığı bir yeniden yapımı talep eder. De la Madrid, en çok etkilenen dört ilçede 5.500 mülkün kamulaştırılmasını kabul eder.

Yeniden yapılanma

Ekim ayında Halk Konut Yenileme Programı kurulur. Ama programın depremzedeleri kayda alırken parti üyeliğini şart koştuğu ortaya çıkınca gerginlik yeniden büyür. Protestolar sonucunda Carrillo Arena görevden alınır, yerine Manuel Camacho Solís getirilir.

Camacho Solís, Mayıs 1986'da bütün depremzede örgütlerinin temsilcileriyle bir araya gelir ve "Konutların yeniden yapımı için demokratik uzlaşma sözleşmesi"ni imzalatır. Bir yıl içinde 48 bin konut yapma sözü verir. Anlaşma büyük ölçüde işler; konutlar siyasi aidiyetten bağımsız olarak yeniden yapılmaya başlar.

İlk altı haftada şehirden 720 bin tondan fazla moloz kaldırılır. Tlatelolco'da ağır hasarlı 12 bina sonraki altı ay içinde yıkılır.

Neyi değiştirdi

1985 depremi, Meksika'da hem şehri hem siyaseti değiştirdi. Devletin yetersiz kaldığı yerde örgütlenen halk, ülkede güçlü bir sivil toplumun varlığını ortaya koydu. İktidar partisinin itibarı sarsıldı; sonraki yıllarda muhalefet sandıkta güçlendi.

Meksiko'da yapı yönetmeliği sıkılaştırıldı, Sivil Koruma sistemi kuruldu. Pasifik kıyısındaki sensörlerden gelen sinyalle şehirde siren çaldıran Sismik Uyarı Sistemi devreye alındı. Tlatelolco'nun köstebekleri, Şubat 1986'da resmî bir kurtarma ekibine dönüştü; sonraki yıllarda El Salvador'dan Tayvan'a, 2004 Hint Okyanusu tsunamisinden 2010 Haiti depremine kadar dünyanın pek çok afetinde çalıştılar.

Bugün

Her 19 Eylül'de Meksika'nın bütün kamu binalarında deprem tatbikatı yapılıyor. Regis Oteli'nin yerinde bugün Dayanışma Meydanı var. Colonia Obrera'da yıkılan atölyelerden birinin yerinde, dikiş diken bir kadın heykeli terzileri hatırlatıyor.

19 Eylül 2017'de, 1985 depreminin 32. yıl dönümünde, tatbikattan yaklaşık iki saat sonra Meksiko yeniden büyük bir depremle sarsıldı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Stone, W. ve diğ. Engineering Aspects of the September 19, 1985 Mexico Earthquake. NIST/NBS.
• Boraiko, A.A. (Mayıs 1986). "Earthquake in Mexico". National Geographic, 169(5).
• Leiken, R. (1988). "Earthquake in Mexico". The National Interest (14).
• Proceso dergisi, 1985 deprem haberleri
• Vikipedi (İngilizce), 1985 Mexico City earthquake ve Plácido Domingo (başlangıç kaynağı)