1973 Veracruz Depremi: Pico de Orizaba'nın İki Yakasında Gece

28 Ağustos 1973, Salı sabahı, saat dörde birkaç dakika var. Meksika'nın doğusunda, ülkenin en yüksek dağı Pico de Orizaba'nın iki yakasında iki ayrı dünya uyuyor: batıda Puebla eyaletinin kuru, yoksul tarım kasabası Ciudad Serdán; doğuda Veracruz'un yağmur ormanlı vadilerindeki dokuma ve şeker kasabaları Orizaba, Córdoba ve Río Blanco. Günlerdir yağmur yağıyor. Yerin yaklaşık yüz kilometre altında bir kırılma, birkaç saniye sonra bütün bölgeyi uyandıracak.

Yağmur altındaki dağlar

Orizaba ve Córdoba, 1973'te her biri yaklaşık 110 bin nüfuslu iki şehirdir. Yanlarındaki Río Blanco, 27 bin kişinin geçimini sağlayan büyük bir dokuma fabrikasının çevresinde kurulmuş, dağlarla çevrili küçük bir vadi kasabasıdır. Yamaçlarda kahve ve şeker kamışı yetişir. Dağın öbür yanında, yağmur gölgesinde kalan Ciudad Serdán ise 12 bin nüfuslu, mısır eken yoksul bir kasabadır; evlerin duvarları taştan, harcı kildendir, çatıları kiremittir.

Bölge depremlere yabancı değildir ama sık sarsılan bir yer de sayılmaz. Meksika'nın en hareketli kesimi Pasifik kıyısıdır. Orizaba çevresini son ciddi biçimde sarsan deprem, 17 Haziran 1928'de Serdán'ın yaklaşık 250 kilometre güneyinde olan 7,8 büyüklüğündeki depremdir. Daha güneyde, Oaxaca'nın kuzeyinde ise 1928'de tek yılda üç tane 7'nin üzerinde deprem yaşanmıştır.

Ağustos 1973'te bölgenin asıl derdi sudur. Yoğun yağmurlar sele dönmüştür; depremden birkaç gün önce Meksika Devlet Başkanı Luis Echeverría, sel felaketi için Córdoba-Orizaba bölgesini ziyaret etmiştir. Bölgede depreme dayanıklı yapı şartı koyan bir yönetmelik yoktur. O tarihte Meksika'da deprem yönetmeliği yalnızca başkent Meksiko'da ve Acapulco'da uygulanmaktadır.

03.51

Deprem, yerel saatle 03.50 ile 03.52 arasında gelir; kaynaklar dakika farkıyla 03.50, 03.51 ve 03.52 der. Amerikan Ulusal Deprem Bilgi Servisi anı Greenwich saatiyle 09.50.41 olarak kaydeder. İnsanların çoğu yatağındadır.

Sarsıntı 250 kilometre kuzeybatıdaki Meksiko'da açıkça hissedilir. Orada bir ile iki dakika sürer, şehir merkezindeki çok katlı binalar gözle görülür biçimde salınır, ama yapısal hasar bildirilmez. Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nden (Caltech) mühendis H. Max Irvine, o sırada Meksiko'da tatildedir. Kaldığı otelin sallandığını hisseder ve şunu düşünür: merkezdeki sarsıntı yıkıcı olmuş olmalı. Birkaç gün sonra o bölgede olacaktır.

Orizaba'da depremin ilk saniyelerinde San Juan de Dios kilisesinin çan kulesi yıkılır. Kubbesi ağır hasar alır ve yaklaşık 50 dakika sonra o da çöker. 1923'te açılmış Real Sineması çöker; Irvine'a göre çatının yükü betonarme payandaları dışarı itmiştir. 1875'te açılmış, şehrin opera ve konser sahnesi olan Ignacio de la Llave Tiyatrosu harap olur. Komşu Ixtaczoquitlán'da Santa María de Guadalupe kilisesi yıkılır.

Yüz kilometre derinlikten

Bu deprem, Meksika'nın çoğu büyük depremi gibi Pasifik kıyısındaki dalma bölgesinde değil, karanın içinde ve derinde olur. Odak derinliği Irvine'ın raporunda yaklaşık 100 kilometre, NOAA kayıtlarında 84 kilometredir. Derinlik, merkezdeki sarsıntıyı bir ölçüde yumuşatır: Irvine, gezdiği kasabalarda dikili anıtların ve heykellerin devrilmediğini, yalnızca bir su borusunun kırıldığını görür.

Büyüklük için de tek bir rakam yoktur. Caltech Sismoloji Laboratuvarı 7,0 hesaplar; bugünkü moment büyüklüğü tahmini 7,1'dir; Meksika kaynakları 7,3 der; Singh ve Wyss'in 1976'daki çalışması yüzey dalgası büyüklüğünü 6,8 olarak verir ve sarsıntının 350 bin kilometrekarelik bir alanda hissedildiğini yazar. Merkez üssünün yeri bile tartışmalıdır: Meksika Ulusal Sismoloji Servisi Ciudad Serdán'ı, sivil koruma kurumları Ixtaczoquitlán'ı, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) San José Independencia'yı gösterir. Orizaba'nın yerel tarihi ise Cumbres de Maltrata'dan söz eder.

Irvine'ın sonucu açıktır: yıkımın büyük kısmı çok güçlü sarsıntıdan değil, yetersiz tasarımdan ve düşük yapım kalitesinden kaynaklanır.

Orizaba'da sabah

Gün ağardığında yağmur hâlâ yağmaktadır. Arama kurtarma çalışmalarını en çok bu yağmur zorlaştırır. Orizaba belediyesinin sonradan yayımladığı derlemeye göre şehirde 200'den fazla ev ve dükkân çöker. Askerler ve sivil gönüllüler enkazdan 230 kişiyi canlı çıkarır.

Şehrin eski sivil hastanesi en ağır darbelerden birini alır. Bina içten yıkılır, yalnızca cephesi ayakta kalır; kayıtlara göre burada 70 kişi ölür. Yedi katlı Sosyal Güvenlik (IMSS) hastanesinin ana taşıyıcı sistemi ayakta kalır, ama iç duvarlar, fayanslar ve tıbbi cihazlar yerle bir olur; üst beş katı kullanılamaz. Hastane, binlerce yaralının yardım beklediği günlerde yalnızca alt katlarıyla çalışır. Bina sonradan iki yıl boyunca kapalı kalacaktır.

Sabah saat 08.30 sularında güçlü bir artçı sarsıntı gelir ve zaten hasarlı yapıları da yıkar. Öğleye doğru bir başka artçıda Calle Real üzerindeki eski Josefa Ortiz de Domínguez ilkokulunun binası çöker; içeride kalan üç kişi altı saat sonra canlı çıkarılır.

Enkazdan çıkanlar

Orizaba'nın en lüks konutlarından biri, 1952'de açılmış Packard apartmanlarıdır. Kompleks, teras ve merdivenlerle birbirine bağlanmış üç katlı üç binadan oluşur; zemin kat otoparktır. Deprem anında üç binadan ikisi çöker. Irvine'ın raporuna göre on kişi ölür, 40 kişi yaralanır ve alttaki otoparkta 20 araba ezilir. Yerel kaynaklar, binada mahsur kalan 15 kişiden söz eder: iki gün süren kurtarma çalışmalarında yedisi canlı çıkarılır, ötekilerin cesetleri sonraki üç günde enkaz kaldırılırken bulunur.

Şehrin kenarındaki Orizaba Teknoloji Enstitüsü'nde dört katlı derslik bloklarından birinin yarısı tamamen çöker. Kolonlar binanın zayıf yönüne doğru yerleştirilmiştir; zemin kattaki kolonlar kırılınca üstteki katlar üst üste yığılır. O saatte binada öğrenci yoktur. Irvine raporuna, depremin okul başlamadan olmasını "büyük şans" diye not eder.

Córdoba'da Japon iş insanı Kushida'nın 1968'de yaptırdığı beş katlı binanın alt üç katı dükkân ve depodur; geri çekilmiş üst iki katta Kushida ailesi yaşar. Sarsıntıda üçüncü kattaki kolonlar ezilir, üst katlar yaklaşık 30 santim aşağı oturur. Yağmur sonradan binada kalan malları da çürütür. Kentin 1687'den kalma Zevallos Oteli'nde üçlü bir kemer çökmenin eşiğine gelir. Yaklaşık 150 kişinin yaşadığı dört katlı bir apartman ayakta kalır ama yıkılmak üzeredir; boşaltılır ve yıkılmaya bırakılır.

Río Blanco'da da evler yıkılır. Kasabanın geçim kaynağı olan dokuma fabrikası, çelik iskeleti sayesinde neredeyse hasarsız atlatır; yalnız tuğla idare binası ağır hasar alır. Kasabayla Orizaba arasında, otoyol kenarındaki 13 yıllık iki katlı bir ev tümüyle çöker, ama içindekiler önceden kaçabilmiştir.

Serdán: taş ve kil

En ağır yara dağın öbür yanındadır. Ciudad Serdán'daki evlerin taş duvarları kil harçla örülmüştür; Irvine'ın fotoğrafladığı tipik yıkım bu evlerdedir. Irvine'ın ekibi Serdán'a en son varır ve burayı felaketin en çok vurduğu yer olarak kaydeder: ilk tahminlere göre yalnız bu kasabada 300 kişi kadar ölmüştür. Başka bir kaynak Serdán'daki ölü sayısını 212 olarak verir. Kasabanın evlerinin büyük kısmı hasar görür ya da yıkılır.

Serdán'da yeni yapılmış meslek okulu da hasar alır; ama genel olarak modern yapılar eski taş evlerden daha iyi dayanır. Irvine kasabanın yeniden yapılanmayı karşılayacak parası olmadığını, bu yükü federal hükümetin üstlenmesi gerekeceğini yazar. Kısmen hasar gören bazı evlerin ise eski yöntemlerle, aynı taş ve kille onarılacağını not eder ve uyarır: bir sonraki güçlü deprem kasabayı yeniden yıkacaktır.

Mühendisler yolda

Devlet Başkanı Echeverría, birkaç gün önce sel için geldiği bölgeye depremden sonra yeniden gider. Puebla ile Río Blanco arasındaki dağlarda yer yer kaya ve çamur kaymaları olmuştur.

Meksika Ulusal Özerk Üniversitesi (UNAM) Mühendislik Enstitüsü'nden Profesör Emilio Rosenblueth, Irvine'ın enstitünün inceleme ekibine katılmasını sağlar. Ekip 29, 30 ve 31 Ağustos'ta Río Blanco, Orizaba, Córdoba ve Serdán'ı gezer. Profesör Enrique del Valle, Profesör Oscar Hernández ve mühendis Roberto Villaverde'ye 30 Ağustos'ta Kaliforniya eyaletinden John F. Meehan da katılır. Hastaneleri, okulları, kiliseleri, otelleri tek tek inceler, fotoğraflarlar.

Gördükleri yaygın bir hata vardır: bir yanı uzun, öbür yanı kısa kolonlara oturan, rijitliği ve kütlesi farklı yerlerde toplanan, depremde kendi ekseni etrafında burulan binalar. Kiliseler de ağır hasar almıştır; çoğu 300 yıla varan, taş ya da tuğladan, kil ya da çimento harçla yapılmış yapılardır; duvarları, kuleleri, kemerli çatıları yıkılmıştır.

Irvine raporunu Ekim 1973'te Caltech'te yayımlar. Sonuç bölümünde bölgenin ülkenin yoksul kesimlerinden biri olduğunu, deprem yönetmeliği bulunmadığını, aslında hiçbir yapı yönetmeliğinin uygulanmadığını yazar. Ona göre ölçülü bir denetim bile, neredeyse hiç ek maliyet olmadan pek çok binayı kurtarırdı.

Kaç kişi öldü?

Bu depremin ölü sayısı bugün de kesin değildir. Irvine Ekim 1973'te ilk tahmini 500 ölü ve bunun üç katı yaralı olarak verir. NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı 527 ölü ve 4 bin yaralı kaydeder. Meksika'daki resmî açıklamalar 540, bin ve 1.200 gibi farklı rakamlar içerir; resmî olmayan tahminler 3 bine kadar çıkar. Orizaba'nın yerel kayıtları yalnız bu şehirde 300'den fazla ölüden söz eder.

Abartılı rakamlar da dolaşır. Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü'nün (INAH) dergisi Alquimia'da yayımlanmış bir yazı depremi 8,8 büyüklüğünde gösterir ve 3 bin ölü, 4 bin yaralı ve 300 binden fazla depremzededen söz eder. Oysa ölçülmüş bütün büyüklükler 6,8 ile 7,3 arasındadır; 8,8 rakamı hiçbir sismolojik katalogda yoktur. Hangi ölü sayısı kabul edilirse edilsin, 1973 depremi 1985'e kadar Meksika'nın en ölümcül depremi olarak anılır.

Neyi değiştirdi

Irvine raporunu bir soruyla bitirir: bu deprem, Córdoba ve Orizaba'yı büyük yapıların depreme dayanıklı tasarımını iyileştirmeye yöneltecek mi? Ona göre yıkıcı bir deprem genellikle harekete geçmek için gereklidir. Dersi de şudur: uzun süredir büyük sarsıntı görmemiş, son derece hareketli bir bölgenin kenarındaki bir yer, felakete yetecek kadar güçlü sarsılabilir.

On iki yıl sonra, 19 Eylül 1985'te, Pasifik kıyısındaki bir deprem Meksiko'yu vurur ve 1973'ün yerini ülkenin en ölümcül depremi olarak alır. 1973 Veracruz depremi bu sıralamada ikinci kalır. Sonraki yıllarda aynı türden, karanın içinde ve derinde olan depremler de sürer: 1980'de Oaxaca'daki Huajuapan de León, 1999'da Puebla'daki Tehuacán depremi. 1973 depremi, 7,0 büyüklüğündeki Tehuacán depremine kadar Puebla'nın en yıkıcı depremi olarak kalır.

Bugün

Orizaba'nın IMSS hastanesi, onarım için iki yıl kapalı kaldıktan sonra 1975'te yeniden hizmete girer. Depremde içi çöken eski sivil hastanenin binası bugün Veracruz Eyalet Sanat Müzesi'dir. Ignacio de la Llave Tiyatrosu ancak yaklaşık 20 yıl sonra restore edilir; bugün Orizaba'nın Bağımsızlık Günü kutlamaları burada yapılır.

Ciudad Serdán, Pico de Orizaba'nın eteğinde tarım kasabası olarak yaşamayı sürdürüyor. 28 Ağustos 1973 sabahı, Meksika'nın deprem tarihinde 1985'in gölgesinde kalsa da bölgede bugün de "Orizaba depremi" adıyla anılıyor.

Kaynaklar

• H. Max Irvine, The Veracruz Earthquake of 28 August 1973, Caltech Earthquake Engineering Research Laboratory, EERL 73-06, Ekim 1973 (NSF/NEHRP arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4642
• Singh, S. K. ve Wyss, M. (1976), Source parameters of the Orizaba earthquake of August 28, 1973, Geofísica Internacional 16(3) (Ramírez-Herrera ve Lugo-Hubp'un aktarımıyla)
• Ramírez-Herrera, T. ve Lugo-Hubp, J. (2000), Efectos del sismo del 15 de junio de 1999 en Puebla y estados vecinos, Investigaciones Geográficas (UNAM) 43
• Carlos Silva, La indiferencia, Alquimia (INAH): depremin abartılı büyüklük ve kayıp rakamları için
• H. Ayuntamiento de Orizaba, A 35 años del terremoto en Orizaba, Veracruz (2008; İspanyolca Vikipedi'nin aktarımıyla)
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1973 Veracruz earthquake / Terremoto de Veracruz de 1973, Orizaba, 1973 in Mexico, Terremoto de Puebla de 1999 (başlangıç kaynağı)