2016 Ekvador Depremi: Pedernales'in Yıkıldığı Cumartesi Akşamı

16 Nisan 2016, cumartesi akşamı. Ekvador'un Pasifik kıyısında güneş batmak üzere; Manabí'nin sahil kasabalarında hafta sonu kalabalığı var. Saat 18.58'de, Pedernales ile Cojimíes arasında, deniz kıyısının altında 7,8 büyüklüğünde bir deprem başlıyor. Bir dakikadan kısa sürede Pedernales'in büyük kısmı yıkılıyor, Manta'nın çarşısı Tarqui ve Portoviejo'nun merkezi çöküyor. Elektrikler gidiyor, yollar kapanıyor. Ülkenin cumhurbaşkanı o sırada Roma'da.

Depremden önce

Manabí, Ekvador'un orta kıyısında, karides çiftlikleri, balıkçı limanları ve plajlarıyla bilinen bir eyalettir. Manta ülkenin en önemli limanlarından biridir; çarşısı Tarqui, otelleri ve toptancılarıyla kentin ticaret kalbidir. Eyalet merkezi Portoviejo'da tarihî merkez ile çarşı iç içedir. Kuzeyde, Esmeraldas sınırına yakın Pedernales ise 60 bini aşan nüfuslu bir sahil ilçesidir; 2016'da ülkenin 221 ilçesi içinde insani gelişme endeksi en düşük olanıdır.

Bu kıyının altında Nazca levhası, Güney Amerika levhasının altına yılda yaklaşık 61 milimetre hızla dalar. Aynı sınır 1906'da 400 kilometreyi aşan bir boyda kırılmış, bir tsunamiyle yüzlerce kişinin ölümüne yol açmıştır. 1942'de bugünkü depremin bulunduğu parça yine 7,8 büyüklüğünde bir depremle kırılmıştır. Sismologlar sonradan 2016 depreminin 1942'nin bir tekrarı olduğunu söyleyecektir. Kıyıdaki kasabaların çoğunda yapılar betonarme ama düzensizdir; çok katlı oteller ve dükkânlar plaja bakan dar sokaklara sıkışmıştır.

Saat 18.58

Önce 4,8 büyüklüğünde bir öncü sarsıntı hissedilir. On bir dakika sonra, yerel saatle 18.58'de asıl deprem gelir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) merkez üssünü önce Esmeraldas eyaletindeki Muisne'nin yaklaşık 27 kilometre güney-güneydoğusunda, 20 kilometre derinlikte gösterir. Ekvador Ulusal Politeknik Okulu'nun Jeofizik Enstitüsü ise merkez üssün biraz daha güneyde, Manabí'deki Cojimíes ile Pedernales arasında olduğunu açıklar.

Kırılma yaklaşık 140'a 145 kilometrelik bir alanı kapsar. Sarsıntı başkent Quito'da da güçlü hissedilir; Kolombiya'da Cali'de bir klinik boşaltılır, Peru'nun kuzeyinde de yer sallanır. Pasifik Tsunami Uyarı Merkezi Ekvador, Kolombiya, Peru, Panama ve Kosta Rika için tsunami uyarısı yayımlar; uyarı gece yarısına doğru kaldırılır. Bu, 1979 Tumaco depreminden bu yana Ekvador'u vuran en büyük depremdir.

On yıl sonra Ekvador basınına konuşan bir tanık, o anı göz gözü görmeyen bir karanlık, çatlayan bir şeylerin sesi ve çığlıklar olarak anlatır. Çok sayıda kentte elektrik ve telefon şebekesi çöker; insanlar yakınlarına ulaşamaz.

Karanlıkta ilk saatler

Cumhurbaşkanı Rafael Correa depremi Roma'da öğrenir. Oradan ülke genelinde olağanüstü hâl, altı kıyı eyaletinde (Manabí, Esmeraldas, Guayas, Santa Elena, Los Ríos ve Santo Domingo) acil durum ilan eder ve Avrupa gezisini yarıda keser. Gece ülkeyi Başkan Yardımcısı Jorge Glas yönetir; ilk ölü sayılarını o açıklar. Yaklaşık 10 bin asker ve 3.500 polis bölgeye gönderilir. Correa'nın ilk mesajı, önceliğin enkaz altındakileri kurtarmak olduğudur.

Haberler tek tek gelir. Merkez üssünden yaklaşık 300 kilometre uzaktaki Guayaquil'de bir üst geçit bir arabanın üzerine çöker. Manta havalimanının kontrol kulesi ağır hasar görür, havalimanı kapanır. Quito'da Belediye Başkanı Mauricio Rodas gece basın toplantısında altı evin hasar gördüğünü açıklar. Portoviejo'daki El Rodeo cezaevinin iki duvarı yıkılır; Adalet Bakanı Ledy Zúñiga'ya göre yüz kadar mahkûm kaçar, bir kısmı kendiliğinden geri döner. Esmeraldas rafinerisi ve petrol boru hatları önlem olarak durdurulur.

Ölü sayısı gece boyunca ve ertesi gün hızla yükselir: ajans haberlerinde önce 28, sonra 77, 233 ve 262 olarak geçer.

"Pedernales yıkıldı"

En ağır yıkım merkez üssüne en yakın kent olan Pedernales'tedir. Tahminlere göre kentin yüzde 70-80'i yıkılır. Belediye Başkanı Gabriel Alcívar, Pedernales'te olanları felaket diye tanımlar ve yağmanın başladığını söyler. Correa da kentin yok olduğunu sosyal medyadan duyurur. Kente giden kara yolları ağır hasar gördüğü için Pedernales günlerce karayoluyla ulaşılamaz durumda kalır; kurtarmaya gelen helikopterler ve otobüsler heyelanlara takılır. Bazı yerlerde insanlar enkazı çıplak elle kazır.

Sokaklarda cesetler kalınca Alcívar tabut ve formol bağışı ister. Birkaç gün sonra Al Jazeera'ya konuşurken açık sözlüdür: Pedernales'in bu kadar büyük depremlere alışkın olmadığını, yerel yönetim olarak buna hazır olmadıklarını anlatır ve kentte panik içindeki bir nüfusun göç ettiğini söyler.

Kuzeyde, Esmeraldas eyaletindeki Muisne'de 803 ev çöker ve nüfusun yüzde 95'i barınaklara taşınır. Jama ilçesi günlerce dünyayla bağlantısız kalır.

Enkazın altında: Manta ve Portoviejo

Can kaybının dörtte üçünden fazlası Manta, Pedernales ve Portoviejo'dadır. Manta'da Tarqui'nin otelleri, dükkânları ve pazarı çöker; kentte 219 kişi ölür. Portoviejo'da en az 684 yapı yıkılır.

Kurtarma ekipleri jeneratör gürültüsü içinde çalışır; elektrik olmayan mahallelerde bu gürültü enkaz altından gelen sesleri duymayı zorlaştırır. Manta'da arama köpekleri, hidrolik krikolar ve matkaplarla çalışan yaklaşık 50 kişilik bir ekip, çöken bir alışveriş merkezinde 32 saatten uzun süre kapalı kalan sekiz kişiyi çıkarır. Kadınlardan biri betonla çelikte açılan dar bir delikten baş aşağı çekilerek kurtarılır. Aynı günlerde başka bir enkazda, bir artçı sarsıntı yüzünden ara verilen kurtarma sırasında beton bloklar kayar ve sıkışmış bir kadın hayatını kaybeder.

Portoviejo'da El Gato Oteli'nin yöneticisi Pablo Córdova, otelin enkazı altından cep telefonuyla bir yakınını arar. Bu arama kurtarıcıları ona götürür. Onu Kolombiya'dan gelen Bogota itfaiyecileri çıkarır; sedyeyle taşınırken ellerini kalabalığa sallar. Kaynaklar enkazda geçirdiği süreyi farklı verir; iki gün kadardır. Sonra Kolombiya gazetesi El Heraldo'ya, kendini enkazın içinden yeniden doğmuş gibi hissettiğini anlatır ve Bogota itfaiyesine teşekkür eder. Correa ona bir ev hediye edeceğini açıklar.

Kurtarıcılardan itfaiyeci Juan Carranza, cumartesiden beri yalnızca iki saat uyuduğunu söyler. 25 Temmuz'a kadar enkazdan 113 kişi canlı çıkarılır.

Cumhurbaşkanı bölgede

Correa 17 Nisan pazar günü saat 18.30'da Manta havalimanına iner ve üç gün boyunca yıkılan kentleri dolaşır. Yeniden yapılanmanın uzun bir savaş olacağını söyler; hasarı 3 milyar dolar, yani gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 3'ü olarak tahmin eder.

20 Nisan gecesi ulusa sesleniş yaparak afetzedeler için vergi önlemlerini açıklar: katma değer vergisi bir yıllığına iki puan artacak, şirket kârlarından bir kerelik yüzde 3 katkı alınacak, bir milyon doları aşan servetlerden bir kerelik yüzde 0,9 vergi kesilecek, ayda bin dolardan fazla kazananlardan maaş katkısı alınacaktır. Dünya Bankası, Amerikalar Arası Kalkınma Bankası ve başka kaynaklardan da kredi istenir. Aynı gece, saat 3.30 sularında Muisne açıklarında 6 büyüklüğünü aşan bir artçı sarsıntı halkı yeniden sokağa döker.

Yardım içeriden ve dışarıdan gelir. Quito belediyesi 120 itfaiyeci ve iş makineleri gönderir. Kolombiya, Şili ve başka ülkelerden arama kurtarma ekipleri gelir; Avrupa Birliği 1,8 milyon avro ilk insani yardım ayırır. Pedernales stadyumunda gönüllü aşçıların işlettiği, günde iki bin kişiye yemek veren bir aşevi kurulur. Ama yardım her yere eşit ulaşmaz: Guayaquil'den Manabí'ye erzak taşıyan iki itfaiye kamyonu yolda soyulur. Correa, yiyecek ve suyun dağıtımındaki aksaklıkların ülkenin zayıf altyapısıyla ilgili olabileceğini kabul eder.

Yol kenarındaki brandalar

Depremden on gün sonra Pedernales'in ana yolunda aileler brandaların altında yaşar. Bazıları ellerinde su ya da yardım isteyen karton levhalar tutar. Bunlardan biri, Isabel Rosada, Al Jazeera'ya yetkililerin çok daha fazlasını yapması gerektiğini, belediyeden hiç kimseyi görmediklerini söyler. Pedernales'in eskisi gibi olacağından kuşkuludur.

Ramon Mielles'in evi ayakta kalmıştır ama oturulamaz durumdadır; o yüzden yardım merkezine dönüşen spor stadyumunda kalır. Duygusal olarak durumun her gün daha da kötüleştiğini anlatır. Kızılhaç sözcüsü Fernando Gandarillas, cesetleri çıkarmak için gereken aletlerin ve içme suyunun yetersiz olduğunu söyler. Kolombiya Kızılhaçı'ndan gelen ekip, ailelerin altı-sekiz ay geçici konutlarda kalacağını, yeniden yapılanmanın yıllar alacağını öngörür.

Barınaklarda kalan sayısı 26 bini aşar. UNICEF, hükümetin bir iki kasabayı taşımayı düşündüğünü aktarır. Sivrisinek kaynaklı Zika ve dang humması da yerinden edilenler için ayrı bir kaygıdır.

On üç gün sonra

29 Nisan cuma günü, depremden 13 gün sonra, Venezuelalı bir arama ekibi Manabí'de kısmen çökmüş bir binada yapısal inceleme yaparken içeriden ses geldiğini duyar. Enkazdan 72 yaşındaki Manuel Vásquez çıkarılır. Hastaneye kaldırıldığında susuz kalmıştır, zihni karışıktır, böbrekleri zarar görmüştür ve ayak parmaklarını kaybetmiştir. Haber yayıldığında resmî ölü sayısı 660'tır.

Kayıpların bilançosu

Resmî rakamlar zamanla değişir. 25 Temmuz 2016'ya göre en az 670 kişi ölmüş, 12 kişi kayıptır, ilk üç günde 6.274 yaralı kayda geçmiştir, 28.678 kişi barınaklardadır. Başkan Yardımcısı Glas depremin 100. gününde ölü sayısını 671 olarak açıklar; ölenlerin 23'ü yabancıdır. Aralarında Kolombiyalılar, Kanadalılar, Kübalı doktorlar ve Portoviejo yakınlarında enkaz altında bulunan İrlandalı rahibe Clare Crockett vardır. Kolombiya'da Cali yakınlarında bir madenci de depremde ölür.

Kaynaklar arasındaki farklar sürer. Dünya Bankası 676 ölü, 6.274 yaralı ve 80 bin yerinden edilmiş kişiden söz eder; Ekvador basınının sonraki derlemelerinde 663 ölü ve 9-12 kayıp geçer. Yaralı sayısı için 16 bin ile 27 bin arasında çok daha yüksek rakamlar da vardır; bunlar ilk kayda geçen 6.274 kişiden farklı olarak sonradan tedavi görenleri de kapsar. 70 binden fazla konut hasar görür, 875'i aşkın okul ve 51 sağlık tesisi etkilenir. 1949 Ambato depreminden bu yana Ekvador'un yaşadığı en ağır doğal afettir.

Neyi değiştirdi

Correa'nın açıkladığı vergiler Dayanışma Yasası adıyla çıkarılır; yeniden yapılanma bütçesinin yarısından fazlası bu yasadan gelir. Hükümetin onayladığı plan 3,14 milyar dolardır. Ama para hızlı harcanırken işler yavaş ilerler. Ekvador basınının aktardığına göre Correa'nın görevden ayrılmasından iki gün önce, 22 Mayıs 2017'de, Glas'ın başkanlık ettiği Yeniden Yapılanma Komitesi yaklaşık 2,9 milyar dolarlık 600 kadar sözleşmeyi bir oturumda onaylar. 2018'de 62 yüklenici sözleşmeye uymamış, 1.543 konut teslim edilmemiştir.

2021'de Sayıştay Manabí'nin yeniden yapılanmasına dair 22 özel inceleme ve iki denetim başlatır. 30 Haziran 2025'te eski Başkan Yardımcısı Jorge Glas, deprem sonrası yeniden yapılanma fonlarını zimmete geçirmekten 13 yıl hapis cezasına çarptırılır.

Deprem Ekvador'a afet yönetiminde de yeni planlar getirir: 2018'de ulusal afet müdahale planı ve risk azaltma planı hazırlanır. Dünya Bankası'nın desteklediği risk azaltma projesinin fonları, 2020'de bu kez salgın yüzünden zor duruma düşen ailelere aktarılır.

Bugün

Pedernales'te karides üretimi toparlanır; ilçe ekonomisinin büyük kısmını yine o taşır. Turizm ise depremde yatak kapasitesinin yüzde 45'ini kaybeder, tam toparlanacakken salgına yakalanır. Ciudad Jardín'de yeni evlere yerleşen 368 aile, yıllar sonra hâlâ tapularını alamamıştır. Kentin hastanesi yıllarca geçici bir seyyar hastanede hizmet verir; yeni hastane için yapılan iki girişim başarısız olur, birinde 7,9 milyon dolarlık zimmet ortaya çıkar.

Manta'da Tarqui'nin pazarı kentin kuzeyine, "Yeni Tarqui"ye taşınır. Eski çarşıda depremden önce çalışan yaklaşık 35 otelden 2026'da yalnızca 17'si açıktır; bazı binalar yarık duvarlarıyla hâlâ ayaktadır. Bir otelci, Tarqui'nin depremle diz çöktüğünü söyler. Portoviejo'da 95 sokak bloğunu kapsayan "sıfır noktası" aylarca duvarlarla kapatılır, ağır hasarlı binalar patlatılarak yıkılır. On yıl sonra bile bazı terk edilmiş yapılar merkezde durur. 16 Nisan 2026'da, depremin onuncu yılında, on kayıp kişi hâlâ bulunamamıştır.

Kaynaklar

• Associated Press haberleri (NPR, MPR News ve NBC News üzerinden), 16-19 Nisan 2016: Correa, Alcívar ve kurtarma çalışmaları
• Al Jazeera, "In Ecuador, a resort town torn apart by the earthquake", 26 Nisan 2016
• Associated Press / Gulf News, 72 yaşındaki Manuel Vásquez'in 13 gün sonra kurtarılması, 1 Mayıs 2016
• El Heraldo (Kolombiya), Pablo Córdova ile söyleşi, 25 Nisan 2016
• Dünya Bankası, "A cinco años del terremoto, Ecuador sigue trabajando en su resiliencia frente a desastres", 27 Nisan 2021
• Primicias, depremin altıncı yılında yeniden yapılanma ve soruşturmalar; Vistazo, beş yıl sonra Pedernales
• Expreso, "Tras diez años del terremoto del 2016, Tarqui aún pelea por resurgir", 2026; El Mercurio, "10 años del terremoto en Manabí", 16 Nisan 2026
• Ecuador Risk Yönetimi Sekreterliği (SGR) durum raporlarının aktarıldığı derlemeler; USGS ve Ekvador Jeofizik Enstitüsü (IG-EPN) verileri
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 2016 Ecuador earthquake / Terremoto de Ecuador de 2016 (başlangıç kaynağı)