1698 Ekvador Depremi: Ambato'yu Gömen Çamur Seli

20 Haziran 1698, gece saat bir. Ekvador'un And Dağları arasındaki yüksek vadisinde, İspanyol Quito Audiencia'sına bağlı Ambato kasabası uykuda. Yer o kadar sert sallanıyor ki dönemin belgelerine göre ikinci dalgada kasabada ayakta ev kalmıyor. Enkazın altından yardım isteyenler kurtarılmayı bekliyor. Ama yarım saat dolmadan, yirmi kilometre yukarıdaki Carihuairazo Dağı'nın yamaçlarından kopan kara bir çamur seli vadiye iniyor ve kasabayı haritadan siliyor.

Depremden önce

17. yüzyılın sonunda bugünkü Ekvador, Peru Genel Valiliği'ne bağlı Quito Audiencia'sının yönetimindedir. Audiencia'nın başında 1691'den beri İspanyol hukukçu Mateo de la Mata Ponce de León vardır. Quito'nun güneyinde, iki sıra And Dağı arasında uzanan dar ve yüksek vadi, kolonyal dönemin en kalabalık bölgelerinden biridir. Kuzeyden güneye Latacunga, Ambato ve Riobamba kasabaları sıralanır.

Ambato'nun kökü İnka dönemine uzanır. Yerel tarihçilere göre burası İnka yolu üzerinde bir konaklama ve erzak durağıdır. İspanyollar bölgeye 1534'te gelir. İlk Ambato, Ambato Irmağı'nın kanyonunda, ırmaktan yaklaşık 40 metre yüksekteki küçük bir taraçada kuruludur; bu yer bugün kentin El Socavón mahallesidir. Kasaba, Quito'yu Lima'ya bağlayan ana yol ile Guayaquil'den doğuya giden yolun kesiştiği yerde olduğu için yolcuların uğrak yeridir.

Bölge felaketlere alışkındır. 1640'ta doğudaki Tungurahua yanardağı patlamış, vadiyi kül kaplamıştır. Ekvador Jeofizik Enstitüsü'nün kataloğuna göre 1687'de büyük bir deprem Ambato ile Latacunga'yı yıkmış, yaklaşık 7.200 kişi ölmüştür. Başka bir kaynak ise Latacunga'yı vuran bu depremi 1692'ye koyar ve şehrin 22 bin nüfusundan 8 bininin öldüğünü yazar; katalog, 22 bin rakamını hatalı bulur. Bunlara 1693'te yayla kasabalarına yayılan bir salgın ve yüzyılın son yıllarındaki kuraklık eklenir. Latacunga'nın en eski kilisesi San Francisco'nun yapımı 1693'te ancak tamamlanmıştır.

Ambato'nun on yedi kilometre kadar güneybatısında Carihuairazo yükselir. Komşusu Chimborazo'nun gölgesinde kalan, buzullarla aşınmış, sönmüş bir yanardağdır. Yamaçlarında ağaç yoktur; üstünü bir ila üç metre kalınlığında, süngerimsi, kara bir dağ toprağı örter. Bu toprağın altında su geçirmeyen sert bir kaya katmanı vardır.

Gece saat bir

Deprem 20 Haziran 1698'de, yerel saatle gece biri gösterirken gelir. Bazı yerel anlatılar günü perşembe olarak verir; takvime göre 20 Haziran cumadır, yani sarsıntı perşembeyi cumaya bağlayan gece olur. İnsanların çoğu yataktadır.

Alman jeolog Teodor Wolf, 1892'de yazdığı Ekvador coğrafyasında dönemin belgelerine dayanarak o geceyi anlatır. Wolf'a göre yer öyle bir şiddetle sallanır ki daha ikinci dalgada Ambato'da "ayakta tek ev kalmaz". Evlerin ve kilisenin altında bütün aileler kalır; bazıları tamamen yok olur. Kerpiç ve taş yığınlarının altında hâlâ canlı olanlar yardım için bağırır.

Sarsıntı kuzeyde Tiopullo düğümünden güneyde Azuay düğümüne kadar hasar bırakır. Bugünkü Tungurahua, Cotopaxi, Chimborazo ve Bolívar illerinin bir kısmını kapsayan yaklaşık 20 bin kilometrekarelik bir alan etkilenir. Ekvador kataloğu, kuzey-güney doğrultusunda bir fersah boyunca uzanan, dört beş ayak genişliğinde yarıklardan, dağlardan kopan toprak kaymalarından ve önü kapanan ırmaklardan söz eder.

Depremin büyüklüğü için tek bir rakam yoktur. NOAA'nın veritabanı büyüklüğü 7,7, şiddeti X olarak verir. Başka hesaplar 7,2 ile 7,9 arasında değişir. Fay konusu da tartışmalıdır. Bir görüşe göre kırılan, vadinin içinden kuzey-güney yönünde geçen Latacunga fay sisteminin birkaç parçasıdır. Ekvador'un en büyük depremlerinden biri olan 1797 Riobamba depremi de aynı bölgede olur. Igualata yanardağında bulunan, yatayda 8-18 metre kaymış yüzey kırıklarının 1698'e mi yoksa 1797'ye mi ait olduğu bilinmez.

Çeyrek saat sonra gelen çamur

Ambato'da kurtarma başlayamadan ikinci felaket gelir. Wolf'un aktardığı belgelere göre depremden "çeyrek saat" sonra kasabanın üzerine su ve çamur dalgaları iner. Artık kimse kimseyi kurtarmayı düşünemez; sağ kalanlar yükseklere kaçar. Enkazın altında yardım bekleyenler çamurun altında kalır. Belgeler selin dört fersahtan, yani yaklaşık 20 kilometreden daha uzaktan, Carihuairazo'nun eteklerinden geldiğini yazar.

Çamurun kaynağı yanardağın kendisi değildir; Carihuairazo o gece patlamaz. Ekvador Ulusal Politeknik Okulu'ndan jeologlar Roberto Vásconez, Minard Hall ve Patricia Mothes'un 2011'de yayımladıkları çalışmaya göre deprem, dağın kuzey ve kuzeydoğu yamaçlarındaki kalın dağ toprağını yerinden oynatır. Haftalarca süren yağmurlarla suya doymuş toprak sıvılaşır, altındaki kaygan kaya katmanının üzerinden kayar ve koyu bir çamur akıntısına dönüşür. Yağmur mevsimi şubattan mayısa kadar sürer; deprem bu mevsimin hemen ardından gelir.

Çamur sekiz derenin yatağından iner: Chiquicahua, Pataló, Quichibí, Terremoto, Yacutoma, Quintuco, Catequilla ve Olalla. Bunlardan "Terremoto" yani "Deprem" deresinin adı bile felaketi hatırlatır. Ambato'ya ulaşan, ırmağa kasabadan önce katılan Chiquicahua, Pataló ve Quichibí dereleriyle büyük olasılıkla Quintuco'dan gelen akıntılardır.

Kanyonda 38 metre

Jeologlar, dere yataklarında 28 kesit çıkararak çamurun izini sürer. Akıntıların toplam hacmi 84-87 milyon metreküp olarak hesaplanır. Çamur dar vadilerde 45 metre yüksekliğe çıkar; ortalama derinlik 25 metrenin biraz üstündedir. Ambato Irmağı'nın kentin içindeki kanyonunda, 400 metre genişliğindeki yatakta çamur 38 metre yükselir. Akıntılar ırmakta birleşerek en az 54 kilometre yol alır ve eski Patate kasabasına kadar ulaşır. Tisaleo ve Mocha da yol üzerindeki yerleşimler arasındadır.

Jeologlar, El Socavón'un hemen aşağısında kanyon duvarlarından kopan kayaların ırmağı kısa bir süre tıkadığını düşünür. Çamur bu doğal setin önünde birikip yükselir ve eski kasabanın kurulu olduğu taraçaya taşar. Akıntı taraçaya ancak ulaşır, ama bu bile kasabayı tamamen silmeye yeter. Bugün El Socavón'daki çamur katmanının içinde İspanyol tipi kolonyal çanak çömlek parçaları, muhtemelen ocaklardan kalan kömür, insan ve evcil hayvan kemikleri bulunur.

Çamurun bileşimi için iki rakam vardır. Aynı makalenin İspanyolca özeti yüzde 60 toprak, yüzde 37 su ve yüzde 3 bitki kalıntısı verir; İngilizce özeti ise yüzde 50-60 toprak, yüzde 40-50 su ve yüzde 5 bitki kalıntısından söz eder. Akıntı balla jöle arası bir kıvamdadır: yarım metrelik kaya blokları dibe çökmeden içinde asılı kalır.

Hız ise bir bilmecedir. Jeologlar ortalama hızı saniyede 10 metre kadar hesaplar; bu hızla çamur Ambato'ya 43 ila 63 dakikada varır. Tanıkların söylediği çeyrek saat için ise saatte yaklaşık 100 kilometre hız gerekir. Araştırmacılar bu farkı açık bırakır. Çamurun kasabaya gerçekte ne zaman vardığı bilinmez; kesin olan, enkaz altındakilere yetişecek bir kurtarma için zaman kalmadığıdır.

Latacunga, Riobamba ve köyler

Yıkım Ambato'yla sınırlı değildir. Latacunga da tamamen yıkılır. Deprem, bir önceki felaketten sonra şehirde yeniden yapılabilen az şeyi de götürür. Beş yıl önce tamamlanan San Francisco Kilisesi harabeye döner. Güneydeki Riobamba kısmen yıkılır. Vadideki köylerde evler ve kiliseler çöker.

Audiencia Başkanı Mateo de la Mata Ponce de León, felaketin ardından yıkılan kasabalara gider ve yardım çalışmalarına katılır. Ekvador kataloğuna göre büyük yıkımın ardından Ambato, Latacunga ve Riobamba'yı başka yerlere taşıma girişimleri olur; ancak Audiencia yetkilileri buna izin vermez. Jeologların aktardığı 1904 tarihli bir çalışma ise Ambato ve Latacunga halkının kasabalarını bugünkü yerlerine taşımayı daha güvenli bulduğunu yazar. İki anlatım tam olarak örtüşmez.

Kaç kişi öldü?

Ekvador Jeofizik Enstitüsü'nün kataloğu kayıpları şöyle sıralar: Ambato'da 3 binden fazla, Latacunga'da yaklaşık 2 bin, iki kasabanın çevre köylerinde 1.500 kadar, Patate'de 200 dolayında ve Riobamba'da 100 ölü. NOAA'nın veritabanı toplamı 6.500 olarak verir.

Daha büyük rakamlar da vardır. Bazı yazarlar ölü sayısını 8 bine çıkarır. Tarihçi Velasco ise 22 bin ölüden söz eder. NOAA'nın notuna göre dönemin resmî kararnamesinde Latacunga için 2 bin, Ambato için 3 binin biraz üzerinde ve çevre için 1.500 ölü yazar; yani Velasco'nun rakamı belgeyle uyuşmaz. Aynı 22 bin rakamı Latacunga'nın daha önceki depremi için de anılır ve orada da hatalı bulunur.

Ambato için daha küçük bir rakam da dolaşır: yerel tarih anlatılarında depremde 556'dan fazla beyaz ve 1.200 yerlinin öldüğü yazılır. Bu sayıda çamur selinde ölenlerin olup olmadığı belli değildir. Jeologlar, depremde ölen 6 binden fazla kişiye ek olarak çamur akıntılarının birkaç bin kişiyi öldürdüğünü aktarır. Kayıpların bu kadar farklı verilmesinin bir nedeni, ölülerin büyük kısmının bulunamamasıdır.

Yeni Ambato

Eski Ambato'dan geriye bir şey kalmaz. Kasaba ırmağın dibindeki taraçadan yukarıya, bugünkü kent merkezinin olduğu yüksek düzlüğe taşınır. Yerel tarih anlatılarına göre Audiencia'nın savcısı Antonio de Ron, toprakları Quisapincha yerlilerinden satın alarak ikinci Ambato'yu 1698'de kurar. Kent bugün kuruluş günü olarak 6 Aralık 1698'i anar. Bazı kaynaklar yeniden kuruluşu Kaptan Antonio Clavijo'ya bağlar; ama aynı kaynaklar Clavijo'yu 1570'te kasabanın sokaklarını çizen kişi olarak da anar, bu yüzden bu atıf şüphelidir.

Taşınmanın bedelini bölgenin yerlileri öder. Sosyolog Estefanía Parra Ortíz'in 2019'da yayımlanan çalışması, dönemin kayıtlarına dayanarak Huachi, Quisapincha ve Pinllo topluluklarının dağlara itildiğini, karara karşı çıkan kabile reislerinin asıldığını aktarır.

Yeni kasaba yavaş büyür. 1756'da 550 kadar İspanyol ailesi ve 6 bin dolayında yerli nüfusu vardır. O yıl halk, Ambato'nun "villa" yani kasaba-şehir statüsüne yükseltilmesini ister; bu statü 1757'de verilir.

Gökten gelen ceza, koruyan Meryem

Dönemin insanları felakete dinî bir anlam arar. Virginia Tech'ten Catalina Andrango-Walker'ın 2020'de yayımlanan makalesi, 1698 depremini anlatan metinleri inceler; makalenin başlığı bu anlatımlarda kadın modası, ilahi ceza ve yerel gururun bir arada yer aldığını gösterir.

Deprem halk inancında da iz bırakır. Parra Ortíz'e göre 1698 depremiyle birlikte, yer sarsıntılarına karşı koruyucu sayılan Virgen de la Elevación (Yükseliş Meryemi) efsanesi doğar. Carihuairazo'nun eteğindeki Pilahuín'de onun adını taşıyan bir kilise bugün de vardır.

Neyi değiştirdi

1698 depremi, Ekvador'un orta vadisinde yaklaşık yüz yılda bir tekrarlanan büyük depremler zincirinin halkalarından biridir. Yeni Ambato 4 Şubat 1797'de yeniden sarsılır; yerel kaynaklara göre bu kez 200'den fazla kişi ölür, evler, kiliseler, su kanalları ve dokuma atölyeleri yıkılır. Aynı deprem Riobamba'yı tamamen yok eder ve şehir başka bir yere taşınır. 5 Ağustos 1949'da Ambato bir kez daha yıkılır; 6 binden fazla kişi ölür, kentin katedrali çöker.

Jeologlar için 1698'in dersi, depremin kendisi kadar çamurdur. Vásconez ve arkadaşlarına göre Ekvador And Dağları'nın 4 bin metrenin üzerindeki yüksek otlaklarını kaplayan kalın toprak, suya doymuşsa yalnız depremle değil, uzun yağmurlarla ya da yanlış yapılmış inşaat işleriyle de kayabilir. 5 Mart 1987'de Ekvador'un kuzeydoğusundaki depremde benzer toprak kaymaları yaşanır. Araştırmacılar, bugün vadi tabanlarında ve dere kenarlarında yaşayan insan sayısının çok daha fazla olduğunu, bu tehlikenin arazi planlamasında hesaba katılması gerektiğini yazar.

Bugün

Ambato bugün Tungurahua ilinin merkezi, deniz seviyesinden 2.577 metre yükseklikte bir kenttir. 1949 depreminden sonra yeniden kurulan kent, o felaketten sonra başlayan Meyve ve Çiçek Festivali'ni her yıl şubatta kutlar. Ambato Irmağı'nın kanyonunda, El Socavón semtinde yol yarmalarında 1698'in kara çamur katmanı hâlâ görülebilir. Latacunga'da San Francisco Kilisesi yeniden ayaktadır. Carihuairazo'nun buzulları son yıllarda neredeyse tamamen erimiştir; yamaçlarındaki eski kayma izleri ise duruyor.

Kaynaklar

• Vásconez, R., Hall, M. ve Mothes, P. (2011), Devastadores flujos de lodo disparados en el volcán Carihuayrazo por el terremoto del 20 de junio de 1698, Revista Politécnica, cilt 30 (Teodor Wolf'un 1892 tarihli aktarımı dahil)
• Ordóñez, J., Hall, M. ve Samaniego, P., Erupciones volcánicas del Pleistoceno tardío alrededor de Ambato, 7. Jornadas en Ciencias de la Tierra bildirisi, Escuela Politécnica Nacional
• Instituto Geofísico (EPN), Catálogo de Terremotos del Ecuador, PUCE deposundaki yayımlanmış hâliyle
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1144
• Parra Ortíz, E. (2019), La memoria de una ciudad: Ambato, el desastre y la reconstrucción social, ALAS XXXII. Kongresi, Lima
• Andrango-Walker, C. (2020), Female fashion, divine punishment, and local pride in the accounts of the 1698 Ambato earthquake, Colonial Latin American Review 29(4) (başlık ve özet)
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca): 1698 Ambato earthquake, Ambato, Latacunga, Carihuairazo, Mateo de la Mata Ponce de León (başlangıç kaynağı)