1906 Ekvador-Kolombiya Depremi: Nehir Ağızlarını Silen Dalga

31 Ocak 1906, çarşamba sabahı. Ekvador ile Kolombiya arasındaki Pasifik kıyısı; mangrov ormanları, nehir ağızlarına kurulmuş ahşap ve bambu köyler, balıkçı adaları. Sabah yedide ve dokuzda yer iki kez sallanıyor. Saat 10.36'da gelen ana sarsıntı, ölçü aletlerinin kaydettiği en büyük depremlerden biri. Yarım saat sonra deniz geri çekiliyor ve sonra kıyıya yürüyor. Ölenlerin çoğu enkaz altında değil, suda can veriyor.

Depremden önce

1906'da Ekvador'un Esmeraldas eyaleti ile Kolombiya'nın güneybatı kıyısı, iki ülkenin de başkentlerinden uzak, seyrek nüfuslu bir bölgedir. Kıyı, Esmeraldas kentinden kuzeye doğru alçak bir şerit hâlinde uzanır: Rioverde, Limones, La Tola, sınırın öte yanında Tumaco, daha kuzeyde Mosquera, Guapi, Timbiquí ve Micay. İnsanlar nehirlerin denize döküldüğü ağızlarda, kumsallarda ve küçük adalarda yaşar. Evlerin çoğu ahşap ya da bambudan, kazıklar üzerine yapılmıştır.

Tumaco bir adanın üzerine kurulmuş liman kasabasıdır. Bir yıl önce, 1905'te, kendi adını taşıyan kısa ömürlü bir departmanın merkezi yapılmıştır. Kolombiya'yı 1904'ten beri General Rafael Reyes yönetmektedir. Ekvador ise karışıktır: Eloy Alfaro, 1 Ocak'ta Başkan Lizardo García'ya karşı ayaklanmış, 15 Ocak'taki Chasqui Muharebesi'nden sonra 17 Ocak'ta kendini Yüce Önder ilan etmiştir. Deprem, bu darbeden iki hafta sonra gelecektir.

Kıyının hemen açığında, Nazka levhası ve ona komşu küçük levha parçaları Güney Amerika'nın altına dalar. Bu dalma-batma kuşağı bugün bilinen büyük depremlerin kaynağıdır; ama 1906'da bölgede ne bir sismograf ne de bir uyarı düzeni vardır. En yakın sismograf, merkez üssünden yaklaşık 160 kilometre uzaktaki Quito Gözlemevi'ndedir.

Sabah iki öncü sarsıntı

31 Ocak sabahı kıyı iki kez sallanır. Guapi'de sarsıntılar saat yedi ve dokuz sıralarında hissedilir. İkincisi daha güçlüdür; Guayaquil'e ve Quito'ya kadar duyulur. Esmeraldas ve çevresinde bazı yapılar zarar görür, sabitlenmemiş eşyalar devrilir ya da yerinden kayar. Quito Gözlemevi'ndeki Omori-Bosch sismografı sabah boyunca birbiri ardına dalgalar kaydeder.

Kimse bunların daha büyüğünün habercisi olduğunu bilmez. Kıyıda hayat sürer: balıkçılar denizdedir, nehir ağızlarındaki köylerde sabah işleri devam eder.

10.36: Ayakta durulamayan dakikalar

Ana deprem yerel saatle 10.36'da gelir. Merkez üssü Esmeraldas kentinin yaklaşık 18 kilometre kuzeybatısında, denizin altındadır. Quito'daki sismografın kalemi sarsıntının ikinci dalgasıyla kâğıt silindirden fırlar.

Tumaco'da evinin önünde duran bir adamın anlatısı, Soloviev ile Go'nun tsunami kataloğunda yer alır: Çok güçlü salınımlar başlar ve herkes yere düşer. Kasabanın üzerinde durduğu ada bütünüyle oynuyor gibidir; evler fırtınalı bir denizdeki gemiler gibi yükselip alçalır. Kıpırdamak imkânsızdır. Rudolph ile Szirtes'in 1911'de yayımladıkları incelemede de Tumaco'dan gelen tanıklıklar aynı şeyi söyler: destek almadan ayakta durmak mümkün değildir.

Sarsıntının süresi yere göre iki ile beş dakika arasında anlatılır. Ekvadorlu jeofizikçi Eddy Sanclemente, 2016'da Guayaquil gazetesi Expreso'ya bu depremin yaklaşık beş dakika sürdüğünü ve o dönemden kalan bir anlatıda, bir adamın çocuklarını aramaya gitmek istediği hâlde sarsıntı yüzünden ayakta bile duramadığını aktarır.

Deprem kuzeyde Medellín'e, güneyde Guayaquil'e kadar, yaklaşık 1.200 kilometrelik bir alanda hissedilir. Kolombiya Jeoloji Servisi'nin (SGC) kayıtlarına göre Bogotá'da da duyulur. Kıyıda toprak yarılır, bazı yerler yükselir, bazı yerler çöker; suya doygun zemin sıvılaşır, yamaçlar kayar.

Tumaco'nun evleri büyük ölçüde ahşaptır ve bu onları kurtarır. Aynı anlatıya göre yalnızca dört ahşap ev ile birkaç bambu kulübe çöker; kasaba kâgir olsaydı tamamen yıkılabilirdi. Asıl tehlike henüz gelmemiştir.

Denizin çekildiği yarım saat

Sarsıntıdan sonra deniz kıyıdan geri çekilir. Tumaco'daki kilise anlatısına göre su, kumsaldan yaklaşık bir kilometre uzaklaşır. İlk tsunami dalgası, depremden yaklaşık 30 dakika sonra Tumaco'ya ulaşır; Guapi'ye varması 42 dakika sürer.

Dalga Tumaco'da 5 metreye kadar yükselir; bazı kaynaklar 6 metre der. Kıyıdaki tanıklar dalga yüksekliğini 2 ile 5 metre arasında anlatır. SGC'nin aktardığına göre dalgalar denize dökülen nehirleri geri iter; nehirler bir süre tersine akar ve kıyıdan içeride, nehir kenarına kurulu köyleri de su basar.

Ekvador tarafında Esmeraldas'ın limanına giren dalga ana caddeleri sular altında bırakır; Esmeraldas Nehri yatağından taşar, kentin alçak kesimlerini basar. Halk çevredeki tepelere kaçar.

Nehir ağızlarındaki köyler

En büyük yıkım, Ekvador'daki Rioverde ile Kolombiya'daki Micay arasındaki alçak kıyıdadır. Soloviev ile Go'nun özetine göre bu şeritte kıyıdaki ve nehir ağızlarındaki bütün evler sürüklenip gider.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) tsunami kataloğu, Kolombiya kıyısındaki köyler için tek tek ölü sayıları verir: San Juan'da 149, Micay'da 100, Amarales'te 83, Mulatos'ta 64, Timbiquí'de 53, Boquerones'te 48, Quiroga'da 32, San Ignacio'da 22. Sanquianga'da 397 ev, Guapi'de 49, Barbacoas'ta 30, Ekvador'daki La Tola'da 23 ev yıkılır.

SGC; Tumaco, Salahonda, Mosquera, Bocas de Satinga, La Tola, El Charco, Iscuandé, Guapi ve Timbiquí kumsallarının dalgaların altında kaldığını, pek çok kişinin boğulduğunu yazar.

Tumaco kumsalında bir rahip

Tumaco'nun o sabaha dair bugün en çok anlatılan hikâyesi bir rahibe aittir. Kasabanın bölge rahibi Fray Gerardo Larrondo'dur; yanında Fray Julián Moreno vardır. Kilisenin anlatısına göre deprem sonrası deniz çekilince korkan halk kiliseye koşar. Larrondo kutsanmış ekmeği alır ve halkı kumsala götürür. Katolik haber ajanslarının Tumaco piskoposluğundan aktardığı sözlerle halka "Gelin çocuklarım, hepimiz kumsala gidelim, Tanrı bize merhamet etsin" der.

Anlatıya göre dalga yaklaşırken Larrondo kutsal ekmeği havaya kaldırıp haç çıkarır; su rahiplerin beline kadar gelir ve geri çekilir. Kolombiya'nın resmî radyosu Radio Nacional'in aktardığı biçimiyle bu hikâyeyi bugün kilisenin tarihçisi Karmelit rahip Ever Lizcano anlatır.

Bu bir inanç anlatısıdır; ölçümlerle doğrulanamaz. Kayıtlarda ise ahşap evleri depreme büyük ölçüde dayanan Tumaco için ayrı bir ölü sayısı geçmez; köy köy verilen ölü sayıları kuzeydeki nehir ağızlarına aittir. Tumaco'da bu sabah, "Dalga Mucizesi" adıyla kuşaktan kuşağa aktarılır.

Kayıklarda üç gün

Kıyıdan haber geç çıkar. NOAA'nın kaydına geçen ve Guayaquil'den 15 Şubat tarihiyle gönderilen bir haber, o günlerin tablosunu verir: Esmeraldas eyaletindeki sarsıntılar kısa aralıklarla 6 Şubat'a kadar sürer. Korkuya kapılan halk evlerini terk etmiştir; haftalar sonra hâlâ açıkta yaşamaktadır.

Aynı habere göre Limones yakınlarındaki dört küçük ada yok olur. Bu adalarda balıkçılar yaşamaktadır. Küçük kayıklarla kaçan balıkçılar, deniz durulup karaya çıkabilecekleri ana kadar üç gün denizde kalır. Esmeraldas ve Manabí eyaletlerindeki bütün kasabalar ağır hasar görmüştür; halkın çoğu evsizdir. Haber, Kolombiya'daki Mosquera, San Juan ve Domingo Ortiz'de 300'den fazla kişinin öldüğünü bildirir.

Artçılar en az mart sonuna kadar hissedilir; 2 Şubat'taki büyük bir artçı, SGC'nin aktarımıyla birçok yerleşimde paniği yeniden başlatır. İki hükümetin bölgeye ne kadar yardım gönderdiğine dair okuduğumuz kaynaklarda ayrıntılı bir kayıt yoktur. Ekvador'da Alfaro yönetimi yeni kurulmuştur; kıyı köylerinin çoğu zaten devlete uzaktır.

Okyanusun öte yakası

Dalga Pasifik'i aşar. Panama'daki Naos Adası'nın gelgit ölçeri tsunamiyi açıkça kaydeder. Kosta Rika, Meksika ve Kaliforniya kıyılarında da görülür. Hawaii'deki Hilo'ya depremden yaklaşık 12,5 saat sonra varır ve 1,8 metreye yükselir; başka bir kayıtta Hilo için 3,6 metre ve hasar gören gemilerden söz edilir. Japonya kıyılarına 19,5 saatte ulaşır. Kolombiya'nın Karayip kıyısında bile güçlü salınımlar gözlenir.

Bu uzak kayıtlar, yüz yıl sonra depremin büyüklüğünü hesaplamaya yarayacaktır. 2017'de Japon araştırmacılar Yamanaka, Tanioka ve Shiina, Naos ve Honolulu'daki gelgit kâğıtlarını sayısallaştırıp depremin kaynağını yeniden çizer.

Kaç kişi öldü, ne kadar büyüktü?

1906 depreminde ölenlerin sayısı bilinmez. Kıyı seyrek ve kayıt dışıdır, köylerin bir kısmı tümüyle yok olmuştur. NOAA kataloğu 1.000 ölü verir; aynı katalog, Ramírez'in 1968 tarihli çalışmasındaki 400 rakamını da not eder. Soloviev ile Go'nun aktardığı tahminler 500 ile 1.500 arasındadır. Ekvador Jeofizik Enstitüsü (IG-EPN), Espinoza'nın 1992 tarihli çalışmasına dayanarak 1.000 ile 1.500 ölüden söz eder. SGC ise "kesin rakam yok" diyerek yaklaşık 600 ölü verir. Köylerin tek tek sayımları zaten birkaç yüze ulaşır; bu yüzden en düşük rakamların eksik olduğu, en yükseklerin ise tahmin olduğu düşünülmelidir.

Büyüklük de tartışmalıdır. Bugün en çok kullanılan değer, Hiroo Kanamori'nin 1977'de hesapladığı 8,8'dir. Gutenberg ve Richter 1954'te 8,6, Kelleher 1972'de 8,9 vermiştir. Okal 1992'de sismik momentin 8,4-8,5'ten büyük bir değere karşılık gelmeyeceğini, Yamanaka ve arkadaşları 2017'de 8,3 ile 8,6 arasında olduğunu öne sürer. Hangisi doğru olursa olsun, 1906 depremi Kolombiya'da ölçülen en büyük deprem olarak kalır.

Neyi değiştirdi

1906'da kırılan fay 500-600 kilometre uzunluğundadır; Ekvador'daki Manta'nın kuzeyinden Kolombiya'daki Buenaventura'ya kadar uzanır. Sonraki on yıllarda aynı kuşak parça parça yeniden kırılır: 1942'de Manabí açıklarında 7,8, 1958'de Esmeraldas açıklarında 7,6, 1979'da Tumaco açıklarında 8,2 büyüklüğünde depremler olur. 1979 depreminin tsunamisi 300-600 kişinin ölümüne yol açar ve yine en çok Nariño kıyısını vurur.

Bilim insanları başta, bu üç depremin 1906'nın enerjisinin küçük bir kısmını boşalttığını, aynı büyüklükte bir depremin yakında gelebileceğini düşünür. Sonraki çalışmalar, bu üç depremin 1906'dan beri biriken kaymanın büyük kısmını boşalttığını gösterir. 16 Nisan 2016'da 1942'nin kaynağı yeniden kırılır: Pedernales yakınındaki 7,8 büyüklüğündeki deprem en az 676 kişinin ölümüne yol açar.

1906, bu kıyı için asıl tehlikenin sarsıntıdan çok denizden geldiğini gösterdi. Tumaco'da ahşap evler ayakta kaldı, ama nehir ağızlarındaki köyler suyla birlikte kayboldu.

Bugün

Tumaco bugün 250 binden fazla nüfuslu bir liman kentidir ve hâlâ adaların üzerinde, deniz seviyesinden yalnızca iki metre yüksektedir. Her 31 Ocak'ta kentte geçit alayı ve ayinle 1906 anılır. 31 Ocak 2026'da, depremin 120. yıl dönümünde, ayini Tumaco Piskoposu Franklin Misael Betancourt Aziz Andrés Katedrali'nde yönetir. "Dalga Mucizesi", 2024'te Nariño'nun Pasto kentindeki karnavalda bir alegorik araca bile konu olur.

Esmeraldas'ta 2021-2023'te yapılan bir araştırmada, tsunami tehlikesi en yüksek mahallelerde görüşülen 88 kişinin üçte ikisi 1906 depremini bildiğini söyler. Aynı araştırma, halkın tehlikeyi bildiğini ama bir tsunamiye karşı tahliye hazırlığının zayıf kaldığını yazar.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 2748) ve Tarihsel Tsunami Veritabanı (olay 1331, kıyı gözlemleri): Soloviev ve Go (1975) özetleri, Ramírez ve Miyamura rakamları, 15 Şubat 1906 tarihli Guayaquil haberi
• Yamanaka, Tanioka ve Shiina (2017), A long source area of the 1906 Colombia–Ecuador earthquake estimated from observed tsunami waveforms, Earth, Planets and Space 69:163
• Servicio Geológico Colombiano (SGC), "Magnitud 8.8: la historia del terremoto más grande registrado en Colombia" (2026); El País (Cali) ve Vanguardia'nın SGC'ye dayanan yıl dönümü haberleri
• Instituto Geofísico EPN (Ekvador), "Terremoto de Esmeraldas de 1906": Rudolph ve Szirtes (1911) ile Espinoza (1992) aktarımları
• Expreso (Guayaquil), 30 Nisan 2016, "Un terremoto que impedía estar en pie" (Eddy Sanclemente ile söyleşi)
• Moncayo-Theurer ve diğ. (2017), Ingeniería 21-2; Ortíz Charcopa ve Litardo Velásquez (2023), Ciencia Latina 7(3): Esmeraldas'ta 1906 tsunamisi ve tahliye
• Radio Nacional de Colombia (2023) ve EWTN News / Catholic World Report (Şubat 2026): Tumaco'daki "Dalga Mucizesi" anlatısı ve 120. yıl dönümü
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca): 1906 Ekvador-Kolombiya depremi, Tumaco, Eloy Alfaro, Rafael Reyes, 1979 Tumaco ve 2016 Ekvador depremleri (başlangıç kaynağı)