1932 Jalisco Depremi: Denizin Cuyutlán'ı Yuttuğu Haziran

3 Haziran 1932, sabaha karşı. Meksika'nın Pasifik kıyısında, Colima ile Jalisco eyaletlerinin önündeki deniz tabanı yaklaşık 220 kilometre boyunca yırtılıyor. Büyüklüğü 8,1 olarak hesaplanan bu deprem, ülkenin 20. yüzyılda yaşadığı en büyük depremlerden biri. Ama hikâye burada bitmiyor: on dokuz gün sonra, kimsenin doğru dürüst hissetmediği bir artçı, denizi Cuyutlán plaj kasabasının üzerine yürütecek.

Depremden önce

1932'de Colima küçük bir eyalettir. Başkenti Colima şehri iç kesimdedir; denize açılan kapısı Manzanillo limanıdır. Manzanillo ile Colima arasındaki demiryolu 1889'dan beri çalışır. Hattın üzerindeki Cuyutlán, kumullarla lagün arasına sıkışmış küçük bir kıyı kasabasıdır.

Cuyutlán'ın üç geçim kaynağı vardır: hindistancevizi, tuz ve turizm. Lagünden tuz çıkarmak burada 16. yüzyılın sonlarından beri yapılan bir iştir; tuzcuların kooperatifi hasat aylarında, mart ile haziran arasında, 2 bine kadar işçi çalıştırdığını söyler. 1930'ların başında kasabaya yılda 3 bin kadar turist gelir, çoğu Paskalya haftasında. Kumsal boyunca palmiye yapraklı kulübeler ve ahşap otellerle köşkler sıralanır. En büyükleri, kumulun tepesinde, deniz seviyesinden 10 metre yüksekteki Hotel Madrid'dir. Evlerin çoğu ince tahta, palmiye ve çamurdan yapılmıştır; kasabada 80-100 ev olduğu tahmin edilir. Ahşap tren istasyonu kıyıdan 500 metre içeridedir.

Bu kıyının altında Rivera ve Cocos levhaları, Kuzey Amerika levhasının altına dalar. Bölge 1806, 1818 ve 1900'de de büyük depremler görmüştür. 3 Haziran'dan önce birkaç küçük öncü sarsıntı kaydedilir.

Ülkenin başında Devlet Başkanı Pascual Ortiz Rubio vardır. Colima valisi Salvador Saucedo'dur.

3 Haziran, sabaha karşı

Bugünkü katalog depremi 3 Haziran 1932, saat 10.36 (UTC) olarak verir; Meksika saatiyle sabahın dört buçuğu geçmiştir. Dönemin gazete taramalarında saat 04.32 de, 04.38 de geçer. Halkın çoğu uykudadır.

Kırılma Manzanillo yakınında başlar ve kuzeybatıya ilerler. Moment büyüklüğü 8,1, yüzey dalgası büyüklüğü 8,2'dir. Kırılan bölümün uzunluğu yaklaşık 220 kilometre olarak hesaplanır. Sarsıntının en şiddetli olduğu yerlerde Mercalli ölçeğinde X şiddeti görülür.

Deprem Meksika'nın dışında da kaydedilir. New York, Londra ve Pasadena'daki sismograflar onu yakalar; Washington'daki Georgetown Üniversitesi'nin aletleri sarsıntıyı yerel saatle 05.43'te kaydetmeye başlar ve hareket saat sekize kadar aralıklarla sürer. Meksiko'da ise Tacubaya'daki merkez istasyonun aletleri sarsıntıdan zarar görür, bilim insanları merkez üssünü hemen bulamaz. İlk tahminler onu çok daha güneydoğuya, Oaxaca ile Guerrero sınırına koyar.

Kopan teller, ilk haberler

Başkentte sarsıntı uzun sürer; El Universal, Meksiko'daki salınımın dört dakikayı aştığını yazar. Su boruları patlar, duvarlar yıkılır, sokaklar çatlar. Gazetenin kendi binası ve Hotel Fénix hasar görür. Meksiko'da ölen olmaz.

Asıl merak, haber gelmeyen yerlerdir. Oaxaca şehrinden hiç ses çıkmaz. Şehir bir yıl önce 7,8'lik bir depremle ağır hasar görmüştür; yeni bir felaketin orada yaşandığından korkulur. Batıdan gelen haberler de yavaş gelir, çünkü telgraf ve elektrik direkleri devrilmiştir.

İlk rakamlar küçüktür. Dönemin ajans haberleri 3 Haziran'da 14 ölüden söz eder: Colima'da 8 ölü ve 14 yaralı, Jalisco'da 6 ölü. El Universal'in ilk resmî verisi Colima için 7 ölü ve 14 yaralıdır. Los Angeles Times'ın ilk haberleri ise yalnız Guadalajara çevresinde 300 kişinin öldüğünü ya da yaralandığını yazar. Gerçek tablo günler içinde ortaya çıkacaktır.

Başkentte panik de vardır. El Universal'e göre Tacubaya Gözlemevi'nden geldiklerini söyleyen iki kişi, İztapalapa halkını yeni sarsıntılar geleceği konusunda uyarır; insanlar geceyi sokakta geçirir. Gözlemeviyle hiçbir ilgileri yoktur.

Colima ve Jalisco'da yıkım

Gün ağardıkça hasarın boyutu görünür. Colima şehrinde 3 bine yakın ev hasar görür; eski kiliselerin ve tarihî yapıların önemli bölümü çöker. Şehrin katedrali de ağır hasar görür; sonradan yeniden yapılacaktır.

Jalisco'da kıyıdan iç kesimlere kadar onlarca kasaba vurulur. El Universal'in derlemesine göre Mascota'da 100 ev, Autlán de la Grana'da 300 ev yıkılır; Juchitlán yarı yarıya yok olur, Atenguillo ise haritadan silinir gibidir. Guadalajara'da dört ayrı sarsıntı hissedilir, kiliselerin çanları kendiliğinden çalar; 16. yüzyıldan kalma katedral de hasar alır. Manzanillo çevresinde demiryolu kullanılamaz hâle gelir. Ağır hasar ve ölüm haberleri Ayotlán, Cihuatlán, Zamora ve Acatlán de Juárez'den de gelir.

Kıyıda deprem küçük bir tsunami de doğurur. Deniz önce çekilir, sonra Manzanillo koyunda 3 metreye varan bir yükseklikle karaya girer. Cuyutlán ile Manzanillo arasındaki demiryolunun bir kısmını sular götürür.

Depremin bir etkisi de gözle görülmez ama sonraki olayları belirler. Mühendis J. L. Cumming'in 1933'teki raporuna göre kıyı yaklaşık bir metre çökmüştür. Cuyutlán'ın o zamanki belediye başkanı da depremden sonra denizin kasabaya yaklaştığını anlatır: eskiden yaklaşık 50 metre uzaktaki taş meydan, artık denizin hemen kıyısındadır.

18 Haziran: ikinci darbe

On beş gün sonra, 18 Haziran sabahı saat 04.12'de, 7,8 büyüklüğünde ikinci bir deprem olur. Kırılma bu kez daha kısadır, yaklaşık 60 kilometre; sarsıntı 22 saniye sürer. Merkezi karaya daha yakındır ve iç kesimlerde yeniden hasar yapar. En çok Colima şehri etkilenir: 3 ölü ve 12 yaralı vardır. Vali Saucedo'nun evi kısmen çöker; vali yara almadan kurtulur. Manzanillo'da ağır hasar bildirilir.

Ölü sayısının düşük kalmasının bir sebebi, insanların 3 Haziran'dan beri geceleri dışarıda uyumasıdır. Guadalajara'da da binalarda yeni çatlaklar açılır. Bu depremin yarattığı tsunami bir metreyi geçmez. Kıyıda yaşayanlar için sallanmak artık tanıdık bir korkudur; denizin kendisi ise henüz değil.

22 Haziran: denizin çekildiği sabah

22 Haziran sabahı saat yediye doğru yeni bir artçı olur. Bilim insanları onun büyüklüğünü 6,9 ile 7,7 arasında farklı biçimlerde hesaplar. Cuyutlán'da ise tanıkların çoğu sarsıntıyı hissetmediğini söyler. Cumming'in raporuna göre bu deprem binalara zarar vermez.

Ama deniz farklı davranır. Önce bir gürleme duyulur; tanıklar ve gazeteler onu gök gürültüsüne benzetir. Sonra deniz çekilir. Excélsior gazetesi denizin 200 metre kadar geri çekildiğini yazar; araştırmacılar bu mesafenin 150 ile 300 metre arasında olduğunu tahmin eder. El Universal'in muhabirlerine konuşan tanıklara göre deniz çikolata renginde, "kaynar gibi" köpürmektedir.

Sarsıntıdan yaklaşık beş dakika sonra dalga gelir. Excélsior onu kıyıda yükselen dev bir duvara benzetir.

Cuyutlán'da iki dakika

Su kasabaya iki dakikada girer ve kıyıdan 450 metre içeriye kadar her şeyi kaplar. Kasabanın güneydoğusunda, demiryolu boyunca kıyıdan 2,5 kilometre içerideki alan üç dakikada su altında kalır. Araştırmacılar suyun saniyede 5-5,5 metre hızla aktığını hesaplar.

Kıyı çizgisinde suyun yüksekliği 12 metreyi bulur. Kumulun tepesindeki Hotel Madrid'de bile su iki metreye çıkar. Ana caddede su izi 2,5 metrededir. Kıyıdan 720 metre içerideki tren istasyonunda su hâlâ bir buçuk metre derinliktedir. O gün orada olan Pachita Gaspar, 2010'da, 92 yaşındayken araştırmacılara o anı anlatır: insanlar "kediler gibi" vagonların üzerine tırmanmış, istasyonda su bir buçuk metreye çıkmıştır.

Dalga önüne kattığı her şeyi taşır: kum, yıkılan evlerin tahtaları, ağaçlar, hindistancevizi palmiyeleri, hayvanlar, bir kamyon. Taş döşeli sokaklar sökülür, taşlar demiryoluna kadar sürüklenir. Bir kilometrelik ray, ağaç, enkaz ve balıkla kapanır. Ignacio de la Madrid, babasının o sabah kuyudan dönerken demiryolu boyunca yığılmış balıkları gördüğünü anlatır. El Universal kıyıya köpekbalıklarının, yunusların ve binlerce balığın ölü olarak vurduğunu yazar.

Kasabanın yedi otelinden altısı yıkılır: Ceballos, Santa Cruz 1 ve 2, Palacio, Zapotlán ve Gran Hotel. Ayakta kalan tek otel, kumulun tepesindeki Madrid'dir. Büyük ahşap köşkler de, kumsaldaki palmiye çardaklar da, tahta ve çamurdan evlerin hepsi de yok olur. Yaklaşık 80 ev yıkılır. Tuz deposundaki 2 bin ton tuzdan yalnız 300 tonu kurtarılır. Su üç saatte çekilir.

Dalga yalnız Cuyutlán'ı vurmaz. Kıyının 75 kilometrelik bir bölümü etkilenir; Manzanillo'da da hasar olur, telgraf ve telsiz bağlantısı kesilir. Kuzeyde Nayarit'teki San Blas limanı kısmen su altında kalır.

Ölüleri saymak

Cuyutlán'da kaç kişinin öldüğü bugün bile kesin değildir ve kaynaklar birbirini tutmaz. El Universal, ertesi günkü baskısında 30 ölüden söz eder. Guadalajara gazetesi El Informador 28 Haziran'da 12 ölü ve 67 yaralı yazar; aynı gazetenin bir başka haberi 50 ölüden söz eder. Tsunamiyi tanıklarla yeniden kuran 2012 tarihli çalışma, 50 ölü ve 67 yaralı rakamını kullanır. ABD'nin NOAA kataloğu ve sismolog Emile Okal ile José Borrero ise en az 75 ölü sayar. Bazı derlemeler 100'e kadar çıkan rakamlar verir.

Ölülerin büyük çoğunluğu çocuktur. Rakamların neden bu kadar oynak olduğuna tanıklar da bir açıklama getirir. Vidal Vázquez Mojarro'nun anlattığına göre boğulduğu sanılan bazı kişiler aslında uzaklara kaçmıştır ve sonradan geri dönmüştür.

3 Haziran'daki ana depremin ölü sayısı da farklı verilir. NOAA kataloğu 400 ölü ve 120 yaralı yazar. El Universal'in derlemesi resmî rakamın 300 civarında olduğunu söyler. İspanyolca Vikipedi üç depremin toplamını 431 ölü olarak verir ve bunun 30'unun Guatemala'da olduğunu ekler; bu son bilgi kaynaklı değildir.

Yardım ve göç

Dalga kasabayı yerinden eder. Cuyutlán'da 1.181 kişi tsunamiden etkilenir. Excélsior 24 Haziran'da "Bin iki yüz kişi Colima'ya kaçıyor" diye başlık atar. Colima şehri, kendisi de depremlerden yeni çıkmışken, kıyıdan gelen yaklaşık 2 bin kişiye kapısını açar.

Vali Salvador Saucedo, El Universal'in haberine göre Devlet Başkanı Ortiz Rubio'ya acil yardım isteyen telgraflar gönderir. Cuyutlán'dakilere yeterli bakım yapılmadığı haberleri gelince federal ve eyalet yardımının yetişmediği yerleri doldurması için Kızılhaç'a başvurur.

Kıyıdaki ölü balıklar ve deniz hayvanları salgın korkusuyla gömülür. Kayıp 6 milyon peso olarak tahmin edilir. Excélsior 24 Haziran'da Cuyutlán'ın iki kez daha dalgalarla süpürüldüğünü yazar. Artçılar sürer; 27 Haziran'daki sarsıntılar yeniden paniğe yol açar.

Dalganın izleri yıllarca kalır. Kumullar yer yer yarılır. Kasabanın güneydoğusundaki Palo Verde tuzlaları kumla dolar ve kullanılmaz hâle gelir; lagünün denizle bağlantısı 1932'de kumla kapanır. Turizm de ağır yara alır: Madrid dışındaki oteller ya tamamen yok olmuştur ya da onarılamayacak kadar hasarlıdır.

Neyi değiştirdi

1932 dizisi, Meksika kıyısının yalnız sarsıntıyla değil, denizle de tehlike yarattığını gösterir. Uzmanlar 22 Haziran tsunamisini Meksika'nın Pasifik kıyısında kaydedilen en yıkıcı tsunamilerden biri sayar.

Dalganın sebebi bugün de tartışılır. Cumming, sökülen palmiyelerin ve yıkıntıların kuzeybatıya yattığını görür; bu, suyun güneydoğudan geldiğini düşündürür. 2012'de Cuyutlán'ı inceleyen Corona ve Ramírez-Herrera, önceki iki depremin gevşettiği tortuların, Armería nehrinin ağzındaki denizaltı kanyonunda bir heyelanla çöktüğünü öne sürer. Okal ve Borrero ise 2011'de bu artçının yavaş kırılan bir "tsunami depremi" olduğunu savunur: böyle depremler pek hissedilmez ama büyüklüğünden beklenmeyecek kadar büyük dalga üretir.

İki açıklamanın ortak dersi aynıdır: Cuyutlán'dakilerin çoğu sarsıntıyı hissetmediği için kaçmayı düşünmemiştir. Okal ve Borrero, hafif ama uzun süren sarsıntının da tsunami uyarısı sayılması gerektiğini vurgular. Corona ve Ramírez-Herrera ise tanık anlatımlarının, ölçüm aleti olmayan bir felaketi yeniden kurmak için ne kadar değerli olduğunu gösterir.

Bilim insanları bu bölge için yaklaşık 77 yıllık bir tekrarlanma süresi önermiştir; bu süre kesinleşmiş değildir.

Bugün

Cuyutlán bugün Armería belediyesine bağlı, 2010 sayımına göre 926 kişinin yaşadığı küçük bir kasaba. Lagünde tuz hâlâ çıkarılıyor; kasabada bir Tuz Müzesi var. El Paraíso kumsalında üç deniz kaplumbağası türünü koruyan bir merkez bulunuyor; 1932'de yok olan Palo Verde çiftliğinin bulunduğu yerde artık kaplumbağa koruma alanı var.

Colima katedrali 1932'den sonra yeniden yapıldı, 1941 depreminde yeniden yıkıldı; bugün şehrin ana meydanında, hükümet binasının yanında duruyor. 2003'te aynı bölgede 7,6 büyüklüğünde bir deprem 29 kişinin canını aldı. Manzanillo bugün Meksika'nın en işlek limanı. Cuyutlán kumsalında dalgaların arkasındaki kumullar ise hâlâ 1932'nin izlerini taşıyor.

Kaynaklar

• Corona, N. ve Ramírez-Herrera, M. T. (2012). Mapping and historical reconstruction of the great Mexican 22 June 1932 tsunami. Natural Hazards and Earth System Sciences, 12, 1337-1352.
• Okal, E. A. ve Borrero, J. C. (2011). The "tsunami earthquake" of 1932 June 22 in Manzanillo, Mexico: seismological study and tsunami simulations. Geophysical Journal International, 187, 1443-1459.
• Cumming, J. L. (1933). Los terremotos de Junio de 1932 en los estados de Colima y Jalisco. Universidad de México (Corona ve Ramírez-Herrera aracılığıyla).
• El Universal, Mochilazo en el tiempo: "México 1932: el otro sismo de 8.2", "Hace 91 años un sismo de 8.2 sacudió a Colima y Jalisco" ve "La gran ola que devastó Colima en 1932" (1932 baskılarından derleme).
• Excélsior ve El Informador, Haziran 1932 haberleri (Corona ve Ramírez-Herrera ile The Guadalajara Reporter aracılığıyla).
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 3492, 3496, 3497).
• Time dergisi, 1941 Colima depremi haberi (katedralin 1932 sonrası yeniden yapımı için).
• Vikipedi (İngilizce): 1932 Jalisco earthquakes, Manzanillo, Colima, Cuyutlán; Vikipedi (İspanyolca): Terremoto de Jalisco-Colima de 1932 (başlangıç kaynağı).