1853 Şiraz Depremi: Bir Gün Süren Öncü Sarsıntılar ve Ayakta Kalan Vekil Camii

İlkbahar, 1853. Güney İran'da, Zagros dağlarının arasındaki geniş ovada Şiraz. Hafız'ın ve Sadi'nin şehri, Kerim Han Zend'in bir zamanki başkenti. Bir sabah şafak vakti yer sallanmaya başlıyor ve bir gün boyunca durmuyor. Ertesi gün asıl deprem geliyor; birkaç saat sonra bir büyük sarsıntı daha. Şehrin evleri, kubbeleri, minareleri yıkılıyor. Kerim Han'ın yaptırdığı cami ve çarşı ise ayakta kalıyor. Ölü sayısı 9 bin ile 13 bin arasında veriliyor.

Depremden önce

1853'te İran'ı Kaçar hanedanından Nasireddin Şah yönetir. Şiraz, Fars eyaletinin merkezidir. Şehir bir zamanlar bütün ülkenin başkentidir: 18. yüzyılın ortasında Zend hanedanının kurucusu Kerim Han, Şiraz'ı başkent yapar, 12 binden fazla işçi çalıştırarak bir saray mahallesi, bir cami ve İran'ın en güzel kapalı çarşılarından birini yaptırır, surları yeniden ördürür. Kaçar hanedanının kurucusu Ağa Muhammed Han ise şehri ele geçirince surlarını yıktırır ve başkenti Tahran'a taşır. Şiraz bir eyalet merkezine iner.

19. yüzyılın ilk yarısı Şiraz için felaketlerle geçer. 1822'de veba ve kolera, 1830'da kıtlık ve çekirge istilası yaşanır. 1860 tarihli Britannica ansiklopedisi 1812 ve 1824'te de neredeyse aynı ölçüde yıkıcı depremler olduğunu yazar. 1824 depreminde şehrin önemli ziyaretgâhlarından Şah Çerağ türbesinin kubbesi çöker; olayı gören bir yazar, kubbenin yere öyle bir düştüğünü anlatır ki toprak yarılır. Bir nüfus tahminine göre 1811'de şehirde yalnızca 19 bin kişi yaşar; 1860 tarihli Britannica ise nüfusu 30 bin olarak verir.

Şehir kerpiç ve tuğla evlerden, dar sokaklardan, mahalle camilerinden ve medreselerden oluşur. Hafız'ın mezarı, şehrin kuzeyindeki Musalla bahçelerinde, Kerim Han'ın 1773'te yaptırdığı dört sütunlu bir yapının yanındadır. Fars bölgesi Arap levhasının Avrasya levhasına çarptığı Zagros kıvrım kuşağındadır. Bu bölgedeki depremler çoğunlukla yüzeye çıkmayan kör faylarda olur; yer yüzeyinde bir fay izi görünmez.

Bir gün süren öncü sarsıntılar

Ambraseys ve Melville'in İran depremleri tarihinde aktardığına göre her şey ana depremden bir gün önce, şafak vakti başlar. İlk öncü sarsıntıyı başkaları izler; sarsıntılar bütün gün ve ertesi sabaha kadar sürer.

İkinci öncü sarsıntı, Gavd-i Araban mahallesini ağır biçimde vurur. Mahalledeki bir cami, çarşının bir bölümü ve çok sayıda ev yıkılır; şehrin geri kalanında da yaygın hasar olur. Yer yer zemin sıvılaşır, şehre su taşıyan yeraltı kanallarının, yani kanatların bir kısmı çöker.

Üçüncü büyük öncü sarsıntı, ana depremden yaklaşık on beş dakika önce gelir. Mescid-i Abbas'ın minarelerinden biri yıkılır. Halk bir gün boyunca sallanan bir şehirde yaşamaktadır; asıl deprem henüz gelmemiştir.

Öğle vakti

Ana deprem Ambraseys ve Melville'e göre öğleye doğru gelir. Kaynaklar saat konusunda birbirini tutmaz: NOAA'nın aktardığı bir başka çalışma ana sarsıntının sabah erken saatte, yüksek bir gürültüyle geldiğini yazar. Kaçar dönemi tarihçisi Lisanülmülk Sipihr, Nasihü't-Tevarih adlı eserinde depremi Hicri 1269 yılının 25 Recep'ine, bir çarşamba gecesine yerleştirir.

Yıkım büyüktür. Şehrin on iki kilometrelik çevresindeki bütün binaların ve yapıların "harap" olduğu yazılır. NOAA'nın derlediği kayıtlara göre yer çöker, şehrin zemininde ve çevredeki dağlarda yarıklar açılır. Dağlardan kopan kaya ve toprak kütleleri o kadar toz kaldırır ki şehrin üzerindeki gökyüzü günlerce tozla kaplı kalır.

Sipihr'in anlatımına göre evlerin çoğu temelinden sökülür, yerinden kayar. Evlerin bulunduğu yerden kötü kokulu bir su kaynar. Geceyi başka bir mahallede geçirip sağ kalanlar, kendi mahallelerine döndüklerinde evlerinin nerede olduğunu bulamazlar.

Kerim Han'ın yapıları ayakta

Yıkılanların listesi uzundur. Öncü sarsıntılarda zaten hasar gören Mescid-i Abbas'ın geri kalanı çöker. Şehrin kutsal türbesi Şah Çerağ'ın kubbesi ve yapının bazı bölümleri yıkılır. 12. yüzyılın sonunda Atabek Sa'd bin Zengi'nin yaptırdığı Mescid-i Nev'in büyük kısmı çöker. Han Medresesi ile Ermeni kilisesi de yıkılan ya da ağır hasar gören yapılar arasındadır.

Bu yıkımın ortasında bir grup yapı neredeyse hasarsız kalır: Kerim Han Zend'in 18. yüzyılın ikinci yarısında yaptırdığı Vekil Camii ve Vekil Çarşısı. NOAA kaydı, Kerim Han döneminde yapılmış öteki sağlam kâgir binaların çoğunun da depremi atlattığını yazar. Vekil Camii, 1750'lerden 1770'lere kadar süren bir inşaatın ürünüdür; namaz salonunu kırk sekiz büyük burmalı sütun taşır.

Bahai inancı için önemli bir yapı da depremden payını alır. Bab olarak bilinen Seyyid Ali Muhammed'in Şiraz'daki evi ağır hasar görür, evin yanındaki cami tamamen yıkılır. Bahai Library Online'daki kronolojiye göre ev o sırada kiradadır.

Akşam gelen artçı

Ana depremden yaklaşık altı saat sonra büyük bir artçı sarsıntı gelir. Ayakta kalmaya çalışan binaların bir kısmı da bu sarsıntıda yıkılır; ölü ve yaralı sayısı artar. Artçılar sonraki günlerde de sürer.

Sipihr, depremden sonraki günleri ağır cümlelerle anlatır. Halk bu kadar ölüyü kefenleyip gömmeye güç yetiremez. Ölülerin kokusu havayı bozar; pek çok kişi ateşli hastalıklardan ölür. Bu kargaşada hırsızlar, ölülerden ve sağ kalanlardan geriye kalan malları yağmalar. Sipihr'in yazdığına göre felaketin içindeki insanlar mallarının peşine düşecek durumda değildir.

Şehrin şairleri de depremi yazar. NOAA kaydı, şehrin ve halkın deprem sonrası durumunun Şirazlı şair Vesal'in oğlu Davari ve başka şairlerin şiirlerinde anlatıldığını belirtir.

Kaç kişi öldü?

Şiraz depreminin hem tarihi hem ölü sayısı tartışmalıdır. NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı ana kaydında tarih 22 Nisan 1853, ölü sayısı 13 bindir. Aynı kayıtta derlenen kaynaklar 12 bin ile 13 bin arasında rakamlar verir; bir kaynak ise 9 bin ölü yazar. Sipihr'in sayısı 12 bindir. 2025'te Seismological Research Letters dergisinde yayımlanan bir yeniden değerlendirme, en az 9 bin kişinin öldüğünü yazar.

Tarih için üç ayrı gün dolaşır: 22 Nisan, 4 Mayıs ve 5 Mayıs. Hicri 25 Recep 1269, 4 Mayıs 1853'e denk gelir. 22 Nisan ile 4 Mayıs arasındaki 12 gün, o yüzyılda Jülyen takvimi ile Gregoryen takvimi arasındaki farka eşittir; NOAA da bazı tarih farklarının eski takvimin kullanılmasından kaynaklanabileceğini not eder. Bazı eski kataloglarda 11 Temmuz 1853'te İsfahan'da 10 bin kişinin öldüğü bir deprem de geçer. NOAA bu kaydın büyük olasılıkla Şiraz depremini anlattığını, haberin İsfahan üzerinden yayıldığı için yer ve tarihin karıştığını belirtir. Yani "iki ayrı büyük deprem" yoktur.

Depremin büyüklüğü için tahmin 6,2'dir; Şiraz'daki şiddet NOAA'da IX, başka bir değerlendirmede VII ile IX arası olarak verilir. 2025 tarihli makalenin yazarları Amir Hossein Shafiee ve Sina Saadat, bu depremin 19. yüzyıl İran'ının en ölümcül depremi olduğunu yazar. Makalenin başlığı, "Şiraz kasabasının artık var olmadığını zaten biliyorsunuz" anlamına gelen bir cümledir.

Yeniden kurulan kubbeler

Haber Avrupa'ya haftalar sonra ulaşır. NOAA'nın kaynakları arasında Londra'da yayımlanan The Times gazetesinin 29 Haziran 1853 tarihli sayısı da vardır; olaydan yaklaşık iki ay sonra.

Aynı yıl Fars valiliği el değiştirir: Nasireddin Şah'ın amcası Firuz Mirza'nın yerine onun kuzeni Tahmasp Mirza Müeyyedüddevle gelir. Vikipedi'deki biyografisi, Tahmasp Mirza'nın 1859'a kadar süren bu görevde pek ilerleme kaydedemediğini yazar.

Şah Çerağ'ın yıkılan kubbesi aynı yıl Zahirüddevle Muhammed Nasır tarafından yeniden yaptırılır. Bab'ın evi için Ocak 1854 tarihli bir kira sözleşmesi yapılır; sözleşmeye göre onarım masrafları kiracıya aittir. Hafız'ın türbesi 1857'de bir Fars valisi tarafından onarılır. Şehrin genelinin nasıl yeniden kurulduğuna dair okuduğumuz kaynaklarda sayısal bir bilgi yoktur.

Şiraz uzun süre toparlanamaz. 1860 tarihli Britannica, depremin şehrin görünümünü tamamen değiştirdiğini, kentin neredeyse bütünüyle yıkıldığını, valilerin baskısı ve başka felaketlerle birlikte çok kötü bir duruma düştüğünü yazar. Encyclopaedia Iranica da 1824 ve 1853 depremlerini, salgınları, kıtlıkları ve kötü yönetimi Şiraz'ı bir taşra kasabasına çeviren etkenler arasında sayar.

Neyi değiştirdi

1853 depremi, Şiraz'ın Zend döneminden kalan ihtişamının üstüne inen büyük darbelerden biridir. Ama yıkım bir ders de bırakır: Kerim Han döneminde özenle yapılmış sağlam kâgir yapılar, bütün şehrin çöktüğü bir sarsıntıda ayakta kalır. Vekil Camii ile Vekil Çarşısı'nın sağ kalması, aynı şehirde iyi yapılmış binayla kötü yapılmış binanın kaderinin ne kadar farklı olabildiğini gösterir.

Deprem bilimi açısından 1853 Şiraz depremi, yüzeyde fay izi bırakmayan Zagros depremlerinin de bir şehri yerle bir edebileceğini gösterir. Kör faylarda olan bu depremlerin yerini ve tekrarını bugün bile kestirmek zordur.

Bugün

Şiraz bugün Fars eyaletinin merkezi ve İran'ın en kalabalık beşinci şehri. 2016 sayımında nüfusu 1,5 milyonu aşıyor, 2021'de yaklaşık 2 milyona ulaşıyor. Vekil Camii ve Vekil Çarşısı hâlâ şehrin merkezinde. Şah Çerağ'ın kubbesi 1958'de son kez yeniden yapılıyor; eski kubbe kaldırılıp yerine çelik iskeletli yeni bir kubbe kuruluyor. Hafız'ın türbesi 1930'larda Fransız mimar André Godard'ın tasarladığı bugünkü yapısına kavuşuyor. 1853'te yıkılan şehrin yerinde, şairlerin ve bahçelerin şehri yaşıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 1942 (1853 Şiraz) ve kayıttaki kaynak notları
• Ambraseys, N. N. ve Melville, C. P. (2005). A History of Persian Earthquakes. Cambridge University Press, s. 62 (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Shafiee, A. H. ve Saadat, S. (2025). "You Already Know That the Town of Shiraz No Longer Exists": Reappraising the May 1853 Devastating Earthquake in Shiraz, Iran. Seismological Research Letters 96(1), 554-561 (özet)
• Lisanülmülk Muhammed Taki Sipihr, Nasihü't-Tevarih, Kaçar dönemi vakaları, cilt 3 (Farsça Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Encyclopaedia Britannica, 8. baskı (1860), "Shiraz" maddesi
• Encyclopaedia Iranica, "Shiraz i. History to 1940"
• Bahai Library Online, kronoloji: 4 Mayıs 1853
• Vikipedi (İngilizce ve Farsça): 1853 Shiraz earthquake, Shiraz, Timeline of Shiraz, Vakil Mosque, Shah Cheragh / Harem-i Şah Çerağ, Tomb of Hafez, Tahmasp Mirza Moayyed od-Dowleh (başlangıç kaynağı)