1778 Kaşan Depremi: Şafaktan Önce Çöken Şehir ve Otuz Bin Ölü Sorusu

1778 kışı. İran'ın ortasında, Kerkes Dağları ile Kevir Çölü arasındaki vaha kenti Kaşan'da üç dört gündür aralıksız yağmur yağıyor. Kerpiç duvarlar suyu emmiş. Şafaktan hemen önce yer sarsılıyor ve şehrin neredeyse bütün evleri çöküyor. Sekiz binden fazla insan ölüyor, ardından kolera geliyor. Bugün ABD'nin deprem veritabanında bu yıl için iki ayrı Kaşan kaydı duruyor: biri 30 Ocak tarihli ve 30.000 ölülü, öteki 15 Aralık tarihli ve ölü sayısı boş. Bu yazı, o iki satırın arkasındaki tek depremi anlatıyor.

Depremden önce

Kaşan, İran platosunun en eski şehirlerinden biridir. Safevi döneminde Tebriz'den başkent İsfahan'a giden tüccarların en sık kullandığı yol buradan geçer. Ambraseys ve Melville, Safevi çağında şehrin nüfusu için 150 bin civarında bir tahmin aktarır. Çarşısı, kervansarayları, dokuma tezgâhları ve Selçuklu döneminden kalma tuğla minareleriyle tanınır.

Şehir, yabancı gezginlerin sürekli uğradığı bir yer olmasına karşın yüzyıllar boyunca yıkıcı bir depremle anılmaz. Bu sessizlik on sekizinci yüzyılın ikinci yarısında bozulur. 7 Haziran 1755'te gelen ilk depremde 600 ev yıkılır, 1.200'den fazla insan ölür; halkın çoğu o gün şehrin dışında pamuk topladığı için kayıp daha büyük olmaz. O depremi ayrı bir yazıda anlattık. Yirmi üç yıl sonra gelecek olan ise çok daha ağırdır.

1778'de İran, Zend hanedanının kurucusu Kerim Han Zend'in elindedir. Kerim Han kendine şah unvanını almaz, "halkın vekili" anlamına gelen Vekilü'r-reaya unvanını tercih eder; 1765'ten sonraki yıllar onun yönetiminin en parlak dönemidir. Başkenti Şiraz'dır. Kaşan'ı ise onun atadığı valiler yönetir.

Şehirde o yıllarda bir şair çevresi de vardır. İsfahanlı iki şair, Âzer Bigdeli ile Hâtif İsfahani, 1774-1775 civarında İsfahan'daki kötü yönetimden kaçarak Kaşan'a gelir. Burada ömrünün çoğunu Kaşan'da geçirmiş dostları Sabahi Bidgoli'yle buluşurlar. Âzer, şairlerin hayatlarını derlediği büyük antolojisi Âteşkede'yi Kerim Han'a ithaf etmiştir. Üçü de birazdan şehrin başına geleni şiire dökecektir.

Üç günlük yağmur

Ambraseys ve Melville'in derlediği kaynaklara göre depremden önce üç dört gün boyunca durmadan ağır yağmur yağar. Kaşan'ın evleri büyük ölçüde kerpiç ve tuğladır; damlar kubbe ve tonozdur. Günlerce ıslanan kerpiç duvar, sarsıntıya karşı her zamankinden zayıftır. Kaynaklar yağmurla yıkım arasında doğrudan bir bağ kurmaz, yalnızca sırayı kaydeder.

Deprem, hicri takvimle 25 Zilkade 1192 Salı günü, şafaktan hemen önce gelir. Bu tarih miladi takvimde 15 Aralık 1778'e denk düşer. Saat, insanların büyük çoğunluğunun evinde, damların altında uyuduğu saattir. 1755'te halkı kurtaran tarla bu kez yoktur.

Şafaktan önce

Sarsıntı Zagros'un iç kenarında, Kevir'in batı ucunda olur. Ambraseys ve Melville merkez üssünü Kaşan'ın hemen yakınına, 34,0 kuzey ve 51,3 doğu koordinatlarına koyar, büyüklüğünü yaklaşık 6,2 olarak hesaplar. Deprem bugün Kum-Safre Fayı'nın Kaşan bölümündeki bir kırılmaya bağlanır.

Deprem Rey bölgesinde, Kum'da ve İsfahan'da güçlü biçimde hissedilir. Yıkım ise Kaşan ve çevresinde toplanır. Şehirdeki evlerin neredeyse tamamı çöker; büyük yapılar ve surlar tamamen harap olur. Hasar kuzeyde Sin-Sin'e, güneyde Kuhrud'a kadar uzanır. Çarşı ve Cuma Camii ağır yara alır.

Ölü sayısı için eldeki çağdaş kayıtlar "sekiz binden fazla" der. Ambraseys ve Melville bu rakamı dönemin tarihçisi Ebu'l-Hasan Gaffari'nin eseri ve Kazvini'nin el yazması gibi kaynaklara dayandırır. Cuma Camii'nin hicri 466 (1073-1074) tarihli Selçuklu minaresi ve Zeynüddin minaresi ise ayakta kalır; iki yazar bu minarelerin hasar gördüğüne dair bir kanıt bulamaz.

Kolera ve artçılar

Deprem şehrin suyunu da bozar. Kaşan'ın hayatı dağların eteğinden yer altı kanallarıyla, kanatlarla gelen suya bağlıdır; sarsıntı bölgenin su düzenini etkiler. Ardından bir kolera salgını başlar ve depremden kurtulanlardan yeni kurbanlar alır. Salgının kaç can aldığı kaynaklarda yazmaz.

Yer de durulmaz. Artçı sarsıntılar bir ay boyunca günde iki üç kez gelir. Evleri yıkılmış, suyu bozulmuş, aralık soğuğunda açıkta kalmış bir şehir için bu, her gün yeniden başlayan bir korkudur.

Hasar o kadar büyüktür ki hayatta kalanlar şehri tamamen bırakıp başka yerlere göçmeyi düşünür. Ambraseys ve Melville'e göre onları bu kararı vermekten alıkoyan şey, Şiraz'dan gelen bir emirdir.

Âzer'in kaybı

Deprem gecesi şair Âzer Bigdeli Kaşan'dadır. 1722'de İsfahan'da doğmuş, Afgan kuşatması, Nadir Şah'ın seferleri ve taht kavgaları arasında ömrü göçlerle geçmiş, elli altı yaşında bir adamdır. Depremde kardeşini ve evini kaybeder.

Âzer bir kez daha göç etmek zorunda kalır, büyük olasılıkla gençlik yıllarını geçirdiği Kum'a gider. Üç yıl sonra, 1781'de orada ölür. Arkadaşı Hâtif de son yıllarını Kum'da geçirecek ve 1783-1784'te orada ölecektir.

Üç şair, Âzer, Hâtif ve Sabahi, depremi ve ardından gelen yeniden yapımı şiirlerinde anlatır. Harvard'dan Matthew C. Smith bu şiirleri 2019'da yayımladığı bir makalede inceler. Wikipedia'daki özete göre şairler bu dizelerde hem kendi acılarını dile getirir hem de depremi anlamlı bir tarihî ve manevi çerçeveye oturtur. Bu şiirlerin bir değeri daha vardır: içlerindeki tarih düşüren mısralar, hangi yapının hangi yıl yeniden ayağa kalktığını gösterir.

Kerim Han'ın emri

Kerim Han Zend yeniden yapımı hemen başlatır ve böylece şehrin boşalmasını önler. Kaşan Cuma Camii'nin tanıtım metinlerine göre Kerim Han, işi hızlandırmak için İsfahan'dan ve başka şehirlerden yapı ustaları gönderir. Kerim Han bu emrin sonucunu göremez; 1 Mart 1779'da, depremden yaklaşık iki buçuk ay sonra ölür ve ülke yeniden iç savaşa sürüklenir.

Kaşan'daki işi vali Abdürrezzak Han sürdürür. Abdürrezzak Han, depremi anlatan tarihçi Ebu'l-Hasan'ın kayınbiraderidir. Onun yönetiminde yeni çarşı, eski çarşının temelleri üzerine kurulur; Cuma Camii ve başka kamu yapıları sonraki beş altı yıl içinde onarılır. Caminin tanıtımında onarımın on yıl sürdüğü yazar.

Şiirler bu ilerlemeyi yıl yıl kaydeder. Sabahi'nin bir dizesi caminin yanındaki su deposunun onarımını hicri 1193'e, yani 1779'a; bir başka şiiri çarşının onarımını 1195'e (1781) bağlar. Hâtif kendi evinin onarımını 1194'te (1780), Abdürrezzak Han'ın yapılarını ve caminin onarımını 1196'da (1782) anlatır. Caminin mihrabı üzerindeki yazıtlar ve kubbenin içindeki alçı süslemeler bugün de görülebilir; 1194, 1196 ve 1207 (1793) tarihli onarımlardan söz eder.

İki kayıt, bir deprem

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) önemli depremler veritabanında 1778 yılı için iki Kaşan kaydı vardır. 1432 numaralı kayıt depremi 30 Ocak 1778'e koyar ve 30.000 ölü yazar; kaynak olarak Berberian'ın 1977 tarihli raporunu ve Nabavi'nin 1978 tarihli tarihsel depremler listesini gösterir. 1434 numaralı kayıt ise 15 Aralık 1778 tarihlidir ve ölü sayısı boştur.

Ambraseys ve Melville'in 1982'de yayımlanan kaynak araştırmasında 1778 yılı için tek bir Kaşan depremi vardır: 15 Aralık. Kataloglarında ocak ayına ait bir Kaşan depremi yer almaz. Ölü sayısı için çağdaş kaynakların verdiği rakam 8.000'i aşkındır. 30.000 rakamını da bilirler: notlarında, "daha geç bir yazarın", on dokuzuncu yüzyıl Kaşan tarihçisi Zarrabi'nin kayıpları 30.000 olarak verdiğini belirtirler. Yani 30.000, depremi yaşayanların değil, olaydan yaklaşık bir asır sonra yazan bir tarihçinin rakamıdır.

Tarih farkının nereden çıktığı kesin değil, ama takvim bir ipucu veriyor. Deprem hicri 1192 yılında olmuştur ve hicri 1192 yılının ilk günü, 1 Muharrem, 30 Ocak 1778'e denk düşer. Yalnız yılı bilinen bir olayın yılbaşı tarihine yazılması tarihsel kataloglarda görülen bir hatadır; ancak Berberian'ın ya da Nabavi'nin bu dönüşümü yaptığını gösteren bir belgeyi biz okumadık. Bu yüzden bunu bir olasılık olarak not ediyoruz. Benzer bir karışıklık şiirlerde de yaşanmıştır: Ambraseys ve Melville'e göre Nahcivani adlı bir yazar, Sabahi'nin şiirinden çıkan 1198 tarihini yanlışlıkla depremin tarihi sanmıştır.

Sonuçta iki rakam yan yana durur: çağdaş kayıtlarda 8.000'den fazla, geç bir tarihçide ve onu izleyen katalogda 30.000. Hangisinin gerçeğe yakın olduğunu kesin bilmek mümkün değil. Ama 1796'da şehri gezen bir Fransız, Kaşan'ın o günkü nüfusunu yalnızca 30 bin civarında tahmin eder. Ölü sayısı nüfusun kendisi kadar büyük olsaydı, şehrin on sekiz yıl içinde bu nüfusa ulaşması zor görünür. Kolera ve göçle kaybın 8.000'in üzerine çıkmış olması ise mümkündür.

Olivier'nin gördüğü şehir

Fransız gezgin Olivier, Ekim 1796'da, depremden on sekiz yıl sonra bölgeden geçer. Kaşan'ı çok iyi durumda bulur; evlerin yalnızca beşte biri hâlâ yıkıktır. Ama nüfus 30 bin civarındadır, Safevi çağının tahmini 150 binine hiç benzemez. Abibe'den, yani Bideşk'ten Kuhrud'a kadar köylerin çoğu ya yıkılmış ya da ağır hasarlıdır.

On dokuzuncu yüzyılın başında Dupré, ortasında da Flandin bölgedeki ıssızlıktan söz eder. Saruk harabelerinin üstündeki mezarlıkta mezar taşlarının çoğu yerinden oynamış, devrilmiştir; taşların üzerindeki tarihler neredeyse hep depremden öncesine aittir. 1866'da Watson, Kaşan'ın eski refahına bir daha hiç kavuşamadığını yazar.

Neyi değiştirdi

1778 depremi, yüzyıllarca sakin geçmiş bir bölgenin tehlikeli olduğunu kesinleştirdi. 1755 ile 1778 arasında, yirmi üç yıl içinde iki yıkıcı deprem yaşayan Kaşan, Kum-Safre Fayı'nın bugün de izlenen bölümlerinden birinin üzerinde duruyor.

Deprem, Zend döneminin bir yönetim sınavı da oldu. Ambraseys ve Melville'in aktardığı kadarıyla, şehrin terk edilmesini Kerim Han'ın yeniden yapım emri önledi. Bugünkü çarşının ve Cuma Camii'nin büyük bölümü bu yeniden yapımın eseri.

Bir de katalog dersi bıraktı. Aynı deprem iki satıra bölündü; geç bir tarihçinin rakamı ayrı bir tarihle bir veritabanına girdi. 1755 Kaşan depremindeki 40.000 rakamı gibi, 1778'in 30.000 rakamı da okuyana bir soru sorduruyor: bu sayı ilk kez kim tarafından, olaydan kaç yıl sonra yazıldı?

Bugün

Kaşan bugün İsfahan eyaletinin kuzeyinde, 2016 sayımına göre 304 binden fazla nüfusu olan bir şehir. Halı, ipek ve dokuma hâlâ şehrin adıyla anılıyor. Fin Bahçesi 2012'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne Fars bahçeleri arasında alındı.

Depremden sonra eski temeller üzerinde yeniden kurulan çarşı, şehrin en çok gezilen yerlerinden biri. Kaşan Üniversitesi'nin yayımladığı Kaşan-şinasi dergisinde çıkan güncel bir çalışma, çarşının Safevi döneminden kalma kayseriyesinin 1192 depreminde hasar görüp onarıldığını ve Kaçar döneminin başında da önemli bir pazar olmayı sürdürdüğünü anlatıyor. Cuma Camii'nin mihrabındaki onarım yazıtları ise 1778 kışından sonra şehri yeniden kuranların imzasını taşıyor.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys ve C. P. Melville (1982), A History of Persian Earthquakes, Cambridge University Press: 1778 Kaşan maddesi, 210 ve 211 numaralı notlar (yağmur, kolera, Zarrabi'nin 30.000 rakamı, şiirlerdeki tarihler, Olivier 1796), bölüm 3 genel değerlendirme ve deprem tablosu
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı: 1432 numaralı kayıt (30 Ocak 1778, Kaşan, 30.000 ölü; kaynakları Berberian 1977 ve Nabavi 1978) ve 1434 numaralı kayıt (15 Aralık 1778, Kaşan)
• Yasaman Safiyan, Hamidreza Ceyhani ve Seyyid Mahmud Sadat Bidgoli, "Kaşan çarşısı kayseriyesi: Kaçar döneminin sonuna kadar gelişimi", Kaşan-şinasi dergisi, Kaşan Üniversitesi (Farsça, özet)
• Kojaro, "Mescid-i Cami-i Kaşan" tanıtım sayfası (Farsça): 1192 depremi, Abdürrezzak Han ve Kerim Han'ın gönderdiği ustalar
• Matthew C. Smith (2019), "Betrayed by Earth and Sky: Poetry of Disaster and Restoration in Eighteenth-Century Iran", Journal of Persianate Studies 11(2) (Wikipedia özetinden)
• Hicri-miladi tarih dönüşümü: aritmetik (tablolu) hicri takvim hesabı
• Vikipedi (İngilizce): 1778 Kashan earthquake, Kashan, Karim Khan Zand, Azar Bigdeli, Hatef Esfahani (başlangıç kaynağı)