1977 Bab-Tangol Depremi: Zerend'in Dağ Köylerinde Uyarısız Gece

20 Aralık 1977, salı, gece 03.04. İran'ın Kirman eyaletinde, Zerend ovasının kuzeydoğusundaki dağ köyleri uykuda. Eylülden beri yer ara ara sallanıyor; kasımdaki sarsıntıdan sonra kimi aileler geceleri çadırda yatmış. Ama bir aydır hiçbir şey hissedilmemiş, insanların çoğu yeniden evlerine dönmüş. O gece Kuhbanan Fayı'nın Bab-Tangol kesimi kırılıyor. Gisk, Dartangal ve Sarbagh köylerinde kerpiç ve taş evler, içindekilerin üzerine çöküyor. Sabaha karşı ölü sayısı yüzlerle anılmaya başlıyor.

Depremden önce

Zerend, Kirman şehrinin yaklaşık 75 kilometre kuzeybatısında, bugün madenleri ve çelik sanayisiyle bilinen bir ilçe merkezidir. Ovanın kuzeydoğu kenarını keskin bir dağ cephesi çizer. Bu cephenin dibinden, kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda Kuhbanan Fayı geçer. Fayın boyu kaynaklara göre değişir: İngilizce Vikipedi bir yerde 300, bir yerde 400 kilometre der; Pakistan'daki NED Üniversitesi'nin 2005 bülteni 160 kilometre yazar. Fay, eski kayaları ovanın genç alüvyonlarının üzerine itmiş bir bindirme fayı olarak bilinir.

Fayın doğusundaki dağlarda, vadilere ve yamaçlara kurulmuş köyler vardır. Bu köylerin evleri çoğunlukla iki katlıdır; kalın taş ya da kerpiç duvarların üstünde tonozlu damlar durur. Gisk yaklaşık 2 bin nüfuslu, yamaca basamak basamak yerleşmiş bir köydür. Dartangal'da 400 aile, Sarbagh'ta 200 kişi yaşar.

1977 sonbaharında fay hareketlenir. 17 Eylül'de bölgede güçlü bir sarsıntı hissedilir. 15 Ekim'de ve 7 Kasım'da iki sarsıntı daha gelir. 9 Kasım'daki öncü deprem birkaç köyde hasar yapar; özellikle Dehzuiyeh'teki evleri zayıflatır. 10 ve 13 Kasım'da iki sarsıntı daha olur. Korkan aileler çadırlara çıkar. Sonra yer susar: 13 Kasım'dan ana depreme kadar hissedilen tek bir sarsıntı yoktur.

Ülke için zor bir yıldır. Bu, 1977'de İran'ı vuran üçüncü yıkıcı depremdir: mart ayındaki deprem 167, nisandaki deprem 352 kişinin ölümüne yol açmıştır.

Gece 03.04

Ana deprem Greenwich saatiyle 19 Aralık 23.34'te, İran saatiyle 20 Aralık gece 03.04'te olur. NOAA'nın veritabanı büyüklüğü moment ölçeğinde 5,9, yüzey dalgası ölçeğinde 5,8, cisim dalgası ölçeğinde 5,4 olarak verir. Derinlik için kaynaklar ayrışır: NOAA 31 kilometre, Uluslararası Sismoloji Merkezi 22,7 kilometre, Farsça Vikipedi 13,7 kilometre yazar. NED Üniversitesi'nin bülteni ise depremi 21 Aralık tarihiyle ve 6,2 büyüklükle anar.

Uyarı yoktur. Kasımdaki sarsıntılar insanları bir süre dışarıda tutmuştur, ama ana depremden hemen önce hiçbir öncü gelmez. Aralık gecesinde aileler taş ve kerpiç evlerinde uyumaktadır.

Kırılan yer Kuhbanan Fayı'nın Bab-Tangol kesimidir. Arazide yaklaşık 19,5 kilometre boyunca bir yüzey kırığı açılır; iki yaka en fazla 20 santimetre yana kayar. Düşey bir yer değiştirme görülmez. Talebian ve arkadaşlarının 2006'daki çalışması da kırılmanın Zerend'in kuzeyinde, fay izinin 10 ile 20 kilometrelik bir bölümünde olduğunu yazar.

Sarsıntı kısa ama çok sert, yüksek frekanslıdır. Hasar 45'e 70 kilometrelik bir alanla sınırlı kalır. En ağır yıkım Dartangal, Gisk ve Sarbagh arasında, kırık boyunca uzanan 15 kilometrelik bir şeritte görülür; burada şiddet Değiştirilmiş Mercalli ölçeğiyle VII olarak değerlendirilir. Sarbagh'ta sarsıntı insanları yere savuracak kadar güçlüdür.

Gisk, Dartangal, Sarbagh

İki katlı, tonoz damlı evlerde kalın duvarlar yanlara doğru açılır, damlar içeri çöker. Uyuyanların çoğu kalkmaya fırsat bulamaz. Hasar gören evlerin çok azı onarılabilecek durumdadır.

Gisk tamamen yerle bir olur; en az 175 kişi ölür. Dartangal'da evlerin çoğu yıkılır, 382 kişi hayatını kaybeder. Sarbagh'ta 200 kişilik nüfusun 90'ı ölür; köyde neredeyse her ev ya düzlenir ya da onarılamayacak kadar hasar görür. Bu üç köy, ölülerin büyük bölümünü verir.

Biraz daha uzakta tablo farklıdır. Zerend şehrinde 16 kişi ölür ya da ağır yaralanır; yaklaşık 250 ev ciddi, 900 ev hafif hasar görür. Yakındaki elektrik santrali dahil yeni yapılar büyük ölçüde ayakta kalır; hasarları taşıyıcı olmayan, yüzeysel hasardır. Aqai köyünde 12 ev yıkılır, iki kişi ölür. Kasımdaki öncü depremle zaten zayıflamış Dehzuiyeh'te 45 evin neredeyse tamamı hasar görür, bazı damlar çöker, bir kişi ölür.

Yıkımın dağılımı mühendisler için de bir bilmecedir. Kırığa yakın, kaya zemine oturmuş kerpiç evler hasar görür ama tamamen yıkılmaz. Değerlendirmeye göre yer hareketi çok güçlü ama kısa sürmüştür; biraz daha uzun sürse bu zayıflamış evler de çökecektir. Buna karşılık güneydoğuda, Zerend ovasının üzerindeki benzer evler yerle bir olur. Fark büyük olasılıkla zeminden ve yapım biçiminden kaynaklanır.

Gaz lambalarıyla kurtarma

Haber sabah dışarıya ulaşır. 21 Aralık tarihli New York Times haberine göre İran'ın Kızılay benzeri yardım kuruluşu Kızıl Aslan ve Güneş Cemiyeti'nin bir sözcüsü, ölümlerin özellikle Bab-Tanqal, Ghisak ve Sarabagh köylerinde yoğunlaştığını, bu köylerin toplam nüfusunun 5 bin olduğunu söyler.

Ordu kurtarma çalışmalarına katılmakla görevlendirilir. Askerler ve kurtarma ekipleri gece de çalışır; enkazın arasını gaz lambalarıyla aydınlatırlar. Evi yıkılanlar kurulan kamplara sığınır. Hava kuvvetleri bölgeye doktor, ilaç, yiyecek ve çadır taşır; Isfahan'daki üsten helikopterler gönderilir.

Yaralılar trenlerle ve helikopterlerle Kirman'a ve Zerend'e götürülür. Hastaneler dolunca şehirlerde yaşayan aileler, depremzedeleri kendi evlerine alır.

Köylerde ihtiyaç büyüktür. Washington Post'un 21 Aralık tarihli haberine göre hayatta kalanların çoğu içme suyuna ulaşamaz, soğuktan etkilenir. Sonraki günler için yağışlı hava beklenmektedir; bu da kurtarma çalışmalarını zorlaştıracaktır.

Rakamlar neden tutmuyor

İlk saatlerde gelen rakamlar birbirinden çok farklıdır. Washington Post'un aktardığına göre Kızıl Aslan ve Güneş Cemiyeti 80 ceset çıkarıldığını açıklar; hükümet yetkilileri ise kurtarma ekiplerine dayanarak 343 ölüden söz eder. Kurtarıcılar düzlenmiş köyler tarandıkça sayının artabileceğini söyler.

Kesin sayı bugün de tek değildir. NOAA'nın veritabanı 584 ölü ve bin yaralıyı esas alır; aynı kayıtta başka bir kaynağa dayanan 665 ölü ve 500 yaralı rakamı da yer alır. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun Ocak 1978 bülteni "500'den fazla" ölüden söz eder. NED Üniversitesi'nin 2005 bülteni 521 ölü ve tamamen yıkılan üç köy yazar. Farsça Vikipedi yaklaşık 665 ölü, bin yaralı, yıkılan 3 ve hasar gören 13 köy verir.

Köy köy sayımlar bu aralığı destekler: Gisk'te en az 175, Dartangal'da 382, Sarbagh'ta 90 ölü, toplamda 647 eder; buna Zerend, Aqai ve Dehzuiyeh'teki kayıplar eklenir. Yani 584 ile 665 arasındaki bir rakam, sayımların iç tutarlılığıyla uyuşur. Kaynaklar kaybın neden daha büyük olmadığını da açıklar: deprem seyrek nüfuslu bir dağ bölgesini vurmuştur ve kasımdaki öncüler bazı aileleri bir süre çadırlara taşımıştır.

Artçılar ve Şah'ın ziyareti

Yer durulmaz. 24 Aralık'ta gelen güçlü bir artçı, çadırlarda ve yarı yıkık evlerde yaşayan insanları yeniden korkutur, hasarı artırır.

Farsça Vikipedi'ye göre Şah Muhammed Rıza Pehlevi ve eşi Farah, depremden altı gün sonra, İran takvimiyle 5 Dey 1356'da, yani 26 Aralık 1977'de Bab-Tangol'u ve Zerend çevresindeki köyleri ziyaret eder.

Artçılar 2 Nisan 1978'e kadar hissedilir. İlk dört aydaki artçıların hepsi fayın Bab-Tangol kesimiyle sınırlı kalır. Ama hareket bitmez: beş ay sonra, 24 Mayıs 1978'de, fayın kuzeybatı ucunda Behabad'da hasar yapan bir deprem daha olur. Onun da iki gün önce başlayan öncüleri vardır.

Neyi değiştirdi

Yerbilimciler için Bab-Tangol depremi bir sürpriz olur. Kuhbanan Fayı o güne kadar bir bindirme fayı olarak bilinmektedir ve depremden önceki arazi çalışmalarında yanal hareket izi görülmemiştir. Oysa 1977'de fay yana doğru, sağ yönlü kayar. Bu, fayın hareket biçiminin zamanla değiştiğini düşündürür. Sonraki çalışmalar, Kuhbanan'ın orta İran ile Lut çölü arasındaki yılda 5 milimetreden az sağ yönlü hareketi taşıyan bir fay sisteminin parçası olduğunu gösterir.

Deprem, köylerin kaderini de değiştirir. Farsça Vikipedi'ye göre Gisk'te hayatta kalanlar, dönemin hükümetinin yardımıyla yıkılan köyün bir kilometre ötesinde, her biri 75 metrekarelik, birbirinin aynı evler kurar. Yeni yerleşimin adı bugün Şehrek-i Talegani'dir. Eski Gisk ise enkazı kaldırılmadan, olduğu gibi bırakılır.

Bölge sallanmaya devam eder. 22 Şubat 2005'te, Zerend'in doğusundaki dağlarda Dahuiyeh depremi olur. Talebian ve arkadaşlarına göre bu kez kırılan fay Kuhbanan değil, dağların içinde doğu-batı uzanan, kuzeye eğimli bir ters faydır; yazarlar onu Kuhbanan Fayı'nın güney ucuyla ilişkili bir kol olabileceği şeklinde yorumlar. İki deprem aynı ovanın kenarında ama farklı yapılarda olur. Her ikisinde de en ağır kaybı, dağ köylerindeki ağır damlı taş ve kerpiç evler verir.

Bugün

Eski Gisk bugün İran'ın en büyük boş köyü olarak anılıyor. Zerend'e yaklaşık 10 kilometre uzaklıktaki köy, yamaca basamak basamak yerleşmiş kırmızımsı evleri, yeraltı çarşıları ve salonlarıyla bir açık hava müzesine dönüşmüş durumda. Tasnim haber ajansına konuşan Zerend kültürel miras sorumlusu Muhammed İslami'ye göre köy Bahman 1391'de, yani 2013'ün ilk aylarında ulusal miras listesine kaydediliyor. Aynı habere göre köyü her yıl on binlerce ziyaretçi geziyor.

Zerend ise madenleri, kok ve çelik tesisleriyle büyüyen bir sanayi şehri. Ovanın kenarındaki dağ hâlâ aynı yerde duruyor; Kuhbanan Fayı da yerbilimcilerin izlediği faylar arasında.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4786 (Iran: Bab-Tangol, 19 Aralık 1977)
• The New York Times, "Quake Devastates 3 Villages in Iran", 21 Aralık 1977 (İngilizce Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• The Washington Post, "343 Reported Dead in Iranian Earthquake", 21 Aralık 1977 (İngilizce Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Ambraseys, Arsovski ve Moinfar (1979), UNESCO saha raporu; Berberian, Asudeh ve Arshadi (1979), Earth and Planetary Science Letters (İngilizce Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Talebian ve diğ. (2006), The Dahuiyeh (Zarand) earthquake of 2005 February 22 in central Iran, Geophysical Journal International
• W. J. Person, Earthquakes, November-December 1977, USGS Earthquake Information Bulletin, Ocak 1978
• NED Üniversitesi Deprem Mühendisliği Merkezi, bülten 2005-1 (Zerend depremi)
• Tasnim haber ajansı, Gisk köyü üzerine haber (Farsça)
• Vikipedi (İngilizce: 1977 Bob–Tangol earthquake; Farsça: Bab-Tangol depremi, Gisk, Zerend), başlangıç kaynağı