1978 Tabas Depremi Çölün Ortasındaki Vahayı Yıktı

16 Eylül 1978, Cumartesi akşamı. Saat 19:05. İran'ın doğusunda, iki büyük çölün arasındaki vaha kasabası Tabas. Kasabalılar yerin altından gelen bir uğultu duyar; dört beş saniye sonra sarsıntı başlar. Sabaha karşı Tabas'ın nüfusunun büyük çoğunluğu hayatını kaybetmiş olacaktır.

Depremden önce

Tabas, Dest-i Lut ve Dest-i Kevir çölleri arasında, kervan yollarının geçtiği tarihî bir vahadır. Hurma ve narenciye bahçeleri, yer altı su kanalları olan kanatlarla sulanır. Evler kerpiçtendir ve ağır toprak damlarla örtülüdür. Çevrede yüzden fazla küçük köy dağınık biçimde yer alır.

1978 sonbaharında İran, Şah rejimine karşı büyüyen bir protesto dalgasının içindedir. Ülkenin gündemi siyasettir.

19:05

Akşam saat 19:05'te, 7,4 büyüklüğünde deprem başlar. Hayatta kalanlar, sarsıntıdan dört beş saniye önce yüksek bir uğultu duyduklarını anlatır. Tabas kasabası ve çevresindeki yaklaşık 90 köy yıkılır ya da ağır hasar görür. 15 binden fazla konut çöker. Kerpiç duvarlar ve ağır toprak damlar, içindekilerin üzerine yıkılır.

Depremden kısa süre sonra kasabanın elektrik santrali devre dışı kalır. İki saat sonra bir ay tutulması başlar; çölün ortasında kasaba tamamen karanlığa gömülür.

İlk saatler

Hayatta kalanlar, karanlıkta toprak yığınlarının arasında yakınlarını elleriyle arar. Yıkılan kerpiç, enkaz altında hava boşluğu bırakmadığı için kurtulma şansı düşüktür.

Can kaybı 15 bin ile 25 bin arasında tahmin edilir. Bunun yaklaşık 11 bini Tabas kasabasındadır; kasaba halkının büyük çoğunluğu ölmüştür.

Kanatlardan 30'u yıkıldığı için su yoktur. İçme suyu, dokuz saatlik yoldaki Meşhed'den taşınmak zorundadır.

Yardım

İran ordusu bölgeye dört sağlık ekibi ve 700 asker gönderir. Kraliçe Farah Pehlevi, depremden iki gün sonra Tabas'ı ziyaret eder ve depremzedelerle görüşür.

Deprem, ülkenin siyasi çalkantının ortasında olduğu günlere denk gelir. Dört ay sonra, Ocak 1979'da Şah ülkeden ayrılacaktır.

Yeniden yapılanma

Tabas, sonraki yıllarda yeniden kurulur. Yıkılan kanatlar onarılmadan vahanın bahçeleri yaşayamayacağı için su kanallarının yeniden açılması, yeniden yapımın en temel işlerinden biridir.

Neyi değiştirdi

Tabas depremi, İran'da kerpiç ve ağır toprak damlı evlerin depremde ne kadar ölümcül olduğunu bir kez daha gösterdi. Deprem, depremin ürettiği fay kırığının yüzeyde izlenmesiyle bilim insanları için önemli bir inceleme alanı oldu; İranlı sismolog Manuel Berberian, kayıpları ve hasarı ayrıntılı biçimde belgeledi.

Bugün

Tabas, hurma bahçeleri ve yeniden kurulmuş yapılarıyla çölün ortasında yaşamaya devam ediyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Berberian, M. (1979). Earthquake faulting and bedding thrust associated with the Tabas-e-Golshan (Iran) earthquake of September 16, 1978. Bulletin of the Seismological Society of America.
• USGS, 1978 Tabas earthquake ShakeMap
• Vikipedi (İngilizce), 1978 Tabas earthquake (başlangıç kaynağı)