2005 Zerend Depremi: Sabah Namazında Çöken Dağ Köyleri

22 Şubat 2005, salı. İran'ın Kirman eyaletinde, Zerend ovasının doğusundaki dağ köylerinde sabah henüz aydınlanmamış. Hava soğuk, yağmur yağıyor, tepelerde kar var. Kerpiç ve moloz taşından evlerde aileler uyanmak üzere; kimi sabah namazında. Saat 05.55'te dağın içinden geçen, o güne kadar kimsenin tehlikeli saymadığı bir fay kırılıyor. Birkaç saniye içinde Dahuiyeh ve Hotkan köyleri yerle bir oluyor. Bam felaketinin üzerinden yalnızca on dört ay geçmiş.

Depremden önce

Zerend, Kirman şehrinin 60-75 kilometre kuzeybatısında, madenleri ve çelik tesisleriyle tanınan bir ilçe merkezidir. Ovanın kuzeydoğu kenarını, kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanan Kuhbanan Fayı çizer. Fayın doğusunda dağlar başlar; bu dağların arasında, vadilere ve sırtlara serpiştirilmiş küçük köyler vardır.

Bölge depremi tanır. Aralık 1977'de Zerend'in kuzeyindeki Bob-Tangol (Gisk) depremi yüzlerce kişinin ölümüne yol açmıştır. Kaynaklar bu depremin rakamlarında ayrışır: İngilizce Vikipedi büyüklüğü 5,9 ve ölü sayısını 584 ile 665 arasında verir; NED Üniversitesi'nin 2005 bülteni ise 6,2 büyüklük ve 521 ölüden söz eder. Sonra 1981'de ve 1998'de Kirman'ın güneydoğusunda Gowk fayında güçlü depremler gelir. Aralık 2003'te aynı eyaletteki Bam'da 30 bini aşkın kişi ölür.

Depremin en çok vuracağı iki köyün hikâyesi birbirinden farklıdır. Dahuiyeh dağ eteğine kuruludur ve evlerinin çoğu güneşte kurutulmuş kerpiçtendir. Ancak nüfusun büyük kısmı depremden önce birkaç kilometre batıya, Zerend ovasında modern malzemeyle kurulan Yeni Dahuiyeh'e taşınmıştır. Hotkan ise dağların içinde, verimli bir vadiye bakan yüksek bir sırttadır. Evlerinin duvarları moloz taştır; üstlerinde ahşap kirişlere serilmiş ağır kil damlar durur.

Sabah 05.55

Deprem yerel saatle 05.55'te, Greenwich saatiyle 02.25'te başlar. Büyüklüğü 6,4 olarak ölçülür; Avrupa-Akdeniz Sismoloji Merkezi 6,3, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun ulusal merkezi 6,2 verir. Pakistan'daki NED Üniversitesi'nin bülteni sarsıntının 11 saniye sürdüğünü yazar.

Kırılan Kuhbanan Fayı değildir. Daha sonra bölgeye giden İranlı ve İngiliz jeologların çalışmasına göre deprem, dağların içinde doğu-batı uzanan, kuzeye yaklaşık 60 derece eğimli bir ters fayda olur. Yer yüzeyinde toplam 13 kilometrelik bir hat boyunca, 7 kilometresi kesintisiz, bir metreye varan basamaklar açılır. En güçlü yer ivmesi episantra yaklaşık 27 kilometre uzaklıktaki Şirinrud Barajı'nda 0,51 g olarak kaydedilir. İlk üç saatte 2 ile 4 arası büyüklükte otuz kadar artçı gelir.

Saat kış sabahının en erken saatidir. Jeologların makalesi, depremin kışın ve sabah 05.55'te olması yüzünden insanların çoğunun evlerinin içinde olduğunu, bu yüzden köylerde kaybın yüksek çıktığını yazar. İçişleri Bakanlığı Sözcüsü Cihanbahş Hancani ise aynı gün tersini vurgular: Al Jazeera'ya göre, sabahın erken saati olduğu için insanların uyanık olduğunu ve evlerinden kaçabildiklerini söyler.

Kırsalda namaz vaktidir. Radyo Farda'nın aktardığına göre bir yerel yetkili devlet radyosuna, köylülerin sabah namazı sırasında Dahuiyeh'in camisinde diri diri toprağa gömüldüğünü anlatır. İngilizce Vikipedi ise sabah namazı sırasında çöken caminin ve karakolun Hotkan'da olduğunu yazar. Kaynaklar caminin hangi köyde olduğunda birleşmez.

Dağda yağmur, şehirde rakamlar

İlk haberler birbirini tutmaz. Al Jazeera'nın aktardığına göre Kirman Doğal Afetler Müdürü Muhsin Salihi önce en az 30 ölü, 500 yaralı açıklar; İçişleri Bakanlığı 80 ölü, 300 yaralı der. Kirman Valiliği Sözcüsü Ali Komsari ilk saatlerde binden fazla yaralı ve 400'e yakın ölü olduğunu bildirir. Vali Muhammed Ali Kerimi 289 ölüden söz eder ama sayının artacağını ekler; adli tıp müdürü o ana kadar 384 defin ruhsatı verildiğini, 18 cesedin kimliğinin belirlenemediğini söyler.

Komsari, en ağır vurulan köyün 820 nüfuslu Dahuyeh (Dahuiyeh) olduğunu ve köyün "yüzde yüz" yıkıldığını açıklar. Vali Kerimi'ye göre deprem bölgesinde 40 kadar köyde yaklaşık 30 bin kişi yaşamaktadır.

Köylere ulaşmak zordur. Bölge 1.800 metre yükseklikte, yağmur sürekli yağmakta, yollar heyelanlarla kapanmaktadır. Al Jazeera'nın aktardığına göre UNICEF temsilcisi Kari Egge yerin "tamamen harap" olduğunu, binalardan neredeyse hiçbir şey kalmadığını, insanların kalacak hiçbir yeri olmadığını anlatır. Vali Kerimi bazı yerlere hâlâ girilemediğini, önceliğin çadır, ısınma ve barınak olduğunu söyler.

Akşama doğru tablo netleşir. Zerend Kaymakamı Cevad Reşidi altı köyde hasarın yüzde 90'a ulaştığını bildirir. Akşam saatlerinde ölü sayısı 550 civarında konuşulmaktadır.

Hotkan'ın enkazı

Sırtın üstündeki Hotkan'da ayakta neredeyse hiçbir şey kalmamıştır. Jeologlar sonradan köyü gezdiklerinde yalnızca birkaç kapı ve pencere çerçevesinin seçilebildiğini yazar. Moloz taşı duvarlar çökmüş, üzerlerindeki ağır kil damlar içeridekilerin üstüne inmiştir. Kirman Adli Tıp Müdürü Mesud Gadi-Paşa'ya göre ölenlerin çoğu kafa travmasından değil, havasız kalarak boğularak ölür.

İş makineleri kapalı dağ yollarından geçemez. Yüzlerce kurtarmacı ve asker enkazı elleriyle kazır. Kar yağmaktadır; hayatta kalanlar geceyi dondurucu soğukta açıkta geçirir. Arab News'te yayımlanan habere göre ambulanslar cenaze arabası olarak kullanılır. Hotkanlı asker Hüseyin Mirzai aynı habere ailesinin 30 kişisinden 15'ini kaybettiğini söyler.

Çarşamba günü, depremin üzerinden bir gün geçmişken, Hotkan'ın enkazından iki genç kız sağ çıkarılır. NBC News'in yayımladığı habere göre ilki 18 yaşındaki Zehra Mirzai'dir. Kurtarıldığında yıkıntıya bakıp bunun kendi köyü olmadığını, keşke ötekilerle birlikte ölmüş olsaydım diye haykırır. Birkaç saat sonra köyün başka bir yerinden 14 yaşındaki Zehra Hüseyni çıkarılır. Kız annesini, babasını, kardeşlerini sorar; onların yaşıyor olması gerektiğini söyler. Aynı habere göre Hotkan'ın 1.800 kişilik nüfusundan en az 150'si ölmüştür; bu sayı sonra yükselecektir.

Çadırlar ve öfke

Hükümet ilk gün uluslararası yardım istemez; yetkililer yardımın denetim altında olduğunu söyler. İran Kızılay Cemiyeti 1.500 personel ve gönüllüden oluşan 50'yi aşkın ekip, sekiz arama köpeği ve Tahran'dan kalkan bir uçakla çadır, battaniye, sedye ve ekmek gönderir. Zerend ve Kirman'dan ilk anda 40 kadar kurtarma ekibi yola çıkar.

Ama yağmurda ve karda bekleyen köylülere yardım yeterince hızlı ulaşmaz. RFE/RL'in 1 Mart 2005 tarihli İran raporuna göre 23 Şubat'ta gösteri yapan depremzedeler, bölgeyi ziyaret eden İçişleri Bakanı Abdülvahid Musevi Lari'nin konvoyuna saldırır. Hayatta kalanlar çadırların yetersizliğini protesto eder. Musevi Lari, Arab News'in aktardığına göre ölü sayısının 550'ye ulaşabileceğini ama bunun çok ötesine geçmesini beklemediklerini söyler.

Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi, hükümetin yardımın gecikmesi yüzünden öfkeyle karşılaştığı günlerde tutum değiştirir. Al Jazeera'nın 24 Şubat'ta aktardığına göre Hatemi, dışarıdan yardım istemediklerini ama gelirse kabul edeceklerini söyler. Japonya yaklaşık 191 bin dolarlık yardım açıklar; ABD Başkanı George W. Bush yardıma hazır olduklarını bildirir. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği aile çadırları ve 1.500 battaniye gönderir.

Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu Sözcüsü Roy Probert, Amerika'nın Sesi'ne verdiği demeçte bazı dağ köylerine hâlâ ulaşılamadığını, enkazın altında hâlâ cesetler ve belki de sağ kalanlar bulunduğunu söyler. Artçılardan korkan insanlar ayakta kalan evlerine de girmez; derme çatma barınaklarda ya da açıkta kalır.

Vali Kerimi'nin Al Jazeera'ya verdiği rakama göre birkaç gün içinde 9.400 çadır ve 60 bin battaniye dağıtılmıştır. İran Kızılay'ı toplamda 22.363 çadır, 42.594 battaniye, 37.515 naylon örtü, 9.916 ısıtıcı ve 30 bin kişiyi doyuracak gıda paketi gönderir. Sınır Tanımayan Doktorlar da bölgeye ekip yollar.

Kesinleşen bilanço

Sayılar günlerce değişir. RFE/RL'e göre Vali Kerimi 25 Şubat'ta 602 ölü açıklar; Hatemi 27 Şubat'ta 612 ölü ve 1.500'e yakın yaralıdan söz eder. Resmî rakam 612 olarak kalır; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu da bu rakamı kullanır. Öte yandan İran Öğrenci Haber Ajansı (ISNA), Kirman Tıp Bilimleri Üniversitesi yetkililerine dayanarak 790 ölü ve 1.423 yaralı bildirir; İngilizce Vikipedi ISNA'nın rakamını 799 olarak geçirir. Yaralı sayısı da 990 ile 5.000 arasında farklı verilir.

Köylerin ölü sayıları da kaynağa göre değişir. Jeologların makalesi Dahuiyeh'de yaklaşık 150, Hotkan'da yaklaşık 300 kişinin öldüğünü yazar. İngilizce Vikipedi Dahuiyeh için 200, Hotkan için 337 rakamını verir; Ser Bağ'da 50, Bahabad'da 55, Zerend şehrinde 23, Kirman'da 7 ölüden söz eder. Ravar ilçesinde 3 kişi ölür.

Zerend ilçesinde 8 binden fazla bina hasar görür ya da yıkılır. Vikipedi'ye göre 20 köy tamamen yok olur; 40 köyde evlerin yüzde 90'ı, 25 köyde yarısı çöker. Ekonomik kayıp 80 milyon dolar olarak hesaplanır.

Neyi değiştirdi

Deprem, İran basınında Bam'dan sonra neden bir şeyin değişmediği sorusunu yeniden açar. Aftab-ı Yezd gazetesi, yardım ve kurtarmadaki koordinasyon eksikliğinin tekrarlandığını yazar ve Bam'dan bir yıl sonra depreme dayanıklı bina standartlarının neden uygulanmadığını sorar.

Bilim dünyası için Zerend depremi bir uyarıdır. Talebian ve arkadaşlarının 2006'da Geophysical Journal International'da yayımlanan makalesi, depremi Dahuiyeh depremi adıyla anar. Makaleye göre İran'da dağların içinde, ters fay türünde olup yüzeyde açık bir kırık bırakan ve uydu radarıyla (InSAR) incelenen ilk deprem budur. Fay bilinen bir jeolojik çizgiyi izler; ama heyelan ve aşınma eski kırıkların izini silmiş olduğu için depremden önce aktif fay olarak tanınması makul ölçüde mümkün değildir. Yazarlar bu türden fayların İran için ciddi bir tehlike olduğunu ve tespitlerinin zor olduğunu vurgular.

Makale bir şeyi daha gösterir: Eski Dahuiyeh'in kerpiç evleri neredeyse tamamen yıkılırken, ovadaki Yeni Dahuiyeh'in modern yapılarında görece az bina çöker. Yazarlara göre halkın çoğu depremden önce yeni köye taşınmış olmasaydı kayıp çok daha ağır olacaktı.

Bugün

Zerend şehri bugün sanayi kentidir. 2016 nüfus sayımında 60.370 kişi yaşar; madenler, konsantre, pelet, kok ve çelik fabrikaları şehrin ekonomisini taşır. Dahuiyeh'in dağdaki kesiminde İmamzade Sultan İbrahim türbesi bulunur.

Hotkan ise toparlanamaz. Depremden önce nüfusunun 1.800 olduğu söylenen köyde, 2006 sayımında 93 hanede 281 kişi, 2016'da 87 hanede 253 kişi yaşar. Köy yine de kendi kırsal bucağının merkezi ve en kalabalık köyüdür.

İran depremleri yaşamayı sürdürür. Üç hafta sonra, 13 Mart 2005'te, Pakistan ve Afganistan sınırına yakın Saravan çevresinde 5,9 büyüklüğünde yeni bir sarsıntı olur. Zerend depremi, Bam'ın gölgesinde kalan ama aynı soruyu soran bir felaket olarak hatırlanır: Kerpiç ve taş evlerde uyuyan köylüler için deprem, fayın adı bilinmese de gelir.

Kaynaklar

• Talebian, M. ve ark. (2006). "The Dahuiyeh (Zarand) earthquake of 2005 February 22 in central Iran: reactivation of an intramountain reverse fault". Geophysical Journal International 164, 137-148.
• Al Jazeera, "Toll rises in Iran quake" ve "Iran quake kills hundreds", 22 Şubat 2005; "Rescuers dig for Iran quake survivors", 24 Şubat 2005.
• Siavosh Ghazi, "Rescuers Pull Bodies From Rubble, Iran Quake Toll Likely to Top 550", Arab News, 24 Şubat 2005.
• NBC News, "Two pulled from Iran quake rubble alive", Şubat 2005.
• Golnaz Esfandiari, Bill Samii, "Iran Report", Radio Free Europe/Radio Liberty, 1 Mart 2005; RFE/RL haberi, 23 Şubat 2005.
• Radyo Farda, Zerend depremi haberi, 24 Şubat 2005.
• Amerika'nın Sesi (VOA), "Iran earthquake rescue hampered by weather", 23 Şubat 2005.
• Hürriyet Daily News, "Almost 400 dead in Iran quake", 22 Şubat 2005.
• EMSC, "Earthquake Mw 6.3 in Iran on February 22nd, 2005" özel raporu.
• NED University, Cowasjee Earthquake Study Centre, NED Newsletter, cilt 5, sayı 1, Haziran 2005.
• Islamweb (ajans haberi), "Powerful quake jolts Iran", 13 Mart 2005.
• Vikipedi (İngilizce): "2005 Zarand earthquake", "1977 Bob–Tangol earthquake", "Zarand, Iran", "Hotkan"; Vikipedi (Farsça): "زرند".