1923 Türbet-i Haydariye Depremi: Çadırdaki Telgraf ve Büyüyen Rakamlar

Mayıs 1923. İran'ın doğusu, Horasan. Türbet-i Haydariye'nin güneybatısındaki verimli ovada kerpiç köyler uykuda. Gece saat ikiye doğru yer sarsılıyor. Birkaç dakika içinde beş köy yok oluyor. Şehirdeki telgrafçı, tek aletini bir çadıra kurup Tahran'a haber yetiştirmeye çalışıyor. Telgrafla giden rakamlar her gün büyüyecek: önce 2.219 ölü, sonra 3.000, Avrupa gazetelerinde 4.000. Tahran'da tahtında son günlerini yaşayan bir Kaçar şahı var. Yıllar sonra köy köy dolaşan iki araştırmacı başka bir hesap çıkaracak.

Depremden önce

1923'te Türbet-i Haydariye, Horasan'ın önemli kasabalarından biridir. Yaklaşık 10 bin kişi yaşar, 1.460 ev vardır. Adını şehrin ortasındaki türbesinde yatan sufi Kutbeddin Haydar'dan alır; türbenin kitabesinde 1612 tarihi okunur. Hemen yanında 1630 tarihli büyük cami durur. 1860'ta pişmiş tuğladan, sağlam damlarla yapılmış çarşıda iki yüzü aşkın dükkân vardır. İkinci Dünya Savaşı'na kadar şehirde İngiliz ve Rus konsoloslukları bulunacaktır; Türbet doğu İran'ın haberleşme merkezlerinden biridir. Meşhed kuş uçuşu 130 kilometre kuzeydedir.

Şehrin yaklaşık 10 kilometre güneybatısında, Kuh-i Surh dağlarının güney eteği boyunca verimli bir ova uzanır. Burası "Pain Vilayet", yani Aşağı Vilayet diye anılır. Köyler küçük ve sıktır: Kaj Darakht, Kuzan, Hurg, Takiabad, Mortazaviye. Evler kerpiçtir, bazı yapılar taş kubbelidir. Her köy, yer altından su getiren kanatlara bağlıdır; kanat kuruyan köy yaşayamaz.

Bölge sarsıntıya yabancı değildir. 1336'da Sencan ile Havaf arasındaki deprem yaklaşık 20 bin kişiyi öldürmüş, 1619'da Dughabad tamamen yıkılmıştır. Daha yakın bir hatıra da vardır: 1903'te kuzeybatıdaki Türşiz'i (bugünkü Keşmer) bir deprem ağır hasara uğratmıştır. Ovanın hemen kuzeyinden İran'ın en uzun faylarından biri, 600 kilometreyi aşan Doruneh Fayı geçer. Aynı yılın 6 Mart gecesi Abbasabad'da güçlü bir sarsıntı halkı paniğe sürükler, iki ev yıkılır.

Ülke de sarsıntılı bir dönemdedir. Tahtta 25 yaşındaki Ahmed Şah Kaçar oturur; 1909'da on bir yaşında tahta çıkarılmıştır. 1921'de Kazak Tugayı'nın komutanı Rıza Han bir darbeyle Tahran'ı almış, şahı fiilen kenara itmiştir. Şubat 1923'ten beri başbakan Müstevfi'l-Memalik'tir; kabinedeki Harbiye Nazırı ise "Serdar Sipah" unvanıyla Rıza Han'dır.

Gece ikide

Deprem, yerel saatle gece ikiye doğru gelir. Takvimlerde 5 Cevza 1302, hicri 10 Şevval 1341'dir. Uluslararası kataloglar olayı Greenwich saatiyle 25 Mayıs 22.21'e yazar; İran'da o saatte 26 Mayıs başlamıştır. Dünyada 39 deprem istasyonu sarsıntıyı kaydeder. Avrupa istasyonlarının okumalarından hesaplanan yüzey dalgası büyüklüğü 5,8'dir; bugünkü kataloglarda moment büyüklüğü 6,0 olarak geçer. Yani büyük bir deprem sayılmaz.

Ama sarsıntı tam ovanın altında patlar. Kaj Darakht çevresinde insanlar ve hayvanlar yere savrulur. Toprağa oturan taş kubbeler çöker. Mortazaviye'de açık havuzlardaki suyun büyük kısmı dışarı fırlar, su depolarının (ab-ambar) taş tonozları yıkılır. Toprakta onlarca metre boyunca kesik kesik çatlaklar açılır. Kaj Darakht'ın kuzeyinde kayalar düşer, dağlardan kuzeye geçen bir geçit bir süre kapanır. Akşama kadar yirmiye yakın sarsıntı daha sayılır.

Ağır yıkımın yarıçapı beş kilometreyi zor geçer; bu dar alan yaklaşık 60 kilometrekaredir. Şiddet burada Mercalli ölçeğine göre VIII'dir. Doğuya doğru yaklaşık bin kilometrekarelik bir alanda hasar sürer. Kuzeydeki Burciabad'da insanlar uykudan uyanır. Meşhed'de ise sarsıntı neredeyse hissedilmez.

Çadırdaki telgrafçı

Haber Türbet'ten Tahran'a telgrafla gider ve oradan neredeyse anında dünyaya yayılır. Şehirden gönderilen ilk raporlar sonradan şair ve tarihçi Melikü'ş-Şuara Bahar'ın kitabına girer. Raporlara göre Türbet'in telgrafçısı tek aletini bir çadıra kurmuştur ve hattı açık tutmak için durmadan çalışmaktadır. Şehirdeki zayıf yapılı evlerin "tamamen yıkıldığı", 35 kadar kişinin öldüğü yazılır.

Meşhed'deki İngiliz başkonsolosunun günlüğü depremin ertesi günü farklı bir tablo çizer: Türbet'te 500 kadar ev yıkılmış, 40 kadar kişi ölmüştür; şehrin 14 mil çevresindeki 30 köy ağır etkilenmiştir. Bir hafta sonra günlükte etkilenen 31 köyün listesi vardır. En ağır yıkımın 6 mil karelik dar bir alanda, şehrin 10 mil güneybatısında, Mortazaviye, Kuzan, Hurg, Takiabad ve Kaj Darakht'ta olduğu not edilir.

Kuzan, Hurg, Mortazaviye

Kuzan'da 350 kadar kişi yaşar. Köy tamamen yerle bir olur. O gece köyde olmayanlar kurtulur, evcil hayvanların çoğu da ölür. Bir kilometre doğudaki Hurg da tamamen yıkılır; 220 kişilik nüfusun yarısı ölür. Hurg'un hemen güneyindeki Takiabad'da 120 kişinin yarısı ölür.

Kaj Darakht'ın eski adı Ekberabad'dır. Duvarlı bahçelerle çevrili, 54 hanelik bir köydür. Neredeyse tamamen yıkılır, 60 kişi ölür. Köy aşınmış bir yamaca kurulmuştur ve taban suyunun yüzeye yakın olduğu yerlerde toprak kayar. Üç kilometre ötede, kuyusu olan tek başına bir çiftlik olan Çah-i Cevzak tamamen yıkılır; orada yaşayan birkaç kişinin hepsi ölür ve yer bir daha yerleşim görmez.

En çok konuşulan kayıp Mortazaviye'dedir. Köy tamamen yıkılır, 300 kişiden 180'i ölür. Ölenler arasında bölgenin tanınmış müçtehidi Sadrü'l-Ulema da vardır. Tahran'a giden resmî raporlara göre Sadrü'l-Ulema damadı, altı çocuğu ve yanındakilerle birlikte can verir. Ambraseys ile Moinfar'ın sahada topladığı bilgiye göre ise yedi çocuğuyla birlikte ölmüştür.

Biraz daha uzakta yıkım hafifler ama ölüm sürer. Duvarlı ve köşe kuleli bir köy olan Kale-i Nev'de dört ev yıkılır, sekiz kişi ölür. Caferabad'da yedi ev çöker, altı kişi ölür; kalan altmış iki ev oturulamayacak hâldedir. Deh Nev çevresinde 24, Buriabad'da 15 kişi ölür. Eski Türbet-Keşmer yolu üzerindeki Şadmehr'de 15 kişi ölür, 50 kadar ev neredeyse onarılamaz hâle gelir. Buriabad'daki İmamzade Sultan Ahmed Rıza'nın bazı yan yapıları hasar görür, ama yeşil kubbeli türbe sağlam kalır.

Şehir ayakta

Türbet-i Haydariye'nin kendisi, ilk haberlerin anlattığından çok daha az zarar görür. 1.460 evden 230'u hasar alır; çoğunda duvar çatlakları, yerinden oynayan tavan kirişleri ve yıkılan köşe duvarları vardır. Tamamen çöken ev sayısı 25'i geçmez; bunlar çoğu kerpiçten, kötü yapılmış evlerdir. Şehirde 7-8 kişi ve birkaç hayvan ölür.

Yüksek bahçe duvarları devrilip dar sokakları kapatır, bazı evlerin korkulukları düşer. Pişmiş tuğladan çarşıda yalnızca birkaç çatlak oluşur, eski dükkânlardan birinin damı çöker. Kutbeddin Haydar'ın kalın tuğla türbesi hiç zarar görmez. Dört kanat hattı tıkanır; şehrin yukarı mahalleleri sayılan Bala Vilayet'te 20 kadar kişi ölür.

Büyüyen rakamlar

Tahran'a giden resmî telgraflar ölüleri köy köy sayar: Mortazaviye 400, Tuzan (Kuzan) 900, Hurg 500. 7 Cevza'da toplam 2.219 olarak bildirilir. Bir sonraki raporda "en son tahmine göre" ölülerin 3.000'e yaklaştığı yazılır. Meşhed'deki başkonsolosluk da 31 Mayıs'a kadarki resmî rakamı, Horasan genel valisinden ve dışişleri temsilcisinden aldığı şekliyle, 2.219 ölü ve 170 yaralı olarak kaydeder; yaralılardan 30'u hastanelik durumdadır.

Bu rakamlar tek tek bakıldığında tutmaz. Kuzan'ın bütün nüfusu 350 kadarken resmî listede 900 ölüyle görünür; 220 kişilik Hurg'da 500 kişi ölmüş sayılır.

Basın rakamları daha da büyütür. The Times 28 Mayıs ile 5 Haziran arasında, Hindistan'daki Pioneer gazetesinin Meşhed muhabirine dayanan haberler yayımlar. Tahran'daki Şafak-ı Surh gazetesi de benzer bir tablo çizer. Bu haberlerde Türbet-i Haydariye'nin ve köylerinin tamamen yıkıldığı, 3.000 ile 4.000 arasında insanın öldüğü yazılır. Amerikan Sismoloji Derneği'nin bülteni depremi yanlışlıkla 6 Mayıs'a tarihler, bin ölüden ve sekiz köyü yıkıp 3.000 kişiyi öldüren artçılardan söz eder. Alman sismolog Sieberg ise 26 Mayıs tarihini, 30 yıkık köyü ve 300 ölüyü yazar.

Daha gerçekçi ilk hesap, Meşhed'deki Amerikan misyonundan Dr. Litchwardt'tan gelir. Bölgeyi gezen doktora göre Türbet'te hasar azdır ve 30 kişi ölmüştür. Beş köy tamamen yıkılmış, 20 köy kısmen hasar görmüştür; ölü sayısı binden fazla değildir. Doktor toplam zararı 100-150 bin tümen olarak tahmin eder.

1962 ve 1975'te bölgede sağ kalanlarla görüşen Nicholas Ambraseys ile A. A. Moinfar, 1977'de yayımladıkları çalışmada ölü sayısını yaklaşık 900 olarak verir: 770'i en ağır yıkılan dar alanda, 90'ı çevresinde. Bugün NOAA veritabanı 2.200 ölü rakamını kullanıyor; kaynakları arasında 5.000 ölü yazan bir katalog da var. Saha çalışması da Amerikalı doktorun raporu da 900 ile 1.000 arasını gösteriyor; 2.219 ise o günlerin resmî rakamı.

Artçılar ve yağmur

Deprem tek seferde bitmez. 28 Mayıs sabahı Türbet'te güçlü bir sarsıntı hissedilir. 1 ve 2 Haziran'da Türbet vilayetinin her yerinde yeniden sallanır. 11 Haziran'da sabah 10.30'da şiddetli bir artçı hasar verir, öğleden sonra 15.30'da aynı güçte bir başkası gelir. 14 Haziran sabah 6'da bir artçı yeni hasar yaratır, öğleden sonra 4'te daha güçlüsü gelir.

18 Haziran'da artçılar zayıflamıştır, ama bu kez sağanak yağmurlar başlar. Ana depremde çatlayan kerpiç duvarlar yağmurla birlikte çöker. 15 Ağustos sabahı güçlü sarsıntılar Türbet'te yine paniğe yol açar. Seri, 14 Kasım'da Abbasabad'da birkaç evi yıkan, bir kişiyi ve birkaç hayvanı öldüren bir depremle sona erer.

Tahran'da yardım tartışması

Türbet'te üç komite kurulur. Birincisi yaralılara bakar, açları doyurur ve ölüleri gömer. İkincisi ölenlerin tarlalarının ekilip sulanmasıyla uğraşır. Üçüncüsü ölenlerin vasiyetleri ve mallarıyla ilgili başvuruları yürütür.

Meşhed'deki başkonsolosluğun 9 Haziran tarihli günlüğüne göre Horasan genel valisi, evlerin kış gelmeden yeniden yapılabilmesi için Tahran hazinesinden 100 bin tümen istenmesini önerir. Talep Meclis'in açık oturumunda görüşülür. Ahmed Şah'ın 20 Hordad'daki oturumda yaptığı konuşma, Bahar'ın kitabında yer alır.

Konsolosluk günlükleri bölgedeki kuşkuyu da kaydeder. Köylüler, para gelirse hepsinin Türbet şehrine harcanacağını, yıkılan köylerin hiç yeniden kurulmayacağını düşünür. Günlükte bir görüş daha geçer: ölen yakınlarının mülkünü miras alan sağ kalanlar, depremden öncekinden daha iyi durumda olacaktır. Ambraseys ve Moinfar'a göre olan da budur.

Bu yardım tartışması Kaçar hanedanının son yıllarına denk gelir. Müstevfi'l-Memalik kabinesi, şahın desteğine rağmen Meclis'teki muhalefet karşısında düşer. Ekim 1923'te Rıza Han başbakan olur. Ahmed Şah aynı yıl sağlık gerekçesiyle Avrupa'ya gider ve bir daha dönmez. 31 Ekim 1925'te Meclis Kaçar hanedanına son verir. Türbet'ten giden raporları kitabına alan Bahar'ın eserinin adı da bu çöküşü anlatır: Kaçar hanedanının yıkılışı.

Kanatlar ve yeni köyler

Köylerin geleceğini yardım parası kadar kanatlar belirler. Kuzan'ın üç kanatı zarar görmez, ama suyu kalıcı olarak azalır. Yine de kalan su yetecektir: Kuzan yıllar içinde, Meşhed'deki Amerikan kilise misyonunun da yardımıyla eski yerinin yanında yeniden kurulur. 1970'lerde 400 kadar kişinin yaşadığı müreffeh bir köydür.

Hurg'un iki kanatından biri tamamen tıkanır, öteki ağır hasar görür. Uzun onarımlardan sonra ikisi de yeniden akar. Köy, depremden hemen sonra, birkaç yüz metre ötede ve dışarıdan hiçbir yardım almadan yeniden kurulur. Mortazaviye'nin iki kanatı tıkanır, temizlendikten sonra azalmış bir debiyle akar; köy eski yerinin kuzeyinde yeniden yapılır.

Takiabad'ın şansı yoktur. Tek kanatı tıkanır, bütün onarım çabalarına rağmen suyu azalır ve sonunda kurur. Köy biraz kuzeye taşınır, 1964'te susuzluk yüzünden yeniden terk edilir. Yeni Türbet-Keşmer yolu bugün yıkıntılarının ortasından geçer. Şadmehr de yavaş yavaş boşalır; aynı adı taşıyan yeni bir köy 2,5 kilometre güneyde, yeni yolun kenarında kurulur. Kale-i Nev halkı surların dışına, Caferabad halkı yıkıntıların yanına yeni evler yapar.

Yardım için toplanan paranın bir kısmı da sonunda Türbet'te kalır. Meşhed konsolosluğunun Nisan 1928 tarihli günlüğüne göre deprem kazazedeleri için toplanan paranın artanı şehirde bir hastanenin yapımına ayrılmıştır ve hastane bitmek üzeredir.

Neyi değiştirdi

1923 depremi bilim için bir uyarı oldu. Dönemin aletsel hesapları depremin merkez üssünü gerçek yerinden yüzlerce kilometre uzağa koymuştu. Uluslararası Sismoloji Özeti onu Lut Çölü'ne, 407 kilometre öteye yerleştirdi. Edinburgh'daki Jeoloji Bilimleri Enstitüsü'nün yeni hesabı Afganistan'da Herat yakınlarına, 226 kilometre öteye düştü. Strazburg ise Belucistan'ı, 524 kilometre uzağı gösterdi. Bu yüzden 1970'lerde Türbet bölgesi için yapılan bir deprem bölgelemesi çalışması 1923 depremini hiç hesaba katmamıştı.

Ambraseys ve Moinfar, konsolosluk günlüklerini, İran'ın yerel yazışmalarını ve sağ kalanların anlattıklarını birleştirerek merkez üssünü Kaj Darakht yakınına, Doruneh Fayı'nın en belirgin izinin bir kilometre güneyine yerleştirdi. Vardıkları sonuç, istasyonların seyrek olduğu bölgelerdeki eski depremlerin yeri tarihî belgeler ve saha çalışmasıyla yeniden belirlenmeden kullanılmaması gerektiğiydi.

Deprem fay hakkında da bir soru bıraktı. 1923 depremi, o yüzyılda Doruneh Fayı'na bu kadar yakın olan tek depremdi, ama yüzeyde bir kırılma görülmedi. Bu kadar büyük bir fayın bu kadar sessiz kalması araştırmacılara tuhaf geldi. Sonraki çalışmalar fayın yılda yaklaşık 2,5 milimetre kaydığını, büyük depremlerin burada çok uzun aralıklarla geldiğini öne sürdü.

Bugün

Türbet-i Haydariye bugün 140 bini aşkın nüfusuyla Razavi Horasan eyaletinin büyük şehirlerinden biri. Kutbeddin Haydar'ın türbesi, 1923'te olduğu gibi, şehrin ortasında ayakta. Yanındaki caminin eyvanındaki uzun düşey çatlak ise 1923'ten değil, 1968 Deşt-i Beyaz depreminden kalma olarak biliniyor.

Güneybatıdaki ovada Kaj Darakht, Kuzan, Hurg ve Mortazaviye yeni yerlerinde yaşıyor. Takiabad'ın, Şadmehr'in ve Kale-i Nev'in eski yıkıntıları ise yavaş yavaş toprağa karışıyor. Ölü sayısı hâlâ kaynağa göre değişiyor: kimisi 2.200 diyor, kimisi 900.

Kaynaklar

• Ambraseys, N. N. ve Moinfar, A. A. (1977). The seismicity of Iran. The Kaj Darakht, Khurasan, earthquake of 25th May, 1923. Annali di Geofisica, 30(1-2), 3-18. (İngiliz Dışişleri arşivi F.O. 371 belgeleri, Meşhed başkonsolosluğu günlükleri, Dr. Litchwardt'ın raporu ve Bahar'ın aktardığı resmî raporlar bu makaledeki aktarımlarıyla kullanıldı)
• Melikü'ş-Şuara Bahar (1944). Tarih-i muhtasar-ı ahzab-ı siyasi: İnkiraz-ı Kaçariye, Tahran (Ambraseys ve Moinfar'da aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3223
• Fattahi, M. ve diğ. (2007). Slip-rate estimate and past earthquakes on the Doruneh fault, eastern Iran. Geophysical Journal International, 168(2) (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce), 1923 Torbat-e Heydarieh earthquake, Torbat-e Heydarieh, Ahmad Shah Qajar, Reza Shah, Mostowfi ol-Mamalek (başlangıç kaynağı)