1981 Golbaf Depremi: Aynı Fay Yedi Hafta Arayla İki Kez Kırıldı

Yaz 1981, güneydoğu İran. Ülke dokuz aydır Irak'la savaşıyor, Tahran'da cumhurbaşkanı görevden alınmış, bombalar patlıyor. Kirman'ın doğusunda, Lut Çölü'nün kıyısındaki Golbaf ovasında ise kerpiç köyler kendi dertleriyle meşgul. 11 Haziran sabahı yer sarsılıyor ve Golbaf yıkılıyor. Hayatta kalanlar çadırlara taşınıyor. Yedi hafta sonra, 28 Temmuz akşamı, aynı fay bu kez kuzeye doğru, çok daha büyük bir depremle kırılıyor. Sirç ve çevresindeki yirmi beş köy haritadan siliniyor. Ölü sayısı ise bugün bile kesin değil: haberler 8 bine kadar çıkıyor, resmî tahminler bin civarında kalıyor.

Gowk Fayı'nın gölgesinde

Kirman, İran'ın en büyük eyaletidir. Eyalet merkezi Kirman şehrinin doğusunda dağlar birden alçalır ve Lut Çölü başlar. Bu geçişin üzerinde, kuzey-güney doğrultusunda uzanan dar ve uzun çukurlar vardır: güneyde Golbaf, onun kuzeyinde Fandoğa ve Joşan ovaları. Golbaf ovası deniz seviyesinden yaklaşık 1.750 metre yüksektedir; yalnızca beş kilometre doğusunda dağ 2.690 metreye tırmanır.

Bu çukurları biçimlendiren, Gowk Fayı'dır. İran Jeoloji Araştırmaları'ndan Manuel Berberian ve Cambridge'den James Jackson'ın sonradan yayımlayacağı çalışmaya göre fay sistemi en az 100, belki 180 kilometre uzunluğundadır ve Lut Çölü'nün batı kenarını izleyen daha büyük bir fay ağının parçasıdır. Fayın kuzey kesimi 1877, 1909, 1911, 1948 ve 1969'da yıkıcı depremler üretmiştir; güney kesimi ise o dönemde daha sessizdir. Son orta büyüklükteki sarsıntı 2 Eylül 1969'dadır.

Ovada hayat suya bağlıdır. Köyler yeraltı su kanalları olan kanatlarla sulanır. Evlerin hemen hepsi kerpiçtir: güneşte kurutulmuş tuğladan duvarlar, üstte kerpiç kubbeler ya da tonozlar. Tek katlı evler birbirine yaslanarak kümeler hâlinde dizilir, aralarından dar ve kıvrımlı sokaklar geçer. Golbaf kasabasında ve birkaç büyük köyde fırınlanmış tuğladan, çelik kirişli birkaç bina vardır. Bölgedeki tek modern mühendislik yapıları, Şehdad-Golbaf yolu üzerindeki birkaç beton köprüdür.

Ülke ise savaşın ve iç çalkantının ortasındadır. Irak ordusu Eylül 1980'de İran'a girmiştir. Haziran 1981'in başında Ayetullah Humeyni, Cumhurbaşkanı Ebulhasan Benisadr'ı ordunun başkomutanlığından almıştır.

11 Haziran, perşembe sabahı

Perşembe sabahı, yerel saatle 10.54'te Golbaf ovası sarsılır. Yüzey dalgası büyüklüğü 6,7, moment büyüklüğü 6,6 olarak hesaplanır. Sarsıntıdan önce hiçbir uyarı yoktur: uluslararası sismograf ağları öncü bir deprem kaydetmemiştir, köylüler de önceki saatlerde ve günlerde bir şey hissetmediklerini anlatacaktır.

Fay, Golbaf'ın güneyinde yaklaşık 15 kilometre boyunca kırılır. Doğudaki kırık yüzeyde 14,5 kilometre boyunca izlenir; iki yaka birkaç santimetre yana ve yukarı kayar. Batıdaki daha kısa kırık yalnızca ince çatlaklar bırakır. Yüzeydeki bu küçük izler, derinde olanı gizler: araştırmacılar fayın derinde ortalama 1,4 metre kaydığını hesaplar.

Kerpiç evler bu sarsıntıya dayanamaz. Ovadaki bütün köyler ağır hasar görür; ölenlerin çoğu bölgenin en büyük yerleşimi olan Golbaf'tandır. Değiştirilmiş Mercalli ölçeğine göre en yüksek şiddet VIII'dir.

Bin mi, üç bin mi?

İlk haberler belirsizdir. İskoç gazetesi Glasgow Herald ertesi gün binlerce kişinin öldüğünden korkulduğunu yazar. Birkaç gün sonra, 16 Haziran'da ABD'de Toledo Blade, İran'ın ölü sayısını 1.027 olarak açıkladığını duyurur.

Sonraki kaynaklar da birbirini tutmaz. Berberian ve arkadaşları ölü sayısını 844 ile 1.400 arasında verir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) önemli depremler kataloğu 1.400 ölü, 3.000 yaralı yazar. İngilizce Vikipedi'nin bu deprem sayfası ise rakamların yerini karıştırmış görünür: girişte 3.000 ölü, 1.400 yaralı derken aynı sayfanın ilerisinde tersini yazar. Farsça Vikipedi de 3.000 ölüden söz eder. Bu yazıda, sahada çalışan jeologların verdiği 844-1.400 aralığını ve İran'ın o günlerde açıkladığı 1.027 rakamını esas alıyoruz.

Depremden beş gün sonra İran Jeoloji Araştırmaları'nın bir ekibi bölgeye ulaşır ve on iki gün boyunca kırılan fayı haritalar.

Çadırlarda yedi hafta

Golbaf halkı yıkılan evlerine dönmez; ova çadırlarla dolar. Bu karar, birkaç hafta sonra pek çok hayat kurtaracaktır.

Ülkenin gündemi ise başka yerdedir. 21 Haziran'da Meclis, Benisadr'ı görevi yürütmeye yetersiz bulur; ertesi gün Humeyni onu görevden alır. 28 Haziran'da Tahran'da İslami Cumhuriyet Partisi'nin genel merkezinde bir bomba patlar; Yüksek Yargı Başkanı Ayetullah Muhammed Beheşti ve dört bakan dahil 74 kişi ölür. Başbakan Muhammed Ali Recai, ağustosun başında cumhurbaşkanlığına geçecektir.

Golbaf ovasında artçı sarsıntılar 27 Haziran'dan sonra uluslararası ağların kayıtlarından tamamen kaybolur. Otuz gün boyunca hiçbir artçı kaydedilmez. Sonra, 27 Temmuz gecesi saat 01.00'de, köylüleri uykularından uyandıracak kadar güçlü bir sarsıntı hissedilir. Uzaktaki sismograflar onu kaydetmez. Bu, asıl depremden 19 saat önce gelen bir öncü sarsıntıdır.

28 Temmuz, salı akşamı 20.52

Salı akşamı, yerel saatle 20.52'de Gowk Fayı yeniden kırılır. Bu kez deprem haziran depreminin yaklaşık 16 kilometre kuzeydoğusunda başlar ve kuzeye doğru ilerler. Yüzey dalgası büyüklüğü 7,1'dir; NOAA moment büyüklüğünü 7,0 olarak verir. Berberian'a göre bu, Gowk Fayı'nda en az 1877'den beri olan en büyük depremdir.

Fay boyunca 65 kilometrelik kesintili bir kırık açılır; en büyük kayma kuzeyde, Çahar Fersah yakınında ölçülür: 43 santimetre yana, 40 santimetre yukarı. İki depremin kırıkları birbirine değmez. Arada, Zamanabad köyünün çevresinde, yaklaşık 5 kilometrelik sağlam bir kesim kalır. Zamanabad haziranda da az hasar görmüştür.

Bu kez darbeyi kuzeydeki köyler alır. Fayın üzerindeki Sirç ve Çahar Fersah ile çevrelerindeki yerleşimler yıkılır; deprem merkezi, Kirman şehrinin yaklaşık 45 kilometre güneydoğusundadır. Yirmi beş köy tamamen yok olur. Kil düzlüğünde, yeraltı suyunun çok sığ olduğu Çahar Fersah'ta yıkım eksiksizdir; köyün geç 19. yüzyıldan kalma Baba İmamzade camisi ve iki kervansarayı çöker. Haziranda ağır hasar gören Golbaf kasabası bu kez tamamen yıkılır, eski camisi de yerle bir olur. Ama Golbaf'ta yeni ölümler azdır: insanların çoğu artık çadırlarda yaşamaktadır.

Kirman'da ve Mahan'da

Sarsıntı, yaklaşık 50 kilometre batıdaki eyalet merkezine de ulaşır. Kirman'da 27 kişi ölür; pek çok kerpiç ev ve çarşının bazı bölümleri çöker ya da ağır hasar görür. 11. yüzyıldan kalma Melik Camii ile 14. yüzyıldan kalma Cuma Camii çatlar, Pamenar Camii zarar görür. Selçuklu döneminden kalma bir türbe kulesinin duvarlarındaki eski çatlaklar büyür. Buna karşılık mühendislik hizmeti görmüş yapılar, örneğin Kirman çimento fabrikası, önemli bir hasar görmez.

Kirman ile fay arasındaki Mahan kasabasında, 15. yüzyılda ölen mutasavvıf Şah Nimetullah Veli'nin türbesi ağır hasar alır: ana kubbe çöker, iki minarenin üst kısımları yıkılır. Bu yapı 1601'de Şah Abbas döneminde ve 19. yüzyılda Kaçarlar döneminde de onarılmıştır.

Beş binden bin beş yüze

İlk rakamlar Tahran'dan gelir. Christian Science Monitor'ün 30 Temmuz'da Ankara çıkışlı haberine göre İran'ın resmî Pars haber ajansı 5 bine kadar ölüden söz eder ve deprem bölgesindeki köylerin yüzde 90'ının yıkıldığını bildirir. Ertesi gün rakam daha da büyür: BM'nin afet yardım birimi, İranlı yetkililerin Tahran'daki BM temsilcisine verdiği bilgilere dayanarak 8 bin ölü, 60 bin yaralı ve enkaz altında hâlâ bin kişi olduğunu açıklar. BM bölgeye bir deprem uzmanı gönderir.

Bir hafta içinde tablo tersine döner. 4 Ağustos'ta BM yardım yetkilileri ölü tahminini 8 binden 1.500'e indirir. Aynı haberde BM sözcüsü, 60 bin yaralı rakamının da çok abartılı olduğunu, etkilenen köylerin toplam nüfusunun 20 bini geçmediğini söyler. New York Times da ertesi gün BM'nin ölü sayısını 1.500'e düzelttiğini manşetten duyurur.

Bilimsel kaynaklar da tek bir rakamda birleşmez. Depremden sonra bölgede inceleme yapan H. Adeli, 1982'de Amerikan Sismoloji Derneği bülteninde ölü sayısını yaklaşık 3 bin, evsiz sayısını 31 binin üzerinde verir; en ağır kaybın Sirç'te olduğunu, 3.500 kişilik nüfustan yaklaşık 2 bin kişinin öldüğünü yazar. Berberian ve arkadaşları ise resmî ölü tahminlerinin 846 ile 1.300 arasında değiştiğini belirtir. NOAA kataloğu 3 bin ölü yazar; İran'daki yıl dönümü haberlerinde ise 1.300 ölü rakamı öne çıkar. Bu yazıda kesin bir rakam vermiyoruz: güvenilir aralık bin ile 3 bin arasıdır. 8 bin ve 5 bin gibi ilk rakamlar, savaş ortamında uzak bir çölden gelen ilk haberlerin abartısıdır.

Dağdaki yaralar

Depremden dört gün sonra bölgeye gelen ikinci jeoloji ekibi on dört gün boyunca çalışır. Çölde rüzgârın taşıdığı kum, küçük çatlakları daha o günlerde örtmeye başlamıştır; depremden sonra hava fotoğrafı da çekilmemiştir.

Ekiplerin gördüğü manzara sert bir coğrafyanın izlerini taşır. Heyelanlar ve kaya düşmeleri yolları ve dik yamaçlara yakın bazı köyleri yok eder. Çahar Fersah'ın yaklaşık 10 kilometre batısındaki bir vadide düşen kayalar nehri tıkar ve geçici bir göl oluşur. Joşan'ın kuzeyindeki sıcak su bataklıklarında sarsıntı büyük çamur akıntıları başlatır. Bazı kanatlar çöker, kaynakların ve kanatların suyu değişir.

Jeologların vardığı sonuç acı bir tespittir: bu büyüklükte ve bu kadar uzun yüzey kırığı bırakan depremler için hasar olağanüstü değildir. Asıl belirleyici, evlerin çok zayıf yapılmış olmasıdır. Kerpiç kubbeler, Sirç'ten Golbaf'a kadar neredeyse istisnasız çöker.

Neyi değiştirdi

Golbaf-Sirç depremleri bilim dünyasında bir örnek vaka hâline gelir. Berberian, Jackson ve arkadaşlarının 1984'te yayımladığı çalışma, iki ana depremin kırık bölgelerinin üst üste binmediğini, ikisinin de aradaki 5 kilometrelik boşluğun yakınında başlayıp ondan uzaklaşarak ilerlediğini gösterir. Yazarlara göre bu tür boşlukları önceden tanımak deprem tahmini çalışmaları için önemlidir. Çalışma, sismogramların ancak sahada ölçülen fay izleriyle birlikte okunduğunda anlam kazandığını da ortaya koyar.

Sonraki araştırmalar, haziran depreminin fayın kuzeyindeki gerilmeyi artırarak temmuz depremini tetiklemiş olabileceğini öne sürer. Aynı hesaplar Golbaf'ın güneyinde, hiç kırılmamış 90-100 kilometrelik Sarvestan kesimini gelecekteki büyük depremler için en riskli bölüm olarak işaretler.

Gowk Fayı susmaz. NOAA kayıtlarına göre 20 Kasım 1989'da Şehdad yakınında 5,9 büyüklüğünde bir deprem 3 kişinin, 14 Mart 1998'de Golbaf'ta 6,6 büyüklüğünde bir deprem 5 kişinin ölümüne yol açar. 26 Aralık 2003'te ise aynı eyaletin güneyindeki Bam'da kerpiç evler bir kez daha çöker ve resmî rakamlara göre 34 bin kişi ölür.

Bugün

Golbaf bugün kendi adını taşıyan ilçenin merkezidir; 2016 sayımında nüfusu 9.205'tir. Kayısısı, narı ve kanatlarıyla bilinir. Sirç, Şehdad ilçesine bağlı bir köydür; 2006 sayımında nüfusu 1.688'dir. Dağların arasında, Lut'un sıcağına karşın serin kalan yeşil bir vadide kurulu Sirç'in narı ve kayısısı İran'da tanınır. İran'ın en çok okunan çocuk yazarlarından Hüşeng Muradi Kirmani 1944'te bu köyde doğmuştur.

Yolun öbür ucunda, Şehdad'ın doğusunda, Lut Çölü'nün rüzgârla oyulmuş tepeleri turistleri çeker. Mahan'daki Şah Nimetullah Veli türbesi, turkuaz çinili kubbesi ve minareleriyle bugün yine ayaktadır.

Kaynaklar

• M. Berberian, J. A. Jackson, M. Ghorashi, M. H. Kadjar (1984), Field and teleseismic observations of the 1981 Golbaf-Sirch earthquakes in SE Iran, Geophysical Journal of the Royal Astronomical Society 77: 809-838 (ek bölümü: binalar ve tarihî yapılardaki hasar)
• H. Adeli (1982), The Sirch (Kerman, Iran) earthquake of 28 July 1981: a field investigation, Bulletin of the Seismological Society of America 72(3) (özet)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 4921 ve 4923; 1989 ve 1998 kayıtları)
• The Christian Science Monitor, 30 Temmuz 1981 ("Earthquake takes toll in southeastern Iran"), 31 Temmuz 1981 ("Toll in Iranian earthquake rises to 8,000, UN says"), 4 Ağustos 1981 ("UN slashes estimate of Iranian quake toll")
• Glasgow Herald, 12 Haziran 1981; Toledo Blade, 16 Haziran 1981; The New York Times, 5 Ağustos 1981 (İngilizce Vikipedi'nin Haziran 1981 ve Temmuz 1981 sayfalarındaki atıflar üzerinden)
• Aftab News, İran'ın son yüz yılının ölümcül depremleri derlemesi (Farsça)
• Vikipedi (İngilizce ve Farsça): 1981 Golbaf depremi, 1981 Sirç depremi, Golbaf, Sirç, Şehdad, Hüşeng Muradi Kirmani, Muhammed Ali Recai, Hafte Tir bombalaması, Şah Nimetullah Veli türbesi (başlangıç kaynağı)