1911 Ravar Depremi: Lut Çölü'nün Kıyısında Yıkılan Halı Kasabası

18 Nisan 1911, salı. İran'ın güneydoğusunda, Lut Çölü'nün batı kıyısında, Kirman'dan Horasan'a giden kervan yolunun üzerindeki Ravar kasabası. Kasabada yaklaşık 6 bin kişi yaşıyor; tezgâhlarda Batı'da "Lavar Kirman" adıyla satılan ince halılar dokunuyor. Güçlü bir öncü sarsıntıdan sonra gece asıl deprem geliyor. Ravar'ın doğusundaki köyler haritadan siliniyor, kasabanın neredeyse bütün evleri yıkılıyor, halı atölyeleri ve cuma camisi çöküyor. Yaklaşık 700 kişi ölüyor ve Ravar'ın kamu binaları ancak otuz yıl sonra yeniden yapılabiliyor.

Çölün kıyısında bir halı kasabası

Ravar, bugünkü Kirman ilinin en kuzeyindedir; Kirman şehrine yaklaşık 130 kilometre uzaklıkta, deniz seviyesinden 1.175 metre yükseklikte kurulmuştur. Doğusunda Lut Çölü uzanır. Çölün Gandom Beryan denen kesimi, yeryüzünde ölçülen en yüksek yüzey sıcaklıklarından birine, 70,7 dereceye sahne olmuştur. Kasabanın adı, yerel geleneğe göre "yolu koruyan" anlamındaki "Rahvar" sözcüğünden gelir. Burası yüzyıllarca Kirman ile Horasan, yani Meşhed arasında yol bekçilerinin ve kervanların konakladığı bir duraktır.

Kaçar döneminde yol canlanır. Çevrede Çah Kuran ve Çehel Paye gibi kervansaraylar yapılır ya da onarılır; bunların ikisi bugün UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Kasabada bir çarşı, bir buzhane, savunma kuleleri ve su sarnıçları vardır.

19. yüzyılın sonlarında Kirman'daki karışıklıklardan kaçan dokumacılar Ravar'a yerleşir; desen ve boyama bilgisini de yanlarında getirirler. Önceden kaba pamuklu bez ve şal dokuyan kasaba kısa sürede halıyla tanınır. Ravar halıları sık düğümleri, yerel yünü ve doğal boyalarıyla bilinir; çoğunun üzerinde dokuyanın ya da halıyı ısmarlayanın imzası bulunur. Batı pazarında bunlara "Lavar Kirman" denir.

1911'de İran zor bir yılın içindedir. 1905'te başlayan Meşrutiyet Devrimi son evresindedir; yıl sonunda Rus askerlerinin desteğiyle meclis dağıtılacak ve devrim sona erecektir. Tahran'dan çok uzaktaki bu çöl kasabası için ise asıl tehlike yerin altındadır.

Uyarı veren sarsıntı

Ravar'ın çevresi faylarla çevrilidir. Kuzeybatıdan güneydoğuya uzanan Kuhbanan Fayı, kayalık dağları genç alüvyon ovalardan ayırır; hem yanal hem ters yönde hareket eden, Kuvaterner çökellerini kesen etkin bir faydır. Ravar'ın doğusunda ise Lakarkuh dağı ve aynı adlı fay yükselir. Kirmanlı jeologlar Majid Nemati ve Ahmad Abbasnejad, Lakarkuh Fayı boyunca yatayda ve düşeyde 1.500-1.700 metreye varan birikmiş yer değiştirme ölçer.

NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı'na göre 18 Nisan'daki ana sarsıntıdan önce güçlü bir öncü deprem olur. Kaynaklar bu öncü sarsıntının saatini ya da halkın ona nasıl karşılık verdiğini kaydetmez. Bilinen tek şey, asıl yıkımın ondan sonra geldiğidir.

18 Nisan gecesi

Ana deprem 18 Nisan 1911'de Greenwich saatiyle 18.14'te olur. İran takvimiyle tarih 28 Ferverdin 1290'dır. Farsça Vikipedi, bugünkü İran saat dilimini kullanarak yerel saati 21.30 olarak verir; NOAA'daki açıklama da depremin gece olduğunu söyler.

Depremin büyüklüğü ve yeri kaynaktan kaynağa değişir. Tarihsel depremler üzerine çalışan Nicholas Ambraseys ile Charles Melville'in kataloğu yüzey dalgası büyüklüğünü 6,7 olarak verir ve merkez üssünü 31,23 kuzey, 57,03 doğu, yani Ravar'ın doğusundaki çöl kenarına koyar. Uluslararası Sismoloji Merkezi'nin erken aletsel kayıtları yeniden hesaplayan ISC-GEM kataloğu ise moment büyüklüğünü 6,5, derinliği 15 kilometre olarak verir ve merkez üssünü 30,46 kuzey, 56,305 doğuya, yaklaşık 110 kilometre güneybatıya taşır. Gutenberg ve Richter'in 1954 tarihli kataloğu derinliği 50 kilometre olarak verir; İranlı jeolog Manuel Berberian'ın 2005'teki çalışması ise büyüklüğü 6,4 olarak yazar. 1911'de bölgede sismograf yoktur; uzak istasyonların kayıtlarıyla yapılan bu hesaplar büyük belirsizlik taşır. Hasarın dağılımı, depremin Ravar'ın doğusunda olduğunu gösterir.

Sarsıntı geniş bir alanda hissedilir. Kirman'da, Deh Zuiye'de ve Kuhbanan'da güçlü sallanır; daha doğuda Bircend'de, Nasratabad'da ve Duzdab'da (bugünkü Zahidan) da duyulur. Değiştirilmiş Mercalli ölçeğine göre en yüksek şiddet VIII olarak kaydedilir.

Lakarkuh'un eteğindeki köyler

En ağır yıkım, Ravar'ın doğusunda, seyrek nüfuslu bölgededir. Abdircan, Maki ve Deh Lakarkuh adlı küçük köyler tamamen yıkılır ve birçok kişi ölür. Berberian'ın Lut bloğunun batı kenarındaki depremleri inceleyen çalışması, dokuzdan fazla köyün yıkıldığını kaydeder.

Ana sarsıntı ve ardından gelen artçılar Lakarkuh'un kuzeydoğu yüzünden çok sayıda kaya düşmesine yol açar. Ambraseys ve Melville, depremin büyük olasılıkla Abdircan'ın batısında, birkaç kilometre boyunca güney-güneydoğuya uzanan bir fay kırılmasıyla ilişkili olduğunu düşünür. Ama yıllar sonra bölgeye giden araştırmacılar yeni bir fay kırılmasının açık izini bulamaz; yerel halkın onlara 1911'de hareket ettiğini gösterdiği çizgi, 160 derece doğrultulu bir bindirme kuşağının parçasıdır. Nemati ve Abbasnejad da 1911'de Lakarkuh ve Şehdad faylarında iki deprem olduğunu yazar.

Bu köylerde ölenlerin adları, sayıları ya da kurtulanların anlattıkları bugün erişilebilen kaynaklarda yer almaz. Geriye köy adları ve "tamamen yıkıldı" kaydı kalır.

Halı atölyeleri ve cuma camisi

Ravar'da ve çevresindeki yerleşimlerde evlerin neredeyse tamamı yıkılır. Kasabanın merkezinde birkaç halı atölyesi çöker. Cuma camisi, yani mescid-i cami de yıkılır. Atölyelerde ve camide ölenlerin sayısı elli kişi olarak kaydedilir.

Atölyelerin çökmesi, kasabanın geçim kaynağına da darbe vurur. Ravar'ın halı dokumacılığı bu tarihten yalnızca birkaç on yıl önce kurulmuştur ve kasabanın adını dünyaya duyuran şey odur. Kaynaklar, depremin halı üretimini ne kadar süre durdurduğunu kaydetmez.

Hafif hasar, Ravar'ın çevresindeki bir dizi köye kadar uzanır.

Üç ay süren artçılar

Deprem tek bir gecede bitmez. Ambraseys ve Melville'in aktardığına göre artçı sarsıntılar sonraki üç ay boyunca sürer ve birçoğu uzak yerlerde hissedilir. Ardından uzun aralarla birkaç yıl daha devam eder.

Bu sırada ülke siyasi bir krizin içindedir. 1911'in son ayında Rus askerlerinin desteğiyle İkinci Meclis'in milletvekilleri meclisten çıkarılır. Okunan kaynakların hiçbiri, Tahran'daki hükümetin Ravar için yardım gönderdiğini ya da bölgeye bir yetkili yolladığını kaydetmez. Kirman'dan gelen yardıma ve barınma koşullarına dair bir bilgi de yoktur.

Yaklaşık 700 ölü

NOAA'nın kaydı ve dayandığı kataloglar ölü sayısını yaklaşık 700 olarak verir. Farsça Vikipedi de, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun PAGER-CAT kataloğuna dayanarak aynı rakamı yazar. Bu sayının çoğu, Lakarkuh eteğindeki köylerde ve Ravar'ın çevresindeki yerleşimlerdedir; kasabanın merkezinde, atölyelerde ve camide ölenler elli kişidir.

700 rakamı yuvarlaktır ve dönemin koşullarında yapılmış kaba bir tahmindir. Çöl kenarındaki küçük köylerin nüfusu kesin bilinmez; yaralı sayısı hiçbir kaynakta yer almaz. Yıkılan ev sayısı da sayıyla verilmez. NOAA bunu yalnızca "çok sayıda", yani 101 ile 1.000 arasında diye sınıflar.

Otuz yıl harabe

Ambraseys ve Melville'in kaydının en çarpıcı cümlesi şudur: Ravar uzun süre yıkıntı hâlinde kalır; kamu binaları ancak otuz yıl sonra yeniden yapılır. Bu da yeniden yapımı 1940'lara taşır.

Bu yıllar, kasabanın yeniden ayağa kalktığı yıllardır. Ravar, 1936'da şehir, 1937'de bucak merkezi olur. Halı dokumacılığı 1940'larla 1970'ler arasında en parlak dönemini yaşar ve Ravar, İran'ın el dokuması halı merkezlerinden biri hâline gelir. Depremden önce kasabanın geçimini sağlayan dokumacılık, yeniden kurulan Ravar'ın da temeli olur.

Kirman'ın deprem geçmişi

1911 depremi, Kirman bölgesinin uzun deprem listesinde bir halkadır. Nemati ve Abbasnejad'ın derlemesine göre il topraklarında 5,5'ten büyük pek çok tarihî deprem olmuştur: Kuhbanan Fayı'nın kuzeyinde ve güneyinde 1854, 1864, 1875 ve 1897'de; Golbaf Fayı'nda 1877 ve 1909'da; Cirift Fayı'nda 1849'da; Lalezar'da 1923'te.

20. yüzyılın ikinci yarısında bu liste uzar. Aralık 1977'de Zarand'ın kuzeyindeki 5,9 büyüklüğündeki deprem en az 584 kişiyi öldürür. 1981'de art arda iki deprem gelir: 11 Haziran'da Golbaf'ta 6,6 büyüklüğünde bir deprem bütün Golbaf çukurundaki köyleri yıkar; ölü sayısı kaynaklarda 1.400 ile 3.000 arasında değişir. 28 Temmuz'da Sirç'te 7,1 büyüklüğündeki deprem yaklaşık 1.500 kişiyi öldürür ve 50 bin kişiyi evsiz bırakır. 26 Aralık 2003'te Bam depremi resmî rakamlara göre 34 bin kişinin ölümüne yol açar; kerpiç yapılar yıkımı büyütür. 22 Şubat 2005'te Zarand'da 6,4 büyüklüğündeki deprem en az 612 kişiyi öldürür.

Neyi değiştirdi

1911 depremi bilim için, aletsel kayıtların henüz çok zayıf olduğu bir dönemde Lut Çölü'nün batı kıyısındaki fayların ne kadar büyük deprem üretebildiğini gösteren erken bir örnektir. Merkez üssünün iki katalog arasında 110 kilometre kayması, bu kadar eski depremleri anlamak için sismograflardan çok tarihsel tanıklıklara, köy adlarına ve hasar haritalarına dayanmak gerektiğini de gösterir.

Ravar için ise deprem, otuz yıl süren bir yıkıntı dönemini başlatır. Kasabanın bugünkü kimliği, yani şehir statüsü, bucak merkezi oluşu ve halıcılığın altın çağı, bu uzun bekleyişin ardından gelir.

Bugün

Ravar bugün kendi adını taşıyan ilçenin merkezidir. 2016 sayımına göre ilçede 43 bin, şehirde yaklaşık 20 bin kişi yaşar. Kasaba "İran'ın ulusal el dokuması halı şehri" olarak anılır; halının yanında geniş fıstık bahçeleriyle de bilinir. Çah Kuran ve Çehel Paye kervansarayları UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Yer sarsılmaya devam eder. 2005 Zarand depreminde Ravar ilçesinde 3 kişi ölür, 15 köyde evlerin yüzde 25-45'i yıkılır. Kuhbanan Fayı'nın ve Lakarkuh'un eteğindeki köyler, 1911'den bu yana aynı tehlikeyle yaşamaktadır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2927 (Ambraseys ve Melville, A History of Persian Earthquakes, 1982 aktarımı; ISC-GEM kataloğu; Gutenberg ve Richter 1954)
• Berberian, M. (2005), The 2003 Bam urban earthquake: a predictable seismotectonic pattern along the western margin of the rigid Lut block, Earthquake Spectra (NOAA kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• Nemati, M. ve Abbasnejad, A. (2021), Kirman ilindeki faylara bağlı jeomorfoloji ve etkin tektonik, Journal of Tectonics (Bircend Üniversitesi), sayı 17
• Farsça Vikipedi: 1290 Ravar depremi (PAGER-CAT kataloğuna dayanarak), Ravar, Kuhbanan Fayı
• İngilizce Vikipedi: Ravar, Ravar County, Kerman carpet, Lut Desert, Persian Constitutional Revolution, 1981 Golbaf earthquake, 1981 Sirch earthquake, 2003 Bam earthquake, 2005 Zarand earthquake (başlangıç kaynağı)