1976 Bali Depremi: Seririt'in Yerle Bir Olduğu Öğleden Sonra

14 Temmuz 1976, çarşamba öğleden sonrası. Kuzey Bali'de, Buleleng kıyısındaki ticaret kasabası Seririt'te pazar dağılmak üzere, okullarda dersler sürüyor. Saat 15.13'te yer neredeyse bir dakika boyunca sallanıyor. Kasabanın binaları ve köprüleri çöküyor, bir okulun altında yüzlerce çocuk kalıyor. Akşama doğru ikinci bir sarsıntı geliyor. Ertesi günlerde ölü sayısı 570'e yaklaşıyor ve yüz binlerce kişi evsiz kalıyor.

Depremden önce

1976'da Seririt, Bali'nin kuzey kıyısında, Singaraja'nın batısında kalan bir ilçe merkezidir. Nüfusu 40 ile 50 bin arasında tahmin edilir ve o yıllarda adanın en kalabalık üçüncü kasabası sayılır. Kuzeydeki Singaraja, batıdaki Gerokgak ve güneydeki dağlık Pupuan arasında kalan ticaretin buluşma noktasıdır; yerel gazeteciler bu üçgeni Seririt'in "altın üçgeni" diye anar. 1971 nüfus sayımına göre depremden en çok etkilenecek üç bölgede, Buleleng, Jembrana ve Tabanan'da, dokuz yüz binden fazla insan yaşar.

Bali, Avustralya levhasının Sunda levhasının altına daldığı yay üzerinde durur. Adanın güneyinde dalma-batma zonu, kuzeyinde ise Bali Denizi'nin altından geçen Flores yay ardı bindirme fayı vardır. Kuzey kıyı bu faydan daha önce de büyük darbeler yemiştir. 22 Kasım 1815 gecesi bir deprem dağın yamacını koparır, çamur seli Buleleng'in köylerini gömer; o felakette on binden fazla insan ölür. 21 Ocak 1917'de adanın tamamını sarsan "Gejer Bali" yaklaşık 1.500 kişinin ölümüne yol açar. 1963'te Gunung Agung yanardağının patlaması ve ona eşlik eden depremler de adanın doğusundaki yapıları yıpratmıştır.

Bali o sırada Vali Soekarmen'in yönetimindedir. Doğu Cavalı, Müslüman bir emekli tuğgeneral olan Soekarmen, Hindu çoğunluklu adayı 1967'den beri yönetmektedir. Seririt'te evlerin bir kısmı geleneksel ahşap yapılardır, ama kasaba merkezinde beton ve tuğla binalar çoğalmıştır.

Saat 15.13

Deprem yerel saatle 15.13'te gelir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) yüzey dalgası büyüklüğünü 6,5 olarak verir; Bali'deki meteoroloji ve jeofizik kurumu BMKG'nin bölge kayıtlarında büyüklük 6,2'dir. Merkez üssü Seririt'in birkaç kilometre kuzeyinde, kıyı şeridinin hemen gerisindedir. Odak derinliği USGS'ye göre yaklaşık 25 kilometredir, ama 40 kilometreye kadar inmiş olabileceği de hesaplanır. Cakarta'daki jeofizik servisi ilk başta merkezi 25 kilometre batıda, Bali Boğazı'nda sanır.

Sarsıntı neredeyse bir dakika sürer. Batıdaki Jembrana'nın Yeh Kuning bölgesinde kükürtlü gaz çıkaran yeni buhar delikleri oluştuğu bildirilir. Sarsıntı güneydeki Denpasar ve Kuta'da da hissedilir, ama orada ancak hafif hasar olur. Aynı gün saat 18.23'te, biraz daha kuzeyde ve daha sığ bir noktada 5,9 büyüklüğünde ikinci bir deprem gelir ve ayakta kalmaya çalışan yapıları da sarsar.

Yerle bir olan kasaba

Reuters'ın ilk haberleri Seririt'i "dümdüz olmuş" diye tarif eder: kasabadaki binaların ve köprülerin neredeyse tamamı yıkılmıştır. Buleleng'de evlerin yüzde 90'a varan kısmı ağır hasar görür ya da çöker. Üç bölgede en az 85.500 konut ve 226 okul yıkılır; 86 devlet binası, 29 sağlık tesisi, 7 pazar yeri ve onlarca tapınak ağır hasar alır.

İlk günlerde dünya basınının gözü tek bir binadadır: Seririt'te çöken bir okul. Haberlere göre binanın altında 200 kadar öğrenci kalmıştır. Deprem günü enkazdan on çocuğun cesedi çıkarılır, sonraki günlerde altı ceset daha bulunur. Bu okulun yıkılmasında 60'tan fazla öğrencinin öldüğü kaydedilir. Okulun adı ise bugün bile kaynaklarda net değildir.

Seririt'in 4 kilometre doğusundaki Banjar köyünde, Bali'nin tek Budist manastırı olan Brahma Vihara Arama ağır hasar görür. Batıdaki Negara kasabasında 60 yataklı hastane tamamen yıkılır; yaralıların tedavi edileceği yerlerden biri daha ortadan kalkmış olur. Adanın doğu ucundaki Karangasem'de, 1963'te zaten zarar görmüş olan Taman Ujung su sarayı bir kez daha yıpranır.

RRI muhabirinin yolculuğu

Devlet radyosu RRI'nin Singaraja istasyonunda muhabir olan Tirthayasa, yıllar sonra o günü yerel haber sitesi Dewata News'te anlatır. Daktilonun başında öğleden sonraki şehir bülteni için haber hazırlamaktadır. Sarsıntıdan sonra Singaraja'daki hasarı izlerken Seririt'in "yerle bir olduğu" haberi gelir. Gazeteciler derneği PWI'nin resmî plakalı motosikletine atlayıp batıya, Seririt'e doğru yola çıkar.

Kasabaya girerken motosikleti yolun kenarına kayar. Önce arka lastiğin patladığını düşünür; sonra telefon direklerinin hâlâ sallandığını görür ve ikinci, daha güçlü bir sarsıntının geldiğini anlar. Kasabanın ticaret merkezinde her yerde yere inmiş bina blokları ve bir otomobilin üstüne çökmüş moloz vardır. Muhabir, kasabaya girerken duyduğu çığlıkları ve ağlamaları unutmadığını yazar.

Tirthayasa, ilk sarsıntıyı öğleden önce saat 11 sularında yaşadığını hatırlar; kataloglardaki 15.13 ile bu saat uyuşmaz ve onun ikinci sarsıntı diye andığı darbenin kataloglarda hangi depreme karşılık geldiği belli değildir. Anlattığı bir başka şey ise kayıtlarla örtüşür: kasabada tsunami geleceği söylentisi yayılır, halk Seririt'ten Singaraja'ya ve yüksek yerlere kaçar, Singaraja'da da insanlar evlerini bırakıp tepelere çıkar. Muhabire göre dalga söylentisi asılsızdır. BMKG'nin uzmanları ise yıllar sonra 1976 depreminin kuzey kıyıda küçük bir tsunamiye yol açtığını yazar. İki anlatım birbirini tutmaz; küçük bir deniz kabarması fark edilmeden geçmiş de olabilir.

Valinin çağrısı

Bölgeyi Endonezya Kızılhaçı ile il yönetimi birlikte ele alır. Kurtarma ve dağıtım, Vali Soekarmen'in başkanlığında il merkezinde kurulan bir yardım koordinasyon merkezinden yönetilir. Kayıtlara göre bu ortak çalışma, depremzedelerin acil ihtiyaçlarını dört gün içinde büyük ölçüde karşılar. Ülke içinden toplanan nakdî ve aynî bağışlar 900 bin doları aşar.

Vali Soekarmen, Kesra. I/c/97/76 sayılı bir genelgeyle Bali halkına seslenir. Çağrısını Hindu düşüncesindeki "Tat Twam Asi", yani "o sensin" ilkesine dayandırır: yazar Sugi Lanus'un aktardığına göre vali, felakete uğrayan kardeşlerin acısının herkesin acısı olduğunu ve birlikte, maddi ve manevi olarak üstlenilmesi gerektiğini yazar. Herkesten gücü oranında para ve giysi bağışlaması istenir; bağışlar Denpasar'daki Kızılhaç koordinasyon bürosu aracılığıyla hasar gören ilçelerin yöneticilerine ulaştırılır.

Aynı günlerde, 15 Temmuz 1976'da, Din İşleri Bakanlığı'nın Bali'deki Hindu ve Budist işleri sorumlusu I Gusti Ktut Kaler de bir talimat yayımlar. Paniğe kapılıp büyük ayinlere girişilmemesini, geleneksel 42 günlük süre dolana kadar yalnızca küçük sunularla yetinilmesini ister. RRI muhabiri Tirthayasa'nın anlatımına göre deprem ulusal felaket ilan edilir ve Devlet Başkanı Suharto helikopterle Seririt'e gelip yıkıntıların arasında yürür.

Gemiler ve doktorlar

Avustralya'nın Cakarta Büyükelçiliği, ölen ya da yaralanan Avustralyalı turist olup olmadığını öğrenmek ve yardım ihtiyacını belirlemek için Bali'ye bir ekip gönderir. 17 Temmuz'da Singapur'a gitmekte olan Avustralya donanmasına ait HMAS Parramatta muhribi rotasını değiştirip Bali'ye yönelir; sağlık personeli, malzeme ve yiyecek taşır. Aynı gün Avustralya Dışişleri Bakanı, Bali'deki ve haziran sonunda Irian Jaya'da yaşanan depremin kurbanları için Endonezya hükümetine 35 bin Avustralya doları bağışlandığını açıklar. En az 250 Avustralyalı denizci Seririt'te çalışır: elektrik hatlarını onarır, kasabaya yeniden elektrik verir, komşu köylerde iki ilk yardım noktası kurup 150 kişiyi tedavi eder.

Amerika Birleşik Devletleri'nin Cakarta büyükelçisi 19 Temmuz'da 6 bin dolarlık fener ve uyku hasırı satın alıp yardım kuruluşu CARE aracılığıyla dağıttırır. 22 Temmuz'da Endonezya hükümeti ABD'den battaniye, çadır ve portatif yatak ister. ABD'nin dış afet yardımı bürosu, Singapur'daki deposundan 1.000 battaniye, 570 çadır ve 310 portatif yatak göndermek için 200 bin doları aşan bir fon ayırır. ABD kalkınma ajansı USAID de, sonraki aylarda bin düşük maliyetli ev yapılması için CARE'e verilen 240 bin dolarlık hibeye ortak olur.

27 Temmuz'da Singapur Silahlı Kuvvetleri'nin 20 kişilik sağlık ekibi, 3.500 kilo ilaç ve tıbbi malzemeyle Bali'ye iner. Ekibin başında Binbaşı Dr. Winston Koh vardır. Seririt'te bir ana kamp kurarlar ve Endonezya Kızılhaçı ile Endonezya üniversitelerinden gelen tıp ekipleriyle yan yana çalışırlar. Her gün çevre köylere gidip sağlık noktaları açar, muayene, tedavi ve aşı yaparlar. Busungbiu gibi dağlık ilçelerde yollar yıkıldığı için ekip köylere yürüyerek çıkar, malzemeyi elde taşır. Görev süresince üç hasar verici artçı sarsıntı daha yaşarlar. 15 Ağustos'ta Singapur'a döndüklerinde yaklaşık üç bin depremzedeyi tedavi etmişlerdir.

Kaç kişi öldü

Ölü sayısı kaynaklara göre değişir. ABD'nin Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi NOAA'nın deprem veri tabanında iki kayıt vardır: ilk raporlar 563 ölü ve 2.300 yaralıdan söz eder, sonraki kayıt 573 ölü, 4.755 yaralı ve 195 milyon dolar hasar verir. 573 ölünün 544'ü Buleleng'de, 24'ü Jembrana'da, 5'i Tabanan'dadır.

BMKG'nin Denpasar'daki bölge müdürlüğünün tarihî kayıtları ve RRI muhabirinin notları ise 559 ölü, 850 ağır yaralı ve 3.200 hafif yaralı rakamını verir. Bu kayıtlara göre Tabanan ve Jembrana'daki binaların yaklaşık dörtte üçü hasar görür. Evsiz kalanların sayısı, geçici olarak, 450 bin civarında tahmin edilir. Farklar büyük değildir; ölü sayısını 559 ile 573 arasında, yaralı sayısını dört bin dolayında okumak en doğrusudur.

Neyi değiştirdi

Seririt depremi, beton yapının iyi yapılmadığında ahşaptan daha tehlikeli olabileceğini Bali'ye acı biçimde gösterir. 2015'te Singaraja'da yapılan bir anma toplantısında, Rumah Intaran'dan Eka Mulyawan, Seririt'te pek çok kişinin betonun altında kaldığını, buna karşılık geleneksel ahşap evlerin bulunduğu Sidatapa ve Pedawa gibi dağ köylerinde kaybın az olduğunu anlatır. Ona göre bunun en makul açıklaması, bu evlerin esnek ahşap bağlantılarının deprem sırasında hareket edebilmesidir.

Uyarı çok geçmeden tekrarlanır. 18 Aralık 1979'da adanın doğusunda, Karangasem açıklarında bir deprem daha olur; bazı kaynaklar 27, BMKG kayıtları 25 ölüden söz eder. BMKG'nin deprem ve tsunami erken uyarı biriminin başındaki Daryono'ya göre Bali'nin kuzeydoğusundaki Flores bindirmesi, ardından tsunami gelen bir dizi büyük depremden sorumludur. Daryono, 2016'da Mongabay Endonezya'ya Bali'nin iki deprem kaynağının arasında sıkıştığını ve döngüleri yüzyıllara yayıldığı için hiçbir kıyının tsunamiden güvende sayılmaması gerektiğini söyler.

Bugün

Seririt yeniden kurulmuş, büyümüş bir ilçe merkezidir; ilçenin nüfusu 2020 sayımında 93 bini aşar. 29 Eylül 2015'te BMKG, kasabanın meydanında Endonezya'nın tsunami erken uyarı sistemine bağlı sirenleri açar ve dener. 14 Kasım 2019'da kuzey Bali'de 5,0 büyüklüğünde bir deprem olur; Daryono yazdığı değerlendirmede bunun herkese 1976 Seririt depremini hatırlattığını not eder.

13 Temmuz 2026'da, depremin 50. yıl dönümünden bir gün önce, kuzey Bali iki küçük depremle sarsılır: 3,5 ve 4,1 büyüklüğündeki sarsıntılar hasar vermez. Yerel basına konuşan bir Seririt sakini, ertesi günün yıl dönümü olmasıyla birlikte travmanın hâlâ içlerinde durduğunu söyler. Elli yıl sonra Seririt'te o çarşamba öğleden sonrası hâlâ hatırlanıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4731 (14 Temmuz 1976, Bali)
• Tirthayasa, "Tigapuluh Sembilan Tahun Gempa Bumi Seririt", Dewata News, Temmuz 2015
• Sugi Lanus, "Bencana Gempa Seririt dan Himbauan Gubernur Soekarmen tentang Tat Twam Asi", Tatkala, 3 Şubat 2021
• BMKG Bölge III Denpasar, "Sejarah Gempa Merusak" (tarihî yıkıcı depremler kaydı)
• Daryono (BMKG), "Gempa Bali Utara 5,0 M, Ingatkan pada Gempa Seririt 1976", Kumparan, 14 Kasım 2019
• Detik, "BMKG Ungkap Catatan Sejarah Gempa Bumi di Bali", 2019
• Mongabay Endonezya, "Belajar Mitigasi Bencana Dari Refleksi 200 Tahun Gempa Dahsyat di Bali", 9 Aralık 2015; "Siaga Bencana, Bali Diapit Dua Sumber Gempa Bumi", 4 Ağustos 2016
• Murdiantoro, R. A., Sismanto ve Marjiyono (2016). Gempabumi Seririt 14 Juli 1976 vaka çalışması. Jurnal Fisika Indonesia, 20(2), 36-41.
• Visi Bali, Seririt depreminin 50. yıl dönümü öncesi depremler üzerine haber, 13 Temmuz 2026
• Vikipedi (İngilizce ve Endonezce), 1976 Bali earthquake; 1815, 1917 ve 1979 Bali depremleri; Seririt (başlangıç kaynağı; Reuters, Avustralya, ABD ve Singapur yardım ayrıntıları buradan aktarılmıştır)