1917 Bali Depremi: Köyleri Gömen Yamaçlar ve Yıkılan Tapınaklar

21 Ocak 1917, pazar sabahı. Bali'de pirinç tarlalarında günün ilk işleri başlıyor. Ada, Hollanda'nın eline tamamen geçeli henüz dokuz yıl olmuş; eski krallıkların sarayları hâlâ ayakta, binlerce tapınağın taş kapıları süslü. Saat yediye doğru yer sallanıyor. Sarsıntı kısa sürüyor, ama dik yamaçlar köylerin üstüne kayıyor. Yaklaşık 1.500 kişi ölüyor; ölenlerin çoğunu deprem değil, toprak kaymaları öldürüyor.

Depremden önce

1917'de Bali, Hollanda Doğu Hint Adaları'nın en yeni sömürge topraklarından biridir. Kuzeydeki Buleleng ve batıdaki Jembrana uzun süredir doğrudan Hollanda yönetimindedir; güneydeki krallıklar ise ancak birkaç yıl önce boyun eğmiştir. 1906'da Hollanda birlikleri Badung ve Tabanan'ı alır; Badung ve Tabanan'ın hükümdarları, eşleri, çocukları ve yandaşlarıyla birlikte ölür; seferde yaklaşık bin kişi hayatını kaybeder. 1908'de aynı son Klungkung'da yaşanır: Bali'nin en yüksek rütbeli hükümdarı Dewa Agung Jambe, beyazlar giyip yandaşlarıyla sarayından çıkar ve Hollanda kurşunuyla ölür. Bangli krallığı da kısa süre sonra Hollanda'ya bağlılığını bildirir. Eski hükümdar aileleri ve sarayları (Balili'lerin deyişiyle puri) ortadan kalkmaz; bir kısmı sömürge yönetiminin içinde görev alır.

Adanın kuzeydoğusunda Batur yanardağı yükselir. Batur, eski ve geniş bir kalderanın içinde, bir gölün kıyısındadır; gölün karşı yakasında, neredeyse dik bir duvar gibi Abang Dağı durur. Yanardağ 1904 ve 1905'te püskürmüştür. Hollandalı ressam W.O.J. Nieuwenkamp, kendi anlatımına göre 2 Kasım 1906'da Batur'un tepesine çıkan ilk kişidir; ertesi gün Abang'a da tırmanır ve göle bakan duvarın nasıl olup da ayakta durabildiğine şaştığını sonradan yazar.

Ada, Avustralya levhasının Sunda levhasının altına daldığı Sunda yayının üzerindedir. Bali'de büyük depremler yabancı değildir; 1815'te adayı sarsan deprem Balili'lerin hafızasında "Gejer Bali", yani "Bali'nin titreyişi" adıyla yer etmiştir. 1917 depreminden iki hafta önce, 7 Ocak'ta, Denpasar'da hafif bir öncü sarsıntı hissedilir.

Pazar sabahı

Deprem 21 Ocak 1917 sabahı gelir. Bugünkü kataloglar saati yerel zamanla 07.11 olarak verir; NOAA'nın aktardığı eski bir kaynak ise 06.50 der. Büyüklüğü yüzey dalgası ölçeğinde 6,6 olarak hesaplanır, en yüksek şiddet Mercalli ölçeğinde IX'dur. Batavia'daki (bugünkü Cakarta) Wiechert sismografı kaydı, merkezin adanın güneydoğusunda olduğunu gösterir. Endonezce Vikipedi ise merkezi karada, Ubud'un yaklaşık 7 kilometre güneybatısına koyar; kaynaklar bu konuda birleşmez.

Adada güçlü, düzenli yatay salınımlar hissedilir; yer yer bunlara düşey darbeler eşlik eder. Sarsıntının süresi kaynaklarda farklıdır: bir katalog kaydı "50 dakika" yazıp yanına soru işaretiyle "saniye mi?" notunu düşer; 1918'de adayı gezen Nieuwenkamp ise yerin "birkaç saniye" titrediğini yazar. Şiddet zemine göre büyük farklar gösterir ve genel olarak güney kıyısından kuzeye doğru azalır. Güneyde gevşek zemindeki bambu kulübeler çöker; taş evler çatlar, bir kısmı yıkılır.

Sarsıntı doğudaki Lombok adasında da çok güçlüdür; Mataram'dan Selong'a kadar hissedilir. Sumbawa'da ve Cava'nın doğusunda Bondowoso ile Jember'de hafif duyulur. Bali'nin güneydoğu kıyısında, Klungkung'dan Benoa'ya kadar küçük bir deniz dalgası görülür, zarar vermez. Ardından çok sayıda artçı sarsıntı gelir.

Kayan yamaçlar

Bali'nin iç kesimleri dik yamaçlı dağlar ve derin vadilerle doludur. Sarsıntıyla birlikte adanın pek çok yerinde toprak kayar, yamaçlar çöker. Kayan topraklar evleri ve içindekileri gömer. Kataloglara göre ölenlerin yaklaşık yüzde 80'i bu heyelanlarda ölür.

En ağır tablo Batur kalderasındadır. Sömürge yönetiminin ilk raporundan aktarılan bilgilere göre, gölün karşısındaki Abang duvarından dev kaya kütleleri kopar; kalderayı çevreleyen duvarın başka bölümleri de beş "paal" (Hollanda'nın Doğu Hint Adaları'nda kullandığı uzunluk birimi) boyunca çöker. Göle kayan toprak suyu yükseltir, kıyı çizgisini değiştirir. Abang'ın tepesinde, uzaktan görülen ve depremden önce olmayan bir yarık açılır.

Abang'ın eteğinde, göl kıyısındaki Buahan köyü birkaç ev dışında toprağın altında kalır; 400 kişilik köyde 300 kişi kayıp olarak bildirilir. Kalderanın kenarındaki Kuta Dalem köyünden 24 ev aşağı yuvarlanır. Ova kısmındaki Batur köyü ise ilk haberlere göre kurtulmuştur.

Karışık telgraflar

Haber Hollanda'ya telgrafla ulaşır, ama ilk telgraflar öyle dağınık ve karışıktır ki ne olduğu anlaşılmaz; yalnızca büyük hasar olduğu bellidir. Gazeteler ancak aylar sonra, Bali'deki Hollanda yöneticisinin (resident) ilk ayrıntılı raporundan özetler yayımlar.

Rapor, hasarın adanın neredeyse her yerine yayıldığını gösterir. Kuzeyde Buleleng'de, güneyde Tabanan, Badung, Gianyar, Klungkung ve Bangli'de tapınaklar ve evler yıkılmış, yollar ve köprüler kullanılamaz hâle gelmiştir. Gianyar'daki hükümdar sarayı tamamen yıkılmış, Bangli'deki saray ağır hasar görmüştür. Memur evleri de çökenler arasındadır.

Nieuwenkamp, 1917 ağustosunda Hollanda'da yayımlanan yazısında depremi Batur'a bağlar: yanardağın tepesinin içine çöktüğünü, ağzının tıkandığını ve yeraltındaki basıncın yanardağın doğu yamacında yeni çıkışlar açarken bütün adayı sarstığını tahmin eder. Bu, onun kendi yorumudur. Bugünkü kayıtlar depremi Sunda yayındaki levha hareketlerine bağlar; Batur'un püskürme listesinde 1905'ten sonraki ilk kayıt 1921'dir.

Kayıp

Depremde yaklaşık 1.500 kişinin öldüğü kabul edilir. NOAA kataloğu, Endonezya meteoroloji ve jeofizik kurumu BMKG ve Vikipedi aynı rakamı verir. Ancak bu sayı yuvarlak bir tahmindir; sömürge döneminde köy köy yapılmış bir sayım sonucuna ulaşamadık.

Yapı hasarında rakamlar daha da tartışmalıdır. BMKG'nin deprem ve tsunami birimi koordinatörü Daryono'nun Kompas TV'ye aktardığı rakamlara göre yaklaşık 64 bin ev, 10 bin pirinç ambarı ve Besakih dahil 2.431 tapınak yıkılmış ya da hasar görmüştür. İngilizce Vikipedi de 2.431 tapınaktan söz eder; Endonezce Vikipedi ise aynı sayıyı "ev" olarak verir. Deprem yılında yazan Nieuwenkamp ise "birkaç yüz" tapınağın yıkıldığından ya da ağır hasar gördüğünden emindir. 1918'de adayı dolaştıktan sonra ise yüzlerce tapınağın yıkıntıya döndüğünü, on binlerce evin yıkıldığını, köylerin toprak altında kaldığını yazar.

Nieuwenkamp, Avrupalı okurlarına bir şeyi de hatırlatır: Bali tapınağı bir katedral gibi tek bir büyük yapı değildir. Duvarla çevrili avlulardan, süslü taş kapılardan, sunak köşklerinden oluşur. Depremde en çok bu ince işlenmiş kapılar ve taş heykeller yıkılır.

Tanrıların öfkesi

Balili'ler felaketi kendi inançlarına göre okur. Japon antropolog Yasuyuki Nagafuchi, sömürge belgelerine dayanan çalışmasında Balili'lerin depremi kozmik düzenin sonu olarak gördüğünü yazar. Nieuwenkamp'ın 1917'deki aktarımına göre Balili'ler felaketin sebebini, adanın en kutsal dağı Gunung Agung'un yamacındaki tapınağın, Besakih'in uzun süre bakımsız bırakılmasında görür.

Besakih, bugün Bali dininin asıl merkezi kabul edilen tapınak kompleksidir. Nagafuchi'nin aktardığına göre tapınak, depremden önceki yıllarda siyasi karışıklıklar yüzünden uzun süre ihmal edilmiştir. Deprem bu yapıyı da ağır biçimde vurur.

Besakih tartışması

Depremden sonra sömürge yönetimi bir soruyla karşılaşır: Bali'nin tapınaklarını ve saraylarını devlet mi onaracak, yoksa Balili'lere mi bırakılacak? Nagafuchi'nin çalışmasına göre yönetim bu konuda ikiye bölünür. Bir yanda yerel sömürge yöneticisi ve hükümet adına onarımdan sorumlu tutulan mimar P.A.J. Moojen vardır; ikisi de geleneksel yapıların devlet parası ve teknik destekle onarılmasını savunur. Öbür yanda Eğitim ve İbadet Dairesi ile Batavia Cemiyeti vardır; bunlar Bali kültürüne karışılmamasını, kendi yolunda değişmesine izin verilmesini ister.

Sonunda hükümet, tapınakların ve eski hükümdar ailelerinin saraylarının onarımına para ve teknik destek vermeye karar verir. Balili'ler depremi Besakih'in ihmaline bağlar; Hollandalılar ise onarımı "kültürü koruma" olarak görür. Gerekçeler farklıdır, karar ortaktır. Nagafuchi'ye göre Bali'nin seçkinleri, bütün Balili'lerin tapınağın onarımına katkı vermesi gerektiğini savunarak Besakih'i adanın ortak tapınağı olarak öne çıkarır.

Saraylar daha çetin bir sorundur. Eskiden bir raja, deprem gibi bir felaketten sonra sarayını yeniden kurmak için halktan işgücü ve malzeme toplayabilirdi. Hollanda yönetimi bu yetkiyi yasaklamıştır. Ama hükümdar ailelerinin bir kısmı artık sömürge yönetiminde memurdur ve sarayları aynı zamanda yönetim binası gibi çalışmaktadır. Hükümet bu yüzden sarayların onarımına da yardım etmek zorunda kalır.

Besakih'te taş ustaları işe koyulur. Nieuwenkamp, 1918'de tapınakta çalışan bir taş ustasını suluboya ile çizer; resim bugün Singapur Ulusal Galerisi'ndedir.

Heykeltıraş I Segnol

Nieuwenkamp, 3 Eylül 1918'de üçüncü kez Bali'ye ayak basar ve 17 Ekim'e kadar adayı dolaşır. 1922'de yayımladığı yazıda gördüklerini anlatır. Bangli'deki eski sarayın giriş kapısından geriye otlarla kaplı bir moloz tepesi kalmıştır. Kapıyı bekleyen iki taş muhafızdan Doemaraksa sırtüstü yıkıntıların arasında yatar; Kampana ise biraz eğik de olsa yerinde durur. Arkasında koruyacak bir saray yoktur.

Kuzeybatıdaki Bubunan köyünde, önceki ziyaretinde yeni tamamlanmış, pirinç tanrıçası Dewi Sri'ye adanmış küçük bir kutsal havuz görmüştür. Köylüler bu yapıyı büyük ölçüde gönüllü emekle kurmuştur. Nieuwenkamp yeri bulamaz. Tarlada çalışan bir köylü, depremin havuzu tamamen yıktığını, molozun kaldırıldığını, yerini çalıların kapladığını anlatır. Önce tarlaların su kanallarının onarılması gerekmiştir; yeni havuza daha başlanmamıştır.

Yakındaki Kalianget köyünde, çevrenin en usta heykeltıraşlarından I Segnol yaşamaktadır. Nieuwenkamp onu yeniden görmek ister, ama I Segnol ölmüştür. Öğrencisi heykeltıraş I Dangin anlatır: ustası uzun bir hastalıktan yeni kalkmış, yeniden işe dönmüştür. Ömrünü verdiği tapınakların birdenbire yıkılması onu öyle sarsar ki eskisinden ağır hastalanır ve kısa süre sonra ölür. Nieuwenkamp onu depremin dolaylı kurbanı olarak yazar.

I Dangin ise yıkılan bir sulama birliği (subak) tapınağının yerine yenisini kurmaktadır; tasarım da süslemeler de onundur. Nieuwenkamp, kapının üstündeki açıklığa Hollanda memur evlerindeki gibi çapraz çıtalar çakıldığını görünce itiraz eder; I Dangin çıtaları geleneksel oymalarla değiştirmeye söz verir. Ressamın gözünde bu, depremden sonra adaya giren yeni yapı alışkanlıklarının küçük bir işaretidir. Yıkılan memur evleri ve köprüler ise çoktan, eskisinin aynısı olarak yeniden yapılmıştır.

Neyi değiştirdi

1917 depremi, Bali'yi yeni ele geçirmiş bir sömürge yönetimini ilk kez adanın kültürü hakkında karar vermeye zorladı. Nagafuchi'ye göre onarım tartışması, Bali kültürünün sömürge belgelerinde ayrı bir "korunacak değer" olarak görünür hâle gelmesinde bir dönüm noktasıydı. Siyaset Hollanda yönetiminde kaldı, din işleri Balili seçkinlere bırakıldı. Besakih'in onarımı, araştırmacı David Stuart-Fox'un da işaret ettiği gibi, tapınağın tarihinde bir dönemeç oldu: uzun süre ihmal edilmiş tapınak, bütün adanın ortak kutsal merkezi olarak öne çıktı.

Deprem bilimi açısından 1917, Bali'de ölümlerin büyük kısmının yıkılan duvarlardan değil kayan yamaçlardan geldiğini gösterdi. BMKG'den Daryono, Bali'deki depremlerin sık sık heyelan tetiklediğini anlatırken 1917'yi örnek olarak verir.

Bugün

Abang Dağı bugün de Batur Gölü'nün karşı yakasında dik bir duvar gibi yükseliyor; 1917'de yamacından kopan kayaların gömdüğü kıyı, yeniden köylerle ve tarlalarla çevrili. Besakih, Gunung Agung'un yamacında Bali Hinduizminin asıl merkezi olarak ayakta. Bali'nin depremleri de bitmedi: 14 Temmuz 1976'da Buleleng kıyısında 6,5 büyüklüğünde bir deprem Seririt'i neredeyse yerle bir etti ve 573 kişinin ölümüne yol açtı.

Endonezya'nın deprem kayıtlarında 1917 Bali depremi, can kaybı en yüksek olanlar arasında anılıyor. BMKG, Bali'de deprem riskini anlatırken 1917'yi, ölümlerin çoğunun heyelandan geldiği deprem olarak hatırlatıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 3072 ve bağlı tsunami kaydı (1439)
• W.O.J. Nieuwenkamp, "Herinneringen aan Bali", Elseviers Geïllustreerd Maandschrift, 27. cilt, 1917 (sömürge yönetiminin ilk raporundan aktarımlar)
• W.O.J. Nieuwenkamp, "Op Bali terug", Elseviers Geïllustreerd Maandschrift, 32. cilt, 1922
• Yasuyuki Nagafuchi (1994), "1917 Bali depremi: sömürge koşullarında kültür oluşumunun siyaseti", Bulletin of the National Museum of Ethnology (Osaka) 19(2), İngilizce özet
• Kompas TV, BMKG'den Daryono'nun Bali depremleri üzerine açıklamaları
• Singapur Ulusal Galerisi, Nieuwenkamp'ın "Besakih'te tapınağı onaran taş ustası" (1918) eseri kaydı
• Batur yanardağı püskürme listesi (Smithsonian Global Volcanism Program verilerine dayanan derleme)
• Vikipedi (İngilizce ve Endonezce), 1917 ve 1976 Bali depremleri; 1906 ve 1908 Hollanda'nın Bali seferleri (başlangıç kaynağı)