2018 Lombok Depremi: Yatsı Vakti Çöken Camiler ve Dağda Mahsur Kalanlar

Temmuz 2018'in son pazarı. Endonezya'nın Lombok adası, Bali'nin hemen doğusunda, turizm sezonunun ortasında. Rinjani yanardağının yamaçlarında yüzlerce dağcı çadırlarında uyanıyor, Gili adalarının kumsallarında oteller dolu. Sabah yer sallanıyor ve dağdaki patikalar heyelanlarla kapanıyor. Bir hafta sonra, 5 Ağustos akşamı, yatsı namazı vakti çok daha büyüğü geliyor. Üç hafta içinde adada beş yüz altmıştan fazla insan ölecek, dört yüz binden fazla insan evinin dışında yatacak.

Depremden önce

Lombok, Endonezya'nın Batı Nusa Tenggara eyaletine bağlı, yaklaşık 3 milyon nüfuslu bir adadır. Eyalet başkenti Mataram adanın batı kıyısındadır. Adanın kuzeyini 3.726 metrelik Rinjani yanardağı kaplar; kraterindeki Segara Anak gölü ve Sembalun'dan çıkan patikalar dağı ülkenin en sevilen yürüyüş rotalarından biri yapar. Kuzeybatı kıyısının açığındaki üç küçük ada, Gili Trawangan, Gili Air ve Gili Meno, sırt çantalı gezginlerin ve dalgıçların uğrak yeridir.

Ada, Avustralya levhasının Sunda levhasıyla çarpıştığı bir sınırın üzerindedir. Bu çarpışma, volkanik ada yayını kuzeydeki Bali havzasının üzerine iten, 500 kilometre uzunluğundaki Flores bindirme fayını oluşturur. Bölge depreme yabancı değildir: Kuzey Lombok'ta 1979'da 6,4 büyüklüğündeki bir deprem 37 kişiyi öldürmüş, 2013'te 5,7'lik bir deprem pek çok binayı hasara uğratmıştır. Mataram Üniversitesi'nden bilim insanlarının hesaplarına göre 6'dan büyük bir deprem, Mataram'a 20 dakika içinde ulaşacak küçük bir tsunami üretebilir.

Köylerdeki evlerin çoğu tuğla ve harçla, mühendis eli değmeden yapılmıştır. Yetkililer sonradan, deprem yönetmeliklerinin eksikliğini, ustaların depreme dayanıklı yapı bilgisinin azlığını ve yoksulluğu hasarı büyüten nedenler arasında sayacaktır.

29 Temmuz sabahı

29 Temmuz 2018 pazar sabahı, yerel saatle 06.47'de, Doğu Lombok'un Sembalun ilçesinin altında 6,4 büyüklüğünde sığ bir deprem olur. Sarsıntı 10-20 saniye sürer ve Bali'deki Denpasar'dan hissedilir. Yerel halk bunun adaya gelmiş en güçlü deprem olduğunu söyler. Henüz kimse, bunun bir haftalık bir öncü olduğunu bilmez.

En ağır hasar Doğu Lombok'taki Sembalun ve Sambelia ilçelerindedir. Onlarca ev yıkılır, Sembalun'daki sağlık ocağı ağır hasar görür. Selong'daki bölge hastanesinden onlarca hasta dışarı taşınır. Adada elektrik ve telefon hatları kesilir. Bir Malezyalı turist üzerine yıkılan bir duvarın altında kalarak ölür. Gün içinde 270'ten fazla artçı kaydedilir; 3 Ağustos'a gelindiğinde bu sayı 500'ü geçecektir. Ölü sayısı ilk gün 10 olarak açıklanır, akşam 16'ya, ardından 17'ye çıkar; son açıklanan rakam 20'dir.

Rinjani'de mahsur kalanlar

Deprem, Rinjani'nin kuzey yamaçlarında heyelanları tetikler. Tonlarca kaya ve çamur, dağcıların kullandığı patikaları kapatır. Rinjani Milli Parkı'nın kayıtlarına göre cuma ve cumartesi günü dağa 829 kişi çıkmıştır; bunların 637'si yabancıdır. Ölenlerden biri dağdadır: Makassarlı 26 yaşındaki Muhammad Ainul Taksin, yuvarlanan kayaların başına çarpmasıyla hayatını kaybeder.

Zirvede bulunan Taylandlı dağcı Tipatai Phusit, CNN'e heyelanları ve aşağı düşen insanları gördüğünü anlatır. Dağcıların çoğu kraterdeki Segara Anak gölünün çevresinde ve Batu Ceper denen yerde mahsur kalır. Yiyecekleri azdır; askerî bir helikopter yamaçlardaki birkaç noktaya yiyecek atar. Mataram arama kurtarma sözcüsü Agus Hendra Sanjaya, AFP'ye mahsur kalanların "bir iki gün daha" dayanabileceğini söyler. Hükümet milli parkı hemen kapatır, dağa çıkış yasaklanır.

30 Temmuz pazartesi sabah saat 7'de milli park, Ulusal Arama Kurtarma Ajansı (Basarnas), polis, ordu ve gönüllülerden oluşan 184 kişilik bir ekip Sembalun'dan yola çıkar. Ekipler iki ana noktaya, Sembalun patikasının 10. kilometresine ve Batu Ceper'e yönelir. Patikadaki dağcılar öğleden sonra ilk karakola iner. Göl kıyısındaki altı dağcı, yaşadıkları korku yüzünden helikopterle indirilmeyi ister. 31 Temmuz sabahı son altı dağcı da aşağıdadır.

Dağdaki insan sayısı hiçbir zaman tam bilinemez; çünkü pek çok dağcı rehberleri tarafından kayda geçirilmemiştir. AFP'nin 30 Temmuz'da aktardığı milli park müdürü Sudiyono 560 kişiden söz eder, ulusal afet ajansı BNPB 689 der. Sonradan yetkililer, 26 ülkeden yaklaşık 700 yabancının da aralarında bulunduğu toplam 1.226 kişinin dağdan indirildiğini açıklar.

Cumhurbaşkanı adada

Cumhurbaşkanı Joko Widodo, depremden önce bölgeye gelmeyi zaten planlamaktadır. 30 Temmuz'da Batı Nusa Tenggara Valisi Muhammad Zainul Majdi ve Sosyal İşler Bakanı İdrus Marham'la birlikte depremzedeleri ziyaret eder. Vali üç günlük olağanüstü hâl ilan eder. Ordu, polis ve arama kurtarma ekipleri afet bölgesine yollanır, yüzlerce çadır kurulur.

Widodo, hasar gören ya da yıkılan her ev için en az 50 milyon rupi (o günkü kurla yaklaşık 3.500 dolar) yardım sözü verir. Devlet haber ajansı Antara'nın aktardığına göre parayı nakit olarak vereceklerini, evleri sakinlerin kendisinin yapacağını söyler. BNPB sözcüsü Sutopo Purwo Nugroho, adada binden fazla yapının hasar gördüğünü açıklar. Meteoroloji ajansı BMKG halka, artçılar sürdüğü için evlerine girmemelerini öğütler.

5 Ağustos, yatsı vakti

5 Ağustos pazar akşamı, yerel saatle 19.46'da, Kuzey Lombok'ta Rinjani'nin kuzeydoğu yamaçlarının altında 6,9 büyüklüğünde bir deprem olur. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) derinliği 34 kilometre, BMKG 15 kilometre olarak verir; BMKG büyüklüğü önce 6,8, sonra 7,0 olarak açıklar. Mataram'da sarsıntı şiddeti VIII'e ulaşır. Bali ve Sumbawa'da da güçlü hissedilir; Bali'de iki kişi ölür, Ngurah Rai Havalimanı'nın tavanı zarar görür.

Deprem o sırada Mataram'da toplanmış bölgesel güvenlik toplantısını da böler. Toplantıda Endonezya bakanları Wiranto ve Yasonna Laoly'nin yanında Avustralya, Yeni Zelanda ve Singapur'dan bakanlar vardır.

Saat yatsı namazının saatidir. Kuzey Lombok'ta köylerin camileri doludur ve pek çok cami cemaatin üzerine çöker. Elektrik kesilir, trafik ışıkları söner, yollar molozla kapanır. BMKG, Lombok'un kuzey kıyısı için tsunami uyarısı verir. Beklenen dalga en fazla 50 santimetredir; Carik'te ölçülen dalga 13,5 santimetre olur. Ama uyarı karanlıkta paniğe yol açar, insanlar yüksek yerlere koşar. Uyarı sonradan kaldırılır.

Gili adalarında bir gece

Gili Trawangan'da kafeler ve pansiyonlar büyük hasar görür. Tsunami uyarısıyla turistler ve adalılar adadaki tepeye çıkarılır. Tepesi olmayan Gili Air ve Gili Meno'da insanlar açık alanlarda bekler. Dublinli Gillian ve Michael Harvey, iki kızlarıyla otel odalarının çatısı kısmen çökmeden hemen önce dışarı çıktıklarını anlatır: yer şiddetle sallanmaktadır, aile kumsala yönelir. Gece yarısı gelen bir artçıdan sonra İngiliz turist Saffron Amis de bungalovunu bırakıp kumsala geçer; ertesi gece de açıkta kalacaktır.

Adada elektrik ve su yoktur. Pazartesi öğleden sonra Basarnas, şişme botlar ve üç gemiyle yaklaşık 350 turisti tahliye etmiştir; The Jakarta Post üç adada bin kadar turistin mahsur kaldığını yazar. Bir otel resepsiyonisti iskelede kuyruğun uzun, teknenin az olduğunu söyler. Tahliye düzensizdir. Turistler İngilizce bilgi verilmediğinden ve botlara binmek için para istendiğinden yakınır. BNPB yetkilileri, bazı kişilerin turistleri havalimanına götürmek için 2 milyon rupi (yaklaşık 140 dolar) istediğini doğrular.

7 Ağustos öğleden sonraya kadar 4.636 yerli ve yabancı turist Bangsal, Lembar ve Benoa limanlarına taşınır. Aynı gün Koordinasyon Bakanı Wiranto, Gili adalarından 7 bin yabancı turistin tahliye edildiğini açıklar. Lombok Uluslararası Havalimanı birkaç gün boyunca 24 saat açık kalır, ek seferler konur. Gili adalarında yedi kişi ölür; yetkililere göre ölenlerin hepsi Endonezyalıdır.

Lading-Lading camisi

Depremin simgesi, Kuzey Lombok'un Tanjung ilçesindeki Lading-Lading köyünde yıkılan Cebel-i Nur (Jabal Nur) camisidir. Sarsıntı geldiğinde içeride akşam namazı kılınmaktadır. Kaç kişi olduğu belli değildir: yetkililer 50 kişiden söz eder, bazı köylüler yüzlerce der, köy muhtarı caminin önünde sahipsiz kalan eşyalara bakarak 30 kişinin içeride kaldığını tahmin eder.

Camiden kurtulanlardan Tara, o anı şöyle anlatır: Namaz kılarken birden çok şiddetli bir sarsıntı olur, Tara üç yaşındaki torununu kapar, herkes dışarı çıkmak için birbirini iter. BNPB sözcüsü Sutopo Purwo Nugroho, caminin önünde çok sayıda terlik bulduklarını, bu yüzden içeride hâlâ kurban olduğunu tahmin ettiklerini söyler.

Askerler ve arama kurtarma ekipleri iş makineleriyle enkazı kaldırmaya çalışır. 6 Ağustos pazartesi günü bir adam canlı çıkarılır. Şaşkın ve bitkindir, başında hâlâ namaz takkesi vardır. Bir kurtarmacı ona güvende olduğunu söyler, adam ağlamaya başlar. Enkazdan üç ceset de çıkarılır.

Birkaç kilometre ötede, Pemenang'da, 23 yaşındaki Nadia Revanale deprem anında alışveriş yaptığı küçük bir marketin enkazı altında kalır. Yaklaşık iki gün sonra, 7 Ağustos'ta, dört saat süren bir çalışmayla çıkarılır. Gönüllü kurtarmacı Marcos Eric, enkazı önce elleriyle, sonra çekiç, keski ve makinelerle parça parça kaldırdıklarını anlatır.

Çadırlar ve sayılar

6 Ağustos sabahı Kuzey Lombok Bölge Valisi Najmul Akhyar canlı yayında ölü sayısının 100'ü geçtiğini söyler; BNPB aynı sabah 91, öğleden sonra 98 ölü açıklar. Rakam 8 Ağustos'ta 131'e, 18 Ağustos'ta 469'a çıkar. Endonezya Kızılhaçı sözcüsü Arifin Muhammad Hadi, gittikleri bazı köylerde yıkımın neredeyse yüzde yüz olduğunu, evlerin hepsinin çöktüğünü, yolların yarıldığını ve köprülerin kırıldığını söyler. Vali Majdi, Kuzey Lombok'taki yapıların yüzde 80'inden fazlasının hasar gördüğünü ya da yıkıldığını açıklar.

Evini kaybedenler tarlalarda, yol kenarlarında, branda altında yatar. Battaniye, çadır ve yiyecek yetmez; hazır erişte ve ekmek raflardan çekilir. Hükümet içme suyu için kuyular açtırır. Oxfam, kuraklık yüzünden temiz suyun zaten kıt olduğunu bildirir. Evsiz sayısı her gün büyür: 8 Ağustos'ta 165 bini aşar, 11 Ağustos'ta 387 bini geçer. Kuzey Lombok'ta yaklaşık 215 bin kişilik nüfusun 198 bininden fazlası kamplardadır. Vali Majdi, AFP'ye sağlık personelinin yetmediğini, bir kısmının barınaklarda kalması, bir kısmının da dolaşması gerektiğini söyler.

Ordu, KRI Dr. Soeharso hastane gemisini ve yardım taşıyan uçakları adaya gönderir; devlet denizcilik şirketi Pelni yardım için ücretsiz sefer açar. Kızılhaç 2 bin branda, 2 bin battaniye ve 2 bin döşek ulaştırır. BNPB sözcüsü Sutopo, hükümetin imkânlarının yeterli olduğunu ama dış yardımın da memnuniyetle karşılanacağını açıklar. 18 Ağustos'ta Cakarta'da açılan Asya Oyunları'nda depremde ölenler için saygı duruşunda bulunulur.

Bitmeyen sarsıntılar

Ada bir türlü durulmaz. 9 Ağustos öğleden sonra 13.25'te 5,9 büyüklüğünde bir artçı, ana depremde zarar görmüş onlarca binayı yıkar. Panik içindeki insanlar sokaklara koşar, Gangga-Kayangan bölgesinde heyelanlar olur, kurtarma çalışmaları durur. Bu artçıda, ikisi Endonezya Kızılhaçı gönüllüsü olmak üzere altı kişi ölür. 18 Ağustos'a kadar 664 artçı kaydedilir.

19 Ağustos gecesi 22.56'da, adanın kuzeydoğu ucunda ve komşu Sumbawa adasının kuzeybatısında 6,9 büyüklüğünde yeni bir deprem olur. BMKG bunun bir artçı değil, aynı fay kuşağında başka bir fayın kırılmasıyla oluşan yeni bir ana deprem olduğunu açıklar. Bu depremde 14 kişi ölür, 1.800 ev hasar görür. Sumbawa'da 143 yaralı açık havada kurulan çadırlarda tedavi edilir.

Kayıp

25 Ağustos'ta açıklanan rakama göre Ağustos depremlerinde 563 kişi ölmüştür; bunların 471'i Kuzey Lombok'ta, 45'i Batı Lombok'ta, 26'sı Doğu Lombok'ta, 12'si Mataram'dadır. Sosyal İşler Bakanlığı aynı gün 565 ölü açıklar. ABD'nin NOAA kataloğu 560 ölü, 7.733 yaralı ve 83 bin hasarlı ev kaydeder. Bir yıl sonra Batı Nusa Tenggara Vali Yardımcısı Sitti Rohmi Djalilah ise toplamı 573 ölü ve 4 bin yaralı olarak verir. Farklar, Temmuz ve Ağustos'taki depremlerin kimi zaman ayrı, kimi zaman toplu sayılmasından kaynaklanır.

BNPB'nin ilk hesabıyla zarar 5 trilyon rupiyi geçer; Ağustos sonunda bu rakam 8,8 trilyon rupiye (yaklaşık 607 milyon dolar) yükseltilir. Ölenlerin çoğu çöken evlerin ve camilerin altında kalmıştır.

Neyi değiştirdi

Lombok'ta yeniden yapılanmanın yolu, parayı doğrudan depremzedeye vermek oldu. Hükümet yardımı ağır hasarlı ev için 50 milyon, orta hasarlı için 25 milyon, hafif hasarlı için 10 milyon rupi olarak doğrudan ev sahiplerine verdi; ev sahipleri farklı depreme dayanıklı ev tipleri arasından seçim yapabildi. İşlemler yavaş ilerledi. Mart 2019'da Lombok'a gelen Widodo, başvuru sürecinin 17 adımdan 4 adıma indirildiğini açıkladı ve depreme dayanıklı evlerin, 17 Mart'taki yeni bir depremde ayakta kaldığını, dayanıksız yapıların ise yıkıldığını söyledi. Widodo'nun o günkü sözü: "Gerçeği kabul etmeliyiz."

Bilim insanları için Lombok dizisi, tek bir bindirme fayı sisteminin birkaç hafta içinde birbirini tetikleyen büyük depremler üretebildiğini gösterdi. NASA ve Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nün uydu görüntüleri, kırılma bölgesinin 25 santimetreye kadar yükseldiğini, Rinjani'nin ise yaklaşık 15 santimetre alçaldığını gösterdi.

Bugün

Ağustos 2019'da, depremin birinci yılında, ulusal afet ajansı başkanı Doni Monardo hasarlı 222 bin evin 170 bininden fazlasının onarıldığını açıkladı. Ama 240 binden fazla kişi hâlâ geçici barınaklardaydı ve geçiş dönemi Aralık 2019'a uzatıldı. Ekim 2019'da hükümet 40 bin depreme dayanıklı evi sahiplerine teslim etti. Sembalun'da, Rinjani'nin eteğinde, beyaz çatılı yeni yerleşimler yükseldi.

Widodo, Mart 2019'daki ziyaretinde, depreme dayanıklı evler bittiğinde adalıların doğayla uyum içinde yaşayabileceğini söyledi. Lombok, verimli toprağı ve Rinjani'siyle, depremle yaşamayı öğrenen bir ada olarak yoluna devam ediyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 10351 (5 Ağustos 2018 Lombok)
• AFP, 30 Temmuz 2018: Rinjani'de mahsur kalan dağcılar (TheJournal.ie aktarımı); AFP, 7 Ağustos 2018: Lombok'ta evsiz kalanlar (The Nation Thailand aktarımı)
• CNN, 31 Temmuz 2018: Rinjani'den son dağcıların indirilmesi (AKIpress aktarımı); N1, 30 Temmuz 2018: Rinjani'de mahsur kalanlar
• The Jakarta Post, 30 Temmuz 2018 (Rinjani kurtarma operasyonu), 6 Ağustos 2018 (Gili Trawangan'da mahsur kalan turistler), 23 Ağustos 2019 (yeniden yapılanma süresinin uzatılması)
• Tempo, 7 Ağustos 2018: Gili adalarından tahliye edilen turistler
• CBS News, 7 Ağustos 2018: Lading-Lading camisinden canlı çıkarılan adam
• Irish News, 8 Ağustos 2018: Gili adalarından tahliye edilen İrlandalı turistler
• Morung Express, 7 Ağustos 2018: Pemenang'da enkazdan kurtarılan kadın
• Endonezya Kabine Sekreterliği (setkab.go.id), 22 Mart 2019: Cumhurbaşkanı Widodo'nun Lombok'taki yeniden yapılanmayı incelemesi
• Vikipedi (İngilizce), July 2018 Lombok earthquake, 5 August 2018 Lombok earthquake, 19 August 2018 Lombok earthquake (başlangıç kaynağı)