1924 Wonosobo Depremi: Köyleri Nehre Sürükleyen Heyelanlar

Kasım 1924, Orta Cava. Dieng platosunun eteğindeki dağ kasabası Wonosobo, birkaç gündür hafif sarsıntılarla sallanıyor. 12 Kasım öğleden sonra yer iki kez şiddetle sarsılıyor. Yağmurla ağırlaşmış yamaçlar kayıyor, köyler evleri, insanları ve hayvanlarıyla birlikte vadilere sürükleniyor. Serayu Nehri çamur akıntısına dönüyor. Üç hafta sonra, 2 Aralık sabahı, kasaba toparlanmaya çalışırken deprem yeniden başlıyor.

Depremden önce

1924'te Wonosobo, Hollanda Doğu Hint Adaları'nda Kedu (Hollanda yazımıyla Kedoe) eyaletinin kuzeybatısında, Serayu Nehri'nin yukarı vadisinde küçük bir kasabadır. Çevresinde Sindoro ve Sumbing yanardağları ile kuzeyde Dieng platosu yükselir. Serin havası yüzünden Avrupalılar için bir dinlenme yeridir; Reuters'in o günlerdeki telgrafları kasabayı "sağlık beldesi" diye anar.

Kasabanın Avrupa tarzı taş binaları sömürge yönetiminin ve turizmin binalarıdır: asistan resident'in, kontrolörün ve yerli yönetici regent'in evleri, mahkeme binası, postane, okullar, Hotel Dieng ve Hotel Marcks. Serayu vadisi buharlı tramvayının istasyonu da buradadır. Yamaçlarda çay plantasyonları vardır: Tandjong Sari, Bagelen, Tambi. Köylülerin evleri ise çoğunlukla ahşap ve bambudandır.

Yamaçların yapısı, ileride felaketin asıl nedeni olacaktır. Bölgeyi inceleyen jeolog N. J. M. Taverne'nin raporuna göre sırtlar sağlam bir alt katmanın üstünde yaklaşık 15 metre kalınlığında gevşek bir toprak örtüsünden oluşur ve bu örtü kasımda yağmur suyuyla doymuş durumdadır.

Pazar günü başlayan sarsıntılar

Taverne'nin raporu sarsıntıların sırasını şöyle verir: Pazar günü, 9 Kasım'da, önce küçük sarsıntılar hissedilir. Ardından beş sarsıntı daha gelir; bunlardan üçü bazı ailelerin taş evlerini terk etmesine yetecek kadar güçlüdür. Pazartesi yeniden sarsıntı olur. Salı günü yer sakindir.

Bu sakinlik insanları evlerine geri döndürür. Ertesi gün ne olacağını kimse bilmez.

12 Kasım, öğleden sonra

12 Kasım 1924 Çarşamba, saat 13.35'te ilk büyük sarsıntı gelir. On dakika sonra gelen ikincisi daha da yıkıcıdır. Taverne'ye göre yer dalga dalga hareket eder; dalgalar kuzeyden geliyor gibidir ve uğultu duyulur. Locomotief gazetesinin muhabiri ikinci sarsıntıyı, toprağın deniz gibi dalgalandığı an olarak anlatır.

Hotel Dieng'de konuklar o sırada yemek masasındadır. Yemek salonunun tavanı çöker, otelin iki kanadı yıkılır. Gazetelerin yazdığına göre yirmi konuktan on sekizi kaçmayı başarır ve yalnızca bir kadın başına düşen taşla hafif yaralanır. Hotel Marcks'ın ön cephesi ve ek binaları yıkılır.

Kasabada oturulabilir ev neredeyse kalmaz; duvarlar her yönde çatlamıştır. Muhabirin aktarımına göre yalnızca doktorun evi hasarsızdır. Regent'in konağı, mahkeme binası ve vebayla mücadele bürosu kullanılamaz hâldedir. Eski bir subay olan Habraken'in kasaba dışındaki iki evi çöker, kendisi bir kirişin altında kalıp yaralanır. Eczanelerde ve hastanede ilaç şişelerinin neredeyse tamamı kırılır. Taverne'nin tespitine göre ahşap iskeletli evlerde yalnızca sıvalar dökülür; ağır hasar taş binalardadır.

Kayan tepeler, yutulan köyler

Asıl ölüm, kasabanın dışındaki köylerde olur. Sarsıntılar doymuş yamaçları kaydırır. Garung yakınlarında, Bismo Dağı'nın güney uzantısındaki bir tepede kurulu Bandingan köyü evleri, insanları ve hayvanlarıyla birlikte nehre sürüklenir. Gazetelere göre bölgenin yerli bölge yöneticisi köyün akıp gidişini gözleriyle görür.

Ertesi günlerde gelen raporlar listeyi uzatır. Bismo yamacındaki Sajangan köyünün (gazetelerde Sandjangan diye de geçer) toprak altında kaldığı bildirilir. İlk haberlere göre 300 kişilik köyden yalnızca 12 kişi kurtulmuştur. Başka bir rapor, köyde 200'den fazla kişinin gömüldüğünü ve 82 kişinin kurtarıldığını yazar. Wonoroto, Tjiwades ve Wonokromo köylerinden de kayıp haberleri gelir.

Taverne'nin raporunda en ağır etkilenen yerleşimler Kaliteloe, Pagetan, Salam ve Larang olarak geçer. Sarsıntılar en çok, Wonosobo'nun yaklaşık altı kilometre kuzeybatısındaki Kaliteloe çevresinde, altıya üç kilometrelik elips biçimli bir alanda yoğunlaşmıştır. Kaliteloe'de bir de yangın çıkar ve bazı köylüler alevlerin arasında ölür.

Çamur akan Serayu

Heyelanların toprağı Serayu ve Preng nehirlerini tıkar. Ardından sağanak gelir, biriken su yatağından taşar ve nehirler çamur akıntısına dönüşür. Aneta haber ajansının muhabirleri nehirde insan ve hayvan cesetlerinin, ev parçalarının yüzdüğünü yazar. 13 Kasım'da sudan 12 ceset büyük güçlükle çıkarılır; daha fazlasının akıntıyla aşağıya gittiği tahmin edilir. Aşağı havzadaki Banyumas'tan da nehrin ceset ve ölü balık taşıdığı haberi gelir.

Yollar kapanır. Purworejo yolu Sapuran yakınında yıkılır; Wonosobo'ya doğudan yalnızca Parakan üzerinden ulaşılabilir. 15 Kasım'da Reuters'in Batavia'dan geçtiği telgraf, toprağın hâlâ titrediğini ve asistan resident'in etkilenen bölgenin boşaltılmasını önerdiğini bildirir. Avrupalı memurlar ve tüccarlar ailelerini Yogyakarta'ya ve Magelang'a gönderir. Evsiz kalan Avrupalıların çoğu yarı yıkık Hotel Marcks'ta kalır; Locomotief'in muhabiri, otelin sahibi Marcks'ın kendi kaybına rağmen tedirgin konuklarını tekrar tekrar sakinleştirdiğini yazar. Muhabirin yazdığına göre yol kenarında uyuyan ailelerin yanında Çinliler sunaklar kurmuştur.

Yanardağ mı, fay mı?

İlk günlerde söylentiler yayılır: kimine göre Bismo, kimine göre Sindoro ya da Sumbing yanardağı uyanmıştır. Kaliteloe'deki yangın da bu düşünceyi besler. Hollanda yönetiminin yanardağ servisi Bandung'dan Taverne'yi bölgeye gönderir. Taverne'nin yanında jeolog Ehrhardt da vardır.

Dieng platosu baştan sona taranır. Kraterlerde artan bir hareket, yeni sıcak su kaynakları ya da başka bir volkanik belirti bulunmaz. Taverne'nin vardığı sonuç kesindir: depremler tektoniktir, yani yer kabuğundaki bir kırılmadan kaynaklanır. Bu sonuç resmî rapor olarak hükümete telgrafla bildirilir.

Pazar yerindeki mülteciler

18 Kasım'da Aneta'nın verdiği rakamlara göre ölü sayısı 600'ü geçmiştir ve çevre köylerden gelen 3.000 kişi Wonosobo'ya sığınmıştır. Bu insanlar sinema binasına ve pazar barakalarına yerleştirilir; bir kısmı kendine derme çatma barınaklar yapar. Bayındırlık İşleri Dairesi kasabanın meydanına bambudan geçici evler kurar. Devlet sağlık servisinin iki ambulansı ve iki doktoru bölgede çalışır. Bir istihkâm bölüğü yola çıkar.

Kedu Resident'i Van der Jagt hükümete, toplam kayıp sayısının 664 olduğunu bildirir. Yaralı sayısı bir gazetede 52, bir başkasında 25 olarak geçer. Taverne'nin raporu toprak altında kalanları yaklaşık 700 kişi olarak tahmin eder.

Yardım koloninin dört bir yanından gelir. Semarang, Solo ve Surabaya'da yardım komiteleri kurulur. Kraliçe Wilhelmina 2.000 gulden bağışlar; Lahey'de birçok elçi Dışişleri Bakanı Van Karnebeek'e başsağlığı iletir. Bandung'da futbol maçları, Batavia'da müzik geceleri ve bir kabare müzayedesi Wonosobo için düzenlenir. Bali'deki pirinç değirmenleri 160 pikul pirinç gönderir.

2 Aralık: Deprem yeniden başlıyor

Kasabada onarım başlamıştır. Asistan resident ile vergi dairesinin kullanılamaz hâle gelen binaları yamanmış, geçici bürolar olarak açılmıştır. 1 Aralık akşamı saat 19.00'da bir sarsıntı hissedilir. 2 Aralık 1924 Salı sabahı sarsıntılar artar: Aneta'nın Wonosobo muhabirine göre sabah 5 sularında, 8.30'da ve 9.15'te. 8.30'daki sarsıntı o kadar güçlüdür ki geçici bürolar boşaltılır. Weltevreden'deki gözlemevi bu sarsıntıyı 12 Kasım'daki kadar güçlü kaydeder.

Kedu Resident'i hükümete, depremin yeniden başladığını ve halk arasında yeni bir tedirginlik yarattığını bildirir. Onarılan bürolar ve okul yeniden kullanılamaz hâle gelir, okullar tekrar kapanır, onarım işleri durur. Kasabanın içinde kimse ölmez, ama gazetelerin yazdığına göre herkes gergindir.

Mojotengah yakınındaki Wonojoso tepesinde, yolları onaran askerlerin kampı vardır. Yağmurla yumuşamış toprak sarsıntıyla kayar ve kampı Serayu'ya sürükler. Kampta o sırada yalnızca üç asker vardır; diğerleri iştedir. Magelang garnizonundan gelen bu üç piyade eri ölür.

Nangtjoloredjo'yu silen çamur

3 Aralık'ta hükümete Mojotengah köyünün toprak altında kaldığı haberi gelir. Aynı gün Yogyakarta'da çıkan Mataram gazetesi, Nangtjoloredjo köyünün (Hollanda yazımıyla) yok olduğunu duyurur: 125 kişilik köyden o güne kadar yönetime yalnızca 35 kişi başvurmuştur. Bir gün sonra Aneta, köyden 97 kişinin kayıp olduğunu bildirir.

Köyü silen çamur akıntısı gazetelerde ayrıntısıyla anlatılır: 500 metre uzunluğunda, yaklaşık 200 metre genişliğinde ve 5 metre kalınlığındadır. Haberlere göre bu köy 12 Kasım'da etkilenen bölgenin dışında kalmıştı. Çevredekiler yeniden Wonosobo'ya akın eder; pazar yerinde 400, birkaç gün sonra kasabada toplam 1.100 mülteci olduğu bildirilir. Mataram'a göre 2 Aralık'ın bilançosu 114 ölüdür, bunların 77'si Nangtjoloredjo'dandır.

Taverne 4 Aralık'ta Wonosobo'ya yeniden ulaşır. 6 Aralık'ta durum sakinleşir. Gemawang Lor ve Slukatan köylerinin halkı, tehlikeli konumları yüzünden köylerini boşaltır.

Kaç kişi öldü?

Bu deprem dizisinin bilançosu kaynaktan kaynağa değişir. ABD'nin NOAA veritabanı, 1985 tarihli bir Endonezya kataloğuna dayanarak 2 Aralık tarihli kayıt altında yaklaşık 727 ölü, 2.250 yıkık ev ve şiddet IX verir; büyüklük vermez. Aynı veritabanında 12 Kasım için ayrı bir kayıt vardır ve orada 60 ölü yazar.

Dönemin gazeteleri ise tabloyu tersine çizer: ölülerin büyük çoğunluğu 12 Kasım'dandır, 2 Aralık'ın bilançosu yüz civarındadır. Avustralya Ulusal Üniversitesi'nden Stacey Martin ve arkadaşlarının 2022'de yayımladığı Endonezya tarihî depremler veritabanına dayanan özetler de 12 Kasım'a 727, 2 Aralık'a 115 ölü yazar. Aynı özetler, modellemeye dayanarak büyüklüğü ilk deprem için yaklaşık 5,8, ikincisi için 5,5 olarak verir. Bu kadar küçük depremlerin bu kadar can almasının nedeni, Taverne'nin raporundaki heyelanlar ve araştırmacıların vurguladığı sığ odaktır: sarsıntı, yağmurla doymuş yamaçlardaki köylerin hemen altında olur.

Bu yüzden NOAA'daki 727 rakamı büyük olasılıkla iki depremin toplamını ya da yalnızca 12 Kasım'ı gösterir. İki depremin toplam bilançosu araştırmacıdan araştırmacıya 800 ile 1.000'in üstü arasında değişir.

Yeniden kurulan köyler

Ocak 1925'te Taverne yeniden Wonosobo'ya çağrılır. Bu kez görevi, yıkılan köylerin nerede yeniden kurulacağı konusunda yönetime görüş vermektir. Güvenli olduğu düşünülen arazileri tek tek inceler. Mart ayına kadar Magelang'dan gelen bir piyade müfrezesi köylerdeki evlerin yeniden yapımında çalışır; istihkâm askerleri işe devam eder.

Bugünkü Mojotengah ilçesindeki Kebrengan köyünün yerel tarihçesi bu dönemi şöyle anlatır: depremden ağır hasar gören tepelerdeki dört küçük yerleşim, sömürge yönetimi ve köy büyüklerinin kararıyla düz bir araziye taşınır. Yeni köy düzgün sokaklar, aynı büyüklükte bahçeler ve evlerin arkasından geçen kanalizasyon kanallarıyla planlanır.

Depremin birinci yıl dönümünde, 12 Kasım 1925'te, Wonosobo'da bir anma düzenlenir. Yardım işlerinde öne çıkanlara Resident tarafından nişanlar verilir. Gazetelerin duyurusuna göre program yerli halk için büyük bir slametan (topluluk yemeği) ile başlar ve deprem saati olan 13.30'da kalabalık iki dakika saygı duruşunda bulunur.

Neyi değiştirdi

Wonosobo depremleri, sömürge yönetiminin yanardağ servisini sahaya gönderip ayrıntılı bir rapor hazırlattığı bir felaket olarak kayda geçer. Taverne'nin raporu 1925'te Ch. E. Stehn'in 1923 Maos depremi incelemesiyle birlikte yayımlanır. Rapor, yanardağ söylentilerine karşı depremin tektonik olduğunu kanıtlar ve ölümlerin asıl nedeninin sarsıntıyla tetiklenen heyelanlar olduğunu gösterir.

Bugün araştırmacılar Wonosobo'yu, Cava'da sığ kara depremlerinin küçük büyüklüklerde bile ne kadar ölümcül olabildiğinin örneği olarak anıyor. Phil Cummins ve arkadaşları 2022 Cianjur depreminden sonra The Conversation'da yazdıkları yazıda, 1924'te Wonosobo yakınındaki iki depremin heyelanlarla yaklaşık 900 kişiyi öldürdüğünü hatırlatıyor.

Bugün

Wonosobo bugün Dieng platosuna giden turistlerin uğrak yeri. Bölge Sindoro, Sumbing ve Dieng yanardağlarının arasında, sıkışan bir yer kabuğunun üzerinde duruyor ve küçük depremler eksik olmuyor. Mart 2023'te Dieng çevresinde iki küçük sarsıntı kaydedildiğinde BMKG Yogyakarta istasyonu bunları yerel fay hareketine bağladı.

Yüz yıl önceki yıkımın hikâyesi ise uzun süre unutuldu. 2023'te Gadjah Mada Üniversitesi'nde Dadang Mashur Abidin'in hazırladığı tez, depremi dönemin gazeteleri üzerinden yeniden anlatarak sömürge yönetiminin, halkın ve kurumların yardım ve yeniden yapım için nasıl birlikte çalıştığını inceledi.

Kaynaklar

• Taverne, N. J. M. ve Stehn, Ch. E., De aardbevingen van Wonosobo op 12 November en 2 December 1924 / De aardbeving van Maos op 15 Mei 1923, Weltevreden 1925 (rapor özeti: De Sumatra Post, 26 Kasım 1924; Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië, 20 Kasım 1924)
• Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië, 13, 14, 15, 18, 20 ve 29 Kasım; 2, 3, 4 ve 6 Aralık 1924 (Aneta telgrafları) — Delpher, Koninklijke Bibliotheek
• Bataviaasch Nieuwsblad, 17 ve 20 Kasım; 2, 3, 4 ve 6 Aralık 1924 — Delpher
• De Telegraaf ve Limburgsch Dagblad, 3 Aralık 1924; Algemeen Handelsblad, 10 Aralık 1924; De West, 23 Ocak 1925 — Delpher
• De Locomotief, 20 Ocak 1925; Bataviaasch Nieuwsblad, 12 Mart 1925; Algemeen Handelsblad voor Nederlandsch-Indië, 10 Kasım 1925 — Delpher
• Hong Kong Daily Press, 15 ve 17 Kasım 1924 (Reuters'in Batavia telgrafları), Internet Archive
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3254 (12 Kasım 1924) ve 3256 (2 Aralık 1924); kaynak: Soetardjo, Untung ve Arnold (1985)
• Martin, Cummins ve Meltzner (2022), Gempa Nusantara veritabanı, BSSA; Katalog Gempa Sejarah Indonesia özet sayfaları (Gempa Wonosobo 1924)
• Daryono (BMKG), "Gempa Dahsyat Wonosobo 1924", Kumparan, 2019
• Cummins, Daryono ve Martin, "Why are shallow earthquakes more destructive?", The Conversation, Kasım 2022
• Dadang Mashur Abidin, Sejarah Gempa Bumi Wonosobo 1924, lisans tezi, Universitas Gadjah Mada, 2023 (özet ve içindekiler)
• Espos.id, Wonosobo'daki Mart 2023 depremleri haberi
• Vikipedi (Endonezce), Kebrengan, Mojotengah, Wonosobo; Vikipedi (İngilizce), 2022 West Java earthquake (başlangıç kaynağı)