1815 Bali Depremi: Dağın Çöktüğü ve Buleleng'in Gömüldüğü Gece

22 Kasım 1815 gecesi, saat on sularında. Bali'nin kuzey kıyısındaki Buleleng Krallığı, yedi ay önce komşu Sumbava adasında patlayan Tambora Yanardağı'nın küllerinden henüz kurtulamamıştır. Günlerdir yağmur yağmaktadır. Yer sarsılır, sarsıntılar bir saat boyunca sürer; sonra dağlardan top sesine benzeyen bir gürleme gelir. Dağın bir yamacı kopar, çamur ve kaya seli vadiden inerek başkent Singaraja'yı ve on beşten fazla köyü gömer, denize ulaştığında kıyıyı bir dalga yalar. Bali tarihinin en ölümcül doğal felaketi, bir gecede on binden fazla can alır.

Depremden önce

1815'te Bali tek bir devlet değildir. Ada, Klungkung, Buleleng, Karangasem, Mengwi, Badung, Tabanan, Gianyar, Bangli ve Jembrana adlı dokuz küçük krallığa bölünmüştür. Kuzey kıyısının büyük kısmını tutan Buleleng, 18. yüzyılın ikinci yarısından beri doğudaki Karangasem hanedanının bir kolu tarafından yönetilir. Buleleng limanı adanın en işlek limanıdır; Çinli, Arap ve Bugis tüccarlar buradan pirinç, afyon ve köle ticareti yapar.

Krallığın merkezi Singaraja'dır. Kasaba, dağlardan denize inen derelerin ağzında, kıyıya yakın düz bir şeritte kuruludur. Arkasında yükselen sıradağların tepesinde Buyan-Bratan kalderası ve onun içindeki Buyan ile Tamblingan gölleri vardır. Kuzey Bali'nin topoğrafyası Balililerin deyişiyle "deniz ve dağ"dır: kıyı ovası dar, hemen arkasındaki yamaçlar diktir.

Bölgenin siyasi dengesi de sarsıntıdadır. Avrupa'daki Napolyon savaşları sırasında Hollanda Doğu Hint adalarının yönetimi el değiştirmiş, 1811'de Cava İngilizlerin eline geçmiştir. Cava'yı Vali Yardımcısı Thomas Stamford Raffles yönetir. Raffles'ın köleliği kaldırması, köle ticaretinden gelir elde eden Buleleng ve Karangasem racalarını kızdırır; Şubat 1814'te Bali kuvvetleri Cava'nın doğu ucundaki Blambangan'a saldırıp İngiliz sipahileriyle çarpışır. Mayıs 1814'te Raffles, Tümgeneral Nightingale komutasında bir sefer kuvvetini Bali'ye gönderir. Raffles 1815'te adayı kendisi de ziyaret eder.

Felaket gecesi Buleleng'in başında kimin olduğu konusunda kaynaklar tam örtüşmez. Yerel babad (saray kroniği) geleneğine dayanan Endonezya kaynakları, felaketten sağ çıkan racanın adını I Gusti Anglurah Gde Karang olarak verir. İngilizce Vikipedi'deki Buleleng hanedan listesi ise I Gusti Pahang Canang'ın 1821'e kadar hüküm sürdüğünü yazar.

Tambora'nın gölgesinde

Yılın ilk felaketi doğudan gelir. 5 Nisan 1815'te Sumbava adasındaki Tambora Yanardağı büyük bir patlama yapar. 10 Nisan akşamı patlamalar zirveye ulaşır; sesler Sumatra'da, 2.600 kilometreden fazla uzakta top atışı sanılır. Bugün Tambora patlaması, kayıtlı tarihin en güçlü volkanik patlaması kabul edilir. Dağın tepesi üçte bir oranında alçalır, geride 6-7 kilometre genişliğinde bir kaldera kalır. Kül bulutu Cava'nın batısına ve Güney Sulavesi'ye kadar yayılır.

Bali, Tambora'nın batıdaki komşu adalarından biridir. Tarihçi Anthony Reid'e göre bölgede hasadı en iyi belgelenen yer Bali'dir ve adanın hasatları sonraki dört yıl boyunca ağır biçimde etkilenir. Patlamanın dolaylı ölümleri hâlâ tartışmalıdır: bir çalışma Sumbava ve Lombok'ta kıtlık ve salgından ölenleri on binlerle sayarken, Tanguy ve arkadaşları Bali ile Doğu Cava'da da kayıtlara geçmemiş kurbanlar olabileceğine dikkat çeker.

Kasım geldiğinde Buleleng, aç bir yazı geride bırakmış bir krallıktır. Yağmur mevsimi başlamıştır. Faral ve arkadaşlarının 2024'te incelediği yazılı kaynaklar, 22 Kasım'dan önceki gün ve gece şiddetli yağmur yağdığını anlatır. Dağların yamaçları suya doymuştur.

22 Kasım gecesi

Bali takviminde Rabu Umanis Kurantil, Saka 1737; Batı takviminde 22 Kasım 1815, çarşamba gecesi. Batavia'da İngilizlerin çıkardığı Java Government Gazette'e göre deprem saat 22.00 sularında hissedilir ve ardından artçılar neredeyse bir saat sürer. Sarsıntı Lombok'ta, Sumbava'daki Bima'da ve Cava'nın kuzeydoğu kıyısındaki Surabaya'da da duyulur; Surabaya'da yaklaşık 30 saniye sürdüğü kaydedilir.

Bugünkü değerlendirmelere göre deprem Bali Denizi'nde, adanın kuzey kıyısının açığında, sığ derinlikte olur. NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı büyüklüğünü 7,3, derinliğini 27 kilometre olarak verir; Vikipedi 7,0 rakamını kullanır. Buleleng'de şiddet IX olarak değerlendirilir. Sorumlu fay, Bali'den Wetar adasına kadar yaklaşık 800 kilometre uzanan Flores yay ardı bindirme fayıdır. 1815 depremi bu fay üzerinde belgelenmiş en eski depremdir.

O gecenin tanıklıklarında en çok tekrarlanan ayrıntı sestir. Sarsıntıların ardından Buleleng'in iç kesimlerindeki dağlardan boğuk, gürleyen sesler gelir. Endonezya basınında aktarılan babad anlatımı bu sesi gök gürültüsüne benzetir. Batavia gazetesine dayanan kaynaklar da sesi bir dağın patlamasına benzetir. Sonraki yıllarda Batılı gezginler, Zollinger 1849'da ve van Eck 1878'de, bunu bir volkanik patlama olarak yorumlar; yorum sözlü geleneğe de geçer. Faral ve arkadaşlarına göre ses bir patlamanın değil, dağın yamacının çöküşünün sesidir.

Dağın yarılması

Deprem, Buyan-Bratan kalderasının kuzey yamacında, zirveye yakın bir noktadan büyük bir heyelanı koparır. Jeolog Dave Petley'nin Faral ve arkadaşlarının çalışmalarına dayanarak aktardığı rakamlara göre kopan alan yaklaşık 2,38 kilometrekaredir, kopan malzemenin hacmi yaklaşık 64 milyon metreküptür; heyelanın yanlarında 30-35 metre yüksekliğinde duvarlar kalır.

Kopan kütle önce bir kaya çığına, sonra yoğun bir çamur ve moloz akıntısına dönüşür. Banyumala Deresi vadisinden aşağı iner, yol boyunca derenin taşıdığı molozu da toplayarak büyür ve 17 ila 20 kilometre sonra Singaraja'nın içinden geçerek denize ulaşır. Akıntının taşıdığı kayalar arasında 9 metre uzunluğunda bloklar vardır.

Kaç köyün gömüldüğü kaynaktan kaynağa değişir. Faral ve arkadaşlarının özetine göre on beş köy gömülür ya da harap olur. Hollandalı memur Bloemen Waanders ise on yedi köyden söz eder. Bloemen Waanders, Singaraja'ya ancak 12 Ağustos 1855'te, felaketten kırk yıl sonra ilk Hollandalı yönetici olarak gelir; anlatımı bu nedenle sonradan derlenmiş bilgilere dayanır. Onun aktarımına göre akıntının derinliği 3-3,6 metredir; yerel anlatımlarda bu rakam 6-12 metreye kadar çıkar.

Felaket yalnız kuzeyle sınırlı kalmaz. Deprem sırasında oluşan bir yarığın Buleleng ile Tabanan arasındaki Tamblingan Gölü'nü kestiği, gölün bir kısmının boşalarak taşkını ağırlaştırdığı kaydedilir.

Kıyıya vuran dalga

Çamur ve kaya seli denize girdiğinde deniz suyu yerinden itilir. Java Government Gazette, bu kadar büyük bir kütle düşünce suyun birden yükselip ülkeyi epey içeriye kadar bastığını, çekilirken de önüne çıkan her şeyi sürüklediğini yazar. Gazeteye göre çöken dağ, denizin içine doğru uzanan bir burun oluşturur. İngiliz misyoner Medhurst da 1830'da yayımlanan anlatımında denizin, sınırlarını aşıp karaya döküldüğünü anlatır.

Dalganın en ağır vurduğu yer Buleleng limanıdır. Liman mahallesi Pabean'daki kıyı yapıları sürüklenip gider. Bloemen Waanders bu yıkımı, iki kola ayrılan akıntının Pabean'da şiddetle birleşmesine bağlar ve oradaki büyük Müslüman yerleşiminin sular altında kaldığını yazar. Faral ve arkadaşları ise Pabean'ı yıkanın akıntı değil, dalga olduğu görüşündedir.

Sarsıntı Lombok'ta ve Cava'da da hissedilmesine rağmen bu kıyılarda bir tsunami kaydı yoktur. Bu da dalganın, depremin kendisinden değil, denize giren moloz kütlesinden doğan yerel bir tsunami olduğunu düşündürür. NOAA veritabanı dalganın yüksekliğini 3 metre olarak verir; Badung, Bungkulan ve Buleleng limanı hasar gören yerler arasında sayılır. Bugüne ulaşan bir tsunami çökeltisi bulunamamıştır.

Sağ kalan raca

Babad'lar o geceyi kendi dilleriyle anlatır. Singaraja'daki Gedong Kirtya lontar kütüphanesinde saklanan Babad Buleleng ve Babad Ratu Panji Sakti, dağların yarıldığını, gürleyen bir ses duyulduğunu, heyelan ve sel sularının köyleri denize sürüklediğini yazar; heyelanı ve seli depremin ardından gelen ikinci felaketler olarak kaydeder.

Bu anlatımlara göre raca I Gusti Anglurah Gde Karang hayatta kalır, ama krallığın önde gelen saray görevlilerinden pek çoğu ölür. Felaketin haberi, Batavia'daki İngiliz yönetiminin gazetesi aracılığıyla adanın dışına ulaşır; bugün olayın saatine ve sırasına dair bildiklerimizin önemli bir kısmı bu gazete haberine dayanır.

Kaç kişi öldü

Ölü sayısı iki ayrı rakamla dolaşır. NOAA veritabanı ve Rus deprem bilimciler Soloviev ile Go'nun tsunami kataloğu, çamur selinin altında kalanları 10.253 olarak verir. Endonezya basınında aktarılan babad kaynaklı rakam ise 10.523'tür. İki sayı aynı rakamların yer değiştirmiş hâli gibidir; hangisinin özgün olduğu açık değildir.

Bunlara Java Government Gazette'in andığı 1.200 ölü eklenir. Soloviev ve Go ile 2015'te Geoscience Australia için çalışan Nguyen ve arkadaşları bu 1.200 kişiyi tsunaminin kurbanları sayar ve toplamı 11.453 olarak hesaplar. NOAA da bu toplamı kullanır. Faral ve arkadaşları temkinlidir: gazete metninde bu 1.200 kişinin dalgada mı, selde mi öldüğünü gösteren bir şey olmadığını, on bin ölünün akla yatkın göründüğünü ama selin ve dalganın payını ayırmanın mümkün olmadığını yazarlar. Petley ise toplamı 10.000 ile 12.000 arasında verir.

Kıtlık yılları

Buleleng'in felaketi, adanın zaten çöken tarımının üzerine biner. Anthony Reid, Tambora'dan sonra Bali'deki yaşamı şöyle anlatır: hasatlar dört yıl boyunca bozulur, ardından gelen fare istilaları kalan yiyeceğin önemli bir kısmını yer. Normal zamanlarda pirinç ihraç eden ada, 1815'ten sonraki yirmi yıl boyunca en çok köle ihraç eder; Reid'in deyişiyle bunlar başka yerde yiyecek bulmaya çalışan çaresiz insanlardır.

1818'de Bali'yi ziyaret eden bir Hollandalı, Badung ile Gianyar arasındaki 25 kilometrelik yolun kenarında 34 ceset sayar. Reid'e göre bunlar yiyecek aramak için yola düşüp yolculuğu tamamlayamayan insanlardır.

Faral ve arkadaşları, yazılı kaynaklara dayanarak Bali'nin 1815 felaketlerinden kurtulmasının yaklaşık on beş yıl sürdüğünü hesaplar. Reid de benzer bir süre verir: on ila on beş yıllık sefaletten sonra küldeki besinler toprağa karışır ve Bali'nin topraklarını verimli hâle getirir.

Neyi değiştirdi

1815 Buleleng felaketi uzun süre yanlış anlaşıldı. Batılı gezginler gürültüyü bir yanardağ patlamasına bağladı; olay, aynı yılın Tambora patlamasının gölgesinde kaldı. Faral ve arkadaşlarının 2024'te Natural Hazards dergisinde yayımlanan çalışması, Batılı ve Endonezyalı yazılı kaynakları ilk kez birlikte inceleyerek bunun Bali tarihinin en ölümcül doğal felaketi olduğunu ve daha önce bilimsel olarak hiç incelenmediğini ortaya koydu. Felaketin tek bir olay değil, deprem, heyelan, moloz akıntısı ve tsunaminin birbirini tetiklediği zincirleme bir felaket olduğu gösterildi.

Deprem bilimi açısından 1815 depremi, Flores yay ardı bindirme fayının ne kadar büyük depremler üretebileceğinin en eski kanıtıdır. Aynı fay 1960'tan bu yana 6'nın üzerinde yaklaşık 26 deprem üretti; 1992 Flores ve 2018 Lombok depremleri de bu faydan kaynaklandı. 2022'de yayımlanan bir çalışma, bu fayın Bali ve Lombok kıyıları için yarattığı tsunami tehlikesini modelledi. Bali'nin kuzeyi 1917'de ve 1976'da da büyük depremler yaşadı.

Bugün

Singaraja bugün Buleleng Bölgesi'nin merkezi ve Bali'nin ikinci büyük şehridir. 1849'dan 1960'a kadar Hollanda'nın Bali ve Küçük Sunda adaları için kurduğu sömürge yönetiminin başkenti oldu. 1815 felaketini anlatan babad'ların saklandığı Gedong Kirtya, dünyada lontar el yazmalarına ayrılmış sayılı kütüphanelerden biri olarak hâlâ açık.

Felaketin 200. yılında, Kasım 2015'te, Singaraja'daki Puri Kanginan sarayında bir anma toplantısı düzenlendi. Meteoroloji ajansı BMKG'den I Made Kris Adi Astra, Mongabay Endonezya'ya göre toplantıyı yüksek afet riskli bir bölgede yaşandığını hatırlamak için doğru bir an olarak tanımladı. Mimarlar, 1976 Seririt depreminde esnek ahşap bağlantılı geleneksel evlerin bulunduğu Sidatapa ve Pedawa köylerinde kayıpların daha az olduğunu anlattı. Aynı yıl 29 Eylül'de Buleleng'in Seririt kıyısında tsunami uyarı sirenleri açılmıştı. Buyan ve Tamblingan gölleri, sisli tepelerin arasında bugün sakin duruyor; 1815'te kopan yamaç ise ancak jeologların gözüyle seçilebiliyor.

Kaynaklar

• Faral, A., Lavigne, F. ve diğ. (2024), Deadliest natural disaster in Balinese history in November 1815 revealed by Western and Indonesian written sources, Natural Hazards 120 (özet; NOAA veritabanındaki alıntılarıyla)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay 1620) ve Tsunami Veritabanı (olay 615): Soloviev ve Go, Java Government Gazette (1815), Medhurst (1830), Bloemen Waanders aktarımları
• Dave Petley, Eos, The Landslide Blog, 1815 Gejer Bali felaketi yazısı (2 Temmuz 2025)
• Anthony Reid, Lessons of Tambora ignored, Asian Studies Association of Australia (14 Nisan 2015)
• Jay Fajar, Mongabay Indonesia, 200 yıllık Bali depremi anması (9 Aralık 2015)
• Pebriansyah Ariefana, SuaraBali.id, 1815 Bali depremi ve tsunamisi (1 Haziran 2021)
• Felix ve diğ. (2022), Tsunami hazard in Lombok and Bali due to the Flores back-arc thrust, NHESS
• Vikipedi (İngilizce ve Endonezce): 1815 Bali earthquake, 1815 eruption of Mount Tambora, History of Bali, Buleleng Regency, Singaraja (başlangıç kaynağı)