1969 Sulawesi Depremi ve Tsunamisi: Bayram Sabahı Gelen Üç Katlı Dalga

23 Şubat 1969, pazar sabahı. Sulawesi'nin batı kıyısında, Makassar Boğazı'na bakan Mandar köylerinde insanlar Kurban Bayramı için hazırlık yapıyor. Sabah sekiz buçuğu biraz geçe yer sarsılıyor. Birkaç dakika sonra denizden bir uğultu geliyor, ardından köylülerin bugün de "lembong tallu", yani üç katlı dalga diye andığı tsunami kıyıyı vuruyor.

Depremden önce

Majene, Sulawesi adasının batı kıyısında, Makassar Boğazı'na bakan küçük bir liman kasabasıdır. Burası Mandar halkının yurdudur. Sözlü geleneğe göre kıyı boyunca yedi Mandar krallığı vardır; bugünkü Majene topraklarında bunlardan üçü, Banggae, Pamboang ve Sendana yer alır. Mandarlar usta denizciler olarak bilinir; bugün de kıyıda geleneksel sandeq yelkenlileri görülür.

Hollandalılar bölgeyi 1905-1907'de silah zoruyla ele geçirir ve "Afdeling Mandar" adıyla yönetir. Bugün kullanılan Majene, Polewali, Mamasa ve Mamuju sınırları o dönemden kalmadır. 1969'da Majene, Güney Sulawesi eyaletine bağlıdır; Batı Sulawesi ayrı bir eyalet olarak ancak 2004'te kurulacaktır.

Kasabanın önündeki denizin altında, kuzey-güney doğrultusunda uzanan ve doğuya doğru eğimli bir bindirme fayı vardır. Bilim insanları bu yapıya Makassar ya da Majene Bindirmesi der. GPS ölçümleri, Sulawesi'nin bu parçasının boğazın karşısındaki Sunda bloğuna doğru sıkıştığını ve fayın "kilitli" olduğunu gösterir. Fayın kıvrımları Majene ile Mamuju arasında karada da görülür. Ama 1969'da bu tehlike kıyıdaki köylerde bilinmez.

Bayram hazırlığı

Majene'nin kuzeyindeki Sendana bölgesinde, Lombongan köyü o sabah sakindir. Mongabay Endonezya'nın 2022'de dinlediği tanıklara göre bazı kadınlar nehrin denize döküldüğü yerde çamaşır yıkamaktadır; çoğu aile ise evinde Kurban Bayramı hazırlığı yapmaktadır.

Yedi yaşındaki Adawiah dışarıdadır, bisikletiyle oynamaktadır. Kuzeydeki Palipi'de Muhammad Saul, küçük kardeşi La'bi ile birlikte derede karides avlamaktadır. Onang köyünde Nurmi mutfakta pirinç pişirmektedir. Kıyının daha kuzeyindeki Paletoang'da (yerel yazımıyla Pelattoang) evlerin çoğu ahşaptır; bir evde çörek fırını yanmaktadır.

Sarsıntı

Deprem Greenwich saatiyle 00.36'da, yerel saatle sabah 08.36'da gelir. NOAA'nın aktardığı eski bir kayıt yerel saati 08.56 olarak verir. Büyüklüğü dönemin ölçümüyle 7,4 (Ms) olarak hesaplanır; bugünkü kataloglar moment büyüklüğünü 7,0-7,1 olarak verir. Endonezya Meteoroloji ve Jeofizik Kurumu BMKG ise 6,9 büyüklük ve 13 kilometre derinlik kullanır. Merkez üssü Majene'nin kuzeyinde, kıyıya yakındır; derinlik kaynağa göre 10 ile 15 kilometre arasındadır.

Adawiah sarsıntıyla bisikletinden fırlar, yere düşer. Nurmi iki kez yere savrulur. Palipi'de dereye bakan yamaç kayar; Muhammad Saul bir guava ağacına sarılarak kurtulur. Somba ile Parasanga köyleri arasındaki yola yamaçlardan büyük kil ve tüf blokları düşer.

Majene'de tuğla binaların yaklaşık beşte dördünün temeli ağır hasar görür, bir kısmı tamamen yıkılır. Bir tuğla binada 50 metre uzunluğunda bir yarık açılır. Çarşının ortasındaki yıkıntı can alır. Limandaki rıhtımın birçok yerinde çatlaklar oluşur; limanın dış tarafında deniz tabanı çöker. Eski tuğla türbeler, donatısız yapıldıkları için hasar görür. Vadideki birkaç köprü yıkılır. Ahşap evlerin çoğu ise sarsıntıyı atlatır; asıl yıkım donatısız duvarlarda olur.

Sarsıntı doğuda da hissedilir. Majene'nin 30 ve 50 kilometre doğusunda, eski kayıtta Tjampalagian ve Wonomoeljo diye geçen kalabalık bölgeler (bugünkü Campalagian ve Wonomulyo), alüvyon zemin üzerinde oldukları için zarar görür.

Üç katlı dalga

Sarsıntı durduktan birkaç dakika sonra denizden yüksek bir uğultu duyulur. Sonradan konuşulan köylüler de tsunamiden hemen önce denizden gelen bu gürlemeyi anlatır. Onang'da öğretmen Abdul Samad, Nurmi'ye hemen tepeye koşmasını söyler. Adawiah küçük kardeşiyle birlikte tepeye kaçar.

Lombongan'da insanlar dalgayı üç katlı olarak hatırlar: tepesi beyaz ve köpüklü, ortası koyu mavi, dibi ise kapkara. Mandar dilindeki adı buradan gelir: lembong tallu. Adawiah tepeden dalganın evleri, camiyi sürüklediğini, bir balıkçı teknesini tepenin eteğine kadar ittiğini görür. Muhammad Saul da dalgayı dağdan izler.

Dalganın yüksekliği köyden köye değişir. NOAA kayıtlarına göre su Paletoang'da 4 metreye, Parasanga'da 1,5 metreye, Palipi'de 1-1,3 metreye, Somba ve Pamboang'da yaklaşık yarım metreye çıkar. Koy boyunca dizili ahşap evler dalgayla sürüklenir, kıyıdaki muz bahçeleri harap olur. Kıyıdan su yüzüne çıkan mercan kayalıklarının kenarları kırılır, parçaları sahile atılır.

Bazı insanlar dalganın içinde kalır. Jama adlı bir kadın eviyle birlikte pirinç tarlalarına kadar sürüklenir; köylüler onu kurtarır. Pirinç tüccarı Ba'bo ile karısı tekneleriyle açık denize çekilir; çekilen su tekneyi bir mangrov ormanına takar, ikisi de sağ kalır. Lombongan'da nehir ağzında çamaşır yıkayan hamile bir kadın dalgaya kapılıp ölür. Paletoang'da çörek fırınından çıkan ateşle tutuşan ahşap bir evin içinde kalan bir çocuk hayatını kaybeder.

Çadırlar ve tepeler

Kıyı köyleri tepelere taşınır. Adawiah'ın ailesi bir süre Ratte köyünde kalır. Annesi Marudia, depremden üç gün sonra sığındıkları çadırda kalp rahatsızlığından ölür. Aile, Lombongan'daki evinin yakınındaki tepeye ancak yaklaşık bir yıl sonra dönebilir ve yıllarca orada yaşar.

Adawiah'ın babası Abdul Hamid, felaketin ayrıntılarını küçük bir deftere yazar. Daha sonra tsunamiyi sormaya gelen ziyaretçilerin adlarını da aynı deftere not eder. Bu defter, yazılı kaydı çok az olan bir felaketin köydeki tek belgelerinden biridir.

O günlerde devletin bölgeye nasıl yardım ettiğine dair, okuduğumuz kaynaklarda bilgi yoktur. Ne yetkililerin adları ne de yardımın miktarı bu kaynaklarda geçer.

Kaç kişi öldü

En sık verilen rakamlar şunlardır: 64 ölü, 97 yaralı ve 1.287 hasarlı ya da yıkık yapı. BMKG'den Daryono, Ocak 2021'deki basın toplantısında bu yapıların dört köyde olduğunu söyler. Majene'nin batısındaki hasarın hem sarsıntıdan hem tsunamiden, doğusundakinin ise yalnız sarsıntıdan kaynaklandığı kaydedilir.

Ama bazı kataloglar çok daha büyük bir rakam verir. Dönemin basın haberlerine dayanan iki kaynak, tsunaminin batı kıyısında dört köyü yıktığını ve 600 kişiyi öldürdüğünü yazar. NOAA bu yüzden toplam ölü sayısını 664 olarak listeler. Ancak NOAA kendi notunda başka kaynakların toplamda yalnızca 64 ölü saydığını belirtir. Sonraki bilimsel çalışmalar da "en az 64" rakamını kullanır.

600 rakamı yalnızca basın haberlerine dayanır; okuduğumuz kaynaklarda onu doğrulayan bir yerel sayım yoktur. Öte yandan nüfus kayıtlarının zayıf olduğu kıyı köylerinde gerçek kaybın 64'ün üstünde olması da mümkündür. Kesin rakam bugün bilinmez.

Kıyıda yeni toprak

Tsunami Lombongan'ın kıyısını da değiştirir. Dalga, denize doğru 50 metre uzanan beyaz kumdan bir set bırakır. Köylüler bu yeni toprağa hindistancevizi ve başka bitkiler diker. Zamanla buraya deniz kaplumbağaları yumurtlamaya gelir; önceleri tuzlu olan yer altı suyu tatlılaşır. Kıyıda ortaya çıkan bir tatlı su kuyusuna köylüler "deprem kuyusu" (sumur gempa) adını verir.

Neyi değiştirdi

1969 felaketinin kayıtları uzun süre dağınık ve eksik kaldı; Endonezya'daki tarihî depremlerin çoğu için durum böyledir. Brunel Üniversitesi'nden Ignatius Ryan Pranantyo ve arkadaşları 2021'de olayı yeniden inceledi. Hasar kayıtlarını şiddet ölçeğine çevirdiler; en yüksek şiddetin Somba-Parasanga çevresinde VIII olduğunu buldular. Deprem kayıtlarından fayın bir bindirme olduğunu ve kaynağın büyük olasılıkla Makassar Bindirmesi olduğunu gösterdiler.

Ekip, 40'a 20 kilometrelik bir fay düzleminde 1,5 metrelik kaymayı modelledi. Model sarsıntıyı iyi açıklıyor ama tsunamiyi açıklamıyor: hiçbir senaryo 2,25 metreden yüksek dalga üretmedi, oysa Paletoang'da 4 metre görülmüştü. Araştırmacılar başka bir mekanizmanın da işin içinde olabileceğini yazdı; İngilizce Vikipedi bunun bir denizaltı heyelanı olabileceğini aktarıyor. Soru hâlâ açık.

2017'de yapılan haritalama, Makassar Boğazı Bindirmesi'nde üç parça tanımladı: 1969 depreminin merkezi olan Orta Segment, Mamuju Segmenti ve Somba Segmenti.

Bugün

15 Ocak 2021'de aynı fay sistemi yeniden kırıldı. 6,2 büyüklüğündeki deprem Majene ve Mamuju'yu vurdu; en az 105 kişi öldü, 6.000'den fazla yapı hasar gördü. BMKG'den Daryono, yıkıcı depremin 1969'daki tsunamiyi üreten depremle aynı kaynaktan, Mamuju Bindirme Fayı'ndan geldiğini söyledi. Kurum, 1969'u hatırlatarak kıyıda yaşayanlara güçlü bir sarsıntı hissettiklerinde hemen yükseğe çıkmalarını tavsiye etti.

Lombongan'da lembong tallu hâlâ anlatılıyor. 2022'de Adawiah 60 yaşındadır, ilkokul öğretmenliğinden emekli olmuştur. Palipi'de dereden dalgayı izleyen Muhammad Saul 72 yaşındadır ve köyün imamıdır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay 4476) ve Tsunami Veritabanı (olay 2011, dalga yükseklikleri)
• Pranantyo, I.R., Cipta, A., Shiddiqi, H.A., Heidarzadeh, M. (2021), Source reconstruction of the 1969 Majene, Sulawesi earthquake and tsunami: A preliminary study, IOP Conf. Series: Earth and Environmental Science 873
• Agus Mawan ve Ady Anugrah Pratama, "Cerita Lembong Tallu Majene", Mongabay Indonesia, 10 Haziran 2022 (tanık anlatımları)
• Antara, "BMKG: Gempa bumi Majene Sulbar gempa berulang", 15 Ocak 2021 (Daryono'nun açıklaması)
• Kompas TV, Majene depremi ve 1969 tsunamisi haberi, 14 Ocak 2021
• Vikipedi (İngilizce ve Endonezce), 1969 Sulawesi earthquake, 2021 West Sulawesi earthquake, Majene Regency, Polewali Mandar Regency (başlangıç kaynağı)