2018 Palu Depreminde Dalga ve Çamur Şehri Yıktı

28 Eylül 2018, Cuma akşamı. Endonezya'nın Sulawesi adasındaki Palu şehri, kuruluşunun yıl dönümünü kutluyor. Talise Sahili'nde, Palu Nomoni festivali için yüzlerce kişi toplanmış. Saat 18:02'de gelen deprem, birkaç dakika içinde üç ayrı felakete dönüşecek: yıkılan binalar, körfezi aşan dalgalar ve çamura dönüp akan mahalleler.

Depremden önce

Palu, Sulawesi'nin orta kesiminde, uzun ve dar bir körfezin dibinde kurulu bir şehirdir. Yaklaşık 350 bin kişi yaşar. Şehrin içinden, kara üzerinde yanal hareket eden Palu-Koro Fayı geçer.

O gün öğleden sonra, saat 15:00'te, Donggala yakınlarında 6,1 büyüklüğünde bir deprem olur. Hasar sınırlıdır. Şehir akşamki kutlamalara hazırlanmaya devam eder. Palu'nun kuruluşunun 40. yılıdır; yerel Kaili dilinde "yankılanan" anlamına gelen Palu Nomoni festivali için sahile sahneler kurulmuştur.

18:02

Saat 18:02'de, Palu'nun yaklaşık 70 kilometre kuzeyinde 7,5 büyüklüğünde ana deprem olur. Palu-Koro Fayı yüzlerce kilometre boyunca kırılır. Şehirde binalar çöker. Sekiz katlı Roa-Roa Oteli yıkılır; otelin 80 odasının 76'sı doludur. Tatura Alışveriş Merkezi çöker, içeride yaklaşık yüz kişi mahsur kalır. Şehrin simgesi olan sarı kemerli Palu IV Köprüsü körfeze yıkılır.

Mutiara SIS Al-Jufrie Havalimanı'nın kontrol kulesinde 21 yaşındaki hava trafik kontrolörü Anthonius Gunawan Agung görevdedir. Kule sarsılırken iş arkadaşları kaçar; o ise kalkışa hazırlanan bir yolcu uçağının güvenle havalanmasını bekler. Uçak havalandıktan sonra sarsılan kulenin dördüncü katından atlar ve aldığı yaralar nedeniyle hayatını kaybeder. Endonezya onu bir kahraman olarak anar.

Körfezdeki dalga

Depremden yaklaşık yirmi dakika sonra dalgalar Palu Körfezi'nin kıyılarına ulaşır. Dalga yüksekliği resmî ölçümlere göre 4-7 metre arasındadır; Donggala'da 7 metreyi, körfezin bazı noktalarında 10 metreyi aşan tırmanmalar ölçülür. Su, gelgitin yüksek olduğu saate denk gelir.

Talise Sahili'nde festival için toplananların bir kısmı hâlâ sahildedir. Deprem, tsunami uyarı sisteminin algılayıcılarını da hasara uğratmıştır; elektrik ve iletişim kesildiği için uyarılar halka ulaşamaz. Bilim insanları sonradan dalgaların bir kısmının, deprem sırasında körfezin tabanında oluşan deniz altı heyelanlarıyla büyüdüğünü ortaya koyacaktır.

Çamura dönen mahalleler

Palu'yu en çok şaşırtan felaket ise kıyıdan uzakta yaşanır. Sarsıntı, suya doymuş zemini sıvılaştırır. Petobo, Balaroa ve Jono Oge mahallelerinde yer, bir çamur nehri gibi akmaya başlar. Evler, camiler, okullar, yollar bu akıntının içinde yüzlerce metre sürüklenir ve toprağın altına gömülür.

Petobo'da 2 binden fazla ev yok olur. Balaroa'da mahallenin büyük kısmı çöker; yaklaşık 2 bin kişilik mahallede binden fazla kişi kayıptır. Jono Oge köyü, bulunduğu yerden kilometrelerce kayar.

İlk günler

Gece boyunca şehirde elektrik yoktur. 500'ü aşkın baz istasyonu kulesi hasar görmüştür; Palu dünyayla bağını kaybeder. Havalimanının pisti kapanır. Hayatta kalanlar geceyi açıkta, tepelerde, artçı depremlerin korkusuyla geçirir.

Gıda ve yakıt sıkıntısı başlar. Bazı dükkânlar yağmalanır. Cesetler çadırlarda ve hastane bahçelerinde bekler; salgın tehlikesine karşı toplu mezarlar kazılır.

Cumhurbaşkanı Joko Widodo 30 Eylül'de Palu'ya gelir; Balaroa'da ve Petobo'da yıkımı yerinde görür. Endonezya aynı gün uluslararası yardımı kabul eder. Askerî gemiler ve uçaklar bölgeye su, gıda ve yakıt taşımaya başlar.

Petobo, Balaroa ve Jono Oge'de arama çalışmaları 11 Ekim'de durdurulur. Çamurun altında kalanların büyük kısmına hiçbir zaman ulaşılamaz; bu mahalleler toplu mezar olarak kalır.

Yardım ve yeniden yapılanma

Ekim sonunda 200 bini aşkın kişi evlerinden olmuş, kamplarda ve geçici barınaklarda yaşamaktadır. Sıvılaşmanın yaşandığı mahallelerin yeniden iskâna açılmamasına karar verilir; bu bölgelerde yaşayanlar için şehrin daha güvenli kesimlerinde yeni konutlar yapılır.

Neyi değiştirdi

Resmî rakamlara göre Palu depreminde 4.340 kişi hayatını kaybetti, 667 kişi kayıp olarak kaldı, 10 binden fazla kişi yaralandı. Kayıpların bir kısmı tsunamiden, büyük bir kısmı ise sıvılaşma ve çamur akıntılarından kaynaklandı.

Palu, bilim insanlarının iki önemli dersi yeniden düşünmesine yol açtı. Birincisi, yanal atımlı bir fayın da yıkıcı bir tsunami üretebileceği; ikincisi, sıvılaşmanın yalnızca binaları devirmekle kalmayıp bütün mahalleleri yerinden sürükleyebileceği.

Bugün

Petobo ve Balaroa'nın yerinde bugün boş araziler ve anma alanları var. Palu, yeni konutlarıyla ve yeniden yapılan köprüsüyle yaşamını sürdürüyor. Her 28 Eylül'de şehirde kaybedilenler anılıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Sulawesi, Indonesia, Earthquake and Tsunami, September 28, 2018
• Omira, R. ve diğerleri (2019). Post-event field survey of 28 September 2018 Sulawesi earthquake and tsunami. NHESS.
• Liquefaction in Palu: the cause of massive mudflows. Geoenvironmental Disasters (2021).
• ABC News, "Balaroa and Petobo face being turned into mass graves" (4 Ekim 2018)
• Inside Indonesia, "The Palu earthquake" (2019)
• NASA Earth Observatory, "Devastation in Palu After Earthquake, Tsunami"