1992 Flores Depremi: Beş Dakikada Gelen Dalga

12 Aralık 1992, cumartesi, öğleden sonra. Endonezya'nın Flores Adası'nda Maumere limanı her günkü gibi işliyor. Kıyıdaki Wuring'de Bajo balıkçılarının ayaklı ahşap evleri denizin üstünde duruyor, karşıdaki küçük Babi Adası'nda iki köy kıyıdaki düzlüğe sıralanmış. Saat 13.29'da Flores Denizi'nin altında bir fay kırılıyor. Sarsıntı şehri yıkıyor, beş dakika içinde de deniz kıyıya yürüyor.

Maumere'de bir cumartesi

Maumere, Flores'in kuzey kıyısında, Sikka bölgesinin merkezi olan bir liman kasabasıdır. 1992'de nüfusu 70 bin civarındadır. Halkın çoğu Sikka halkındandır; Lio, Palue, Bugis ve Cava kökenli aileler de yaşar. Ada büyük ölçüde Katoliktir. Kasabanın batısındaki Wuring ise Müslüman Bajo balıkçılarının köyüdür.

Bajolar hayatlarını denize göre kurmuştur. Evlerin önünde iki üç sandal bağlıdır; ritüellerin çoğu denizde yapılır, bu yüzden evler de denizin üstüne kurulur. Kazıklar demir ağacındandır, duvarlar bambu hasırdan, döşeme tahtadan, çatı lontar yaprağından. Köy, deniz seviyesinden yaklaşık iki metre yüksekteki bir kum dilinin üzerindedir.

Kıyının beş kilometre açığında, çapı iki buçuk kilometreyi bulmayan Babi Adası vardır. Adanın ortasında 351 metrelik bir tepe yükselir. Güneydeki gelgit düzlüğünde iki köy kurulmuştur: doğuda çoğunluğu Hristiyan olan Pagaraman, batıda çoğunluğu Müslüman olan Kampungbaru. İki köyde toplam 1.093 kişi yaşar.

Flores'in kuzeyinden, denizin altından, Flores Bindirme Fayı geçer. Avustralya levhasıyla Sunda levhası arasındaki sıkışmanın küçük bir payını bu fay taşır. Bölge son iki yüz yılda en az altı tsunamili deprem görmüştür, ama 1992'ye kadar bu fayın ürettiği depremlerden hiçbiri aletle kaydedilmemiştir. Endonezya'da o yıllarda tsunami üzerine çalışan bir uzman da yoktur.

13.29: Flores Denizi'nde kırılma

Deprem yerel saatle 13.29'da, Maumere'nin batı-kuzeybatısında, deniz tabanının yaklaşık 28 kilometre altında başlar. Fay güneye doğru eğimli bir düzlem boyunca, Batumanuk Burnu'ndan Bunga Burnu'na kadar yüz kilometreyi aşan bir uzunlukta kırılır. Büyüklük kaynaklara göre değişir: ABD'nin NOAA kataloğu moment büyüklüğünü 7,8 verir; yüzey dalgası büyüklüğü 7,5'tir. Endonezya Meteoroloji ve Jeofizik Kurumu o gün 6,8 açıklar.

Maumere'de evler, okullar, dükkânlar ve ibadet yerleri yıkılır. Limanın zemini sıvılaşır; rıhtım büyük hasar görür. Elektrik kesilir. Kasabanın hastanesi tamamen çöker. Sarsıntı Flores'in bütününde, batıda Makassar'a, güneyde Kupang'a kadar hissedilir.

Wuring'de o gün sağ kalanlar, yıllar sonra Nusa Cendana Üniversitesi'nden araştırmacılarla konuşurken sarsıntının saatini farklı hatırlar: kimi öğlen der, kimi saat iki. Haji Mustan Laibo, aralarında beşer dakika olan üç sarsıntı hissettiğini anlatır.

Beş dakikada gelen dalga

Yerin sallanması bitmeden deniz harekete geçer. Sonradan kıyı köylerini tek tek dolaşan saha ekibine göre ilk dalga, ölçüm yapılan köylerin hiçbirine beş dakikadan geç varmamıştır. Kimi yerde deniz önce geri çekilir. Kompas gazetesinin 2012'de konuştuğu Jumali, suyun yüz metre kadar çekildiğini, on dakika sonra da tsunaminin geldiğini anlatır.

Denizdeki balıkçılar tuhaf işaretler görür. Wuring'den Sahanudin o sırada eşiyle denizde çalışmaktadır. Çocuğunun bağırarak çok sayıda kuşun havalandığını ve ileride suyun döndüğünü söylediğini anlatır; hemen ardından sarsıntı gelir. Sahanudin küçük çocuğunu kucaklar, eşini ve öbür çocuğunu çeker; hepsi kurtulur. Balıkçı Mustakim ise denizin yavaş yavaş çekildiğini ve suyun ısındığını hissettiğini anlatır. Kıyıya koşar, eşinin ve çocuklarının elinden tutup sudan uzaklaştırır.

Maumere'nin doğu kıyısında dalgalar üç dört metreye çıkar, kasabanın içinde iki metre kadar ölçülür. Wuring'de su 3,2 metreye ulaşır. Bu yükseklik büyük değildir, ama kum dilinin üstündeki ayaklı evler için yeterlidir: evlerin çoğu çöker. Saha ekibi Wuring'de 87 ölü sayar; başka derlemelerde bu sayı 100'dür.

Babi Adası'nın iki köyü

Dalga Babi Adası'na üç dakika içinde ulaşır. Kuzeyden, depremin merkezinden gelen dalga adanın etrafından dolanır; araştırmacılar Flores kıyısından geri yansıyan ikinci bir dalganın da adanın güneyine, yani köylerin bulunduğu kıyıya çarpmış olabileceğini düşünür. Adadaki en yüksek su izi 7,2-7,3 metredir.

Güneydeki düzlükte kurulmuş iki köyün bütün ahşap evleri sürüklenip gider. Jumali sarsıntı başlar başlamaz arkadaşlarıyla kıyıdan 300 metre kadar uzaktaki tepeye koştuğunu, oradan dalganın Babi'ye çarptığını gördüğünü anlatır; köyün kesinlikle battığını düşünüp dizlerinin bağının çözüldüğünü söyler. O sırada ilkokul üçüncü sınıfta olan İradat ailesinden üç kişiyi kaybeder. Kaçmaya çalışırken suyun kendisini sürüklediğini, kendini bir hindistancevizi ağacının tepesinde bulduğunu anlatır.

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Japon araştırmacıların öncülük ettiği uluslararası saha ekibi, adanın 1.093 kişilik nüfusundan 263'ünün öldüğünü yazar; bu, yaklaşık her dört kişiden biridir. NOAA kataloğu Babi için 700, Endonezya ordusunun 25 Aralık tarihli raporu 750 ölü verir. Bu yüksek sayılar adanın bütün nüfusunun neredeyse üçte ikisi demektir; kaynaklar aradaki farkın nedenini açıklamıyor. Adadaki evlerin tamamı yıkıldığı için hayatta kalanlar Flores'e taşınır.

Riangkroko: 26 metre

En yüksek dalga, Flores'in kuzeydoğu ucundaki Riangkroko köyüne çarpar. Nipah Irmağı'nın ağzındaki köyde su 26,2 metreye kadar tırmanır ve kıyıdan 600 metre içeri girer. Köy bütünüyle silinir; hindistancevizi ağaçlarından geriye yalnızca kökler kalır. 406 kişilik köyde 137 kişi ölür. Altı kilometre kuzeydeki Bou-Tanabeten'de dalga 12 metreye ulaşır.

Flores'in kuzey kıyısının çoğunda ölçülen dalgalar dört beş metreyi geçmez. Riangkroko'nun 26 metresi bu yüzden bilim insanlarını şaşırtır: bu büyüklükte bir deprem tek başına böyle bir dalga üretmemelidir. Hading Körfezi kıyısında görülen göçükler ve sonradan yapılan sualtı incelemeleri, sarsıntının deniz altında heyelanlar tetiklediğini ve bu heyelanların dalgayı yerel olarak büyüttüğünü gösterir.

Dalga Flores'in 120 kilometre kuzeyindeki Kalaotoa Adası'na da ulaşır. Orada 19 kişi ölür, 130 ev yıkılır. Hasar Sumba ve Alor adalarında da görülür.

Wuring'de su yükselirken

Wuring'de hayatta kalanların anlattıkları, dalganın kimi nasıl yakaladığını gösterir. Haji Mustan Laibo, insanların "Ya Allah" diye bağırarak koştuğunu görünce ne olduğunu anladığını söyler. Ana yola kaçmak isteyenlerin çoğu yetişemez. Laibo eşiyle birlikte camiye koşar; suyun caminin içine girmeden yanından geçip gittiğini anlatır. Dışarıda kalanlardan pek çoğu yıkılan yapıların altında kalır.

Kocasıyla birlikte balıkçılık yapan Astuti, o gün denizin ortasında bir girdap gördüklerini anlatır. Astuti çocuklarıyla kaçar ve yardım bulur; kocası ise bindiği tekneyle birlikte suya kapılır ve hayatını kaybeder.

Maumere'de evini kaybedenler kasabanın Kota Baru meydanına ve Gelora Samador sahasına toplanır. Evi hâlâ oturulabilir durumda olanların bir kısmı yağma korkusuyla evinde kalır. Artçılar gece yarısına kadar sürer. Yüksek yere kaçmak isteyenlerin bir kısmının önünü toprak kaymaları keser. Aynı gün yapılan aramalarda 90 kişinin cesedi bulunur; çoğu yıkıntıların altındadır.

Ölüleri gömmek

Ertesi günler, ölülerin gömülmesiyle geçer. Kompas gazetesinin 15 Aralık 1992 tarihli haberine göre Sikka'da günde yüz cesedin toplu mezara gömülmesi planlanır. Ama bazı aileler yakınlarının toplu mezara konmasına razı olmaz. İlk aşamada ordunun dört kuvvetinden askerler ve halk ancak 28 cenazeyi gömebilir.

Ordunun 25 Aralık tarihli raporu tabloyu şöyle çizer: toplam 2.100 ölü, bunların 750'si Babi Adası'nda; en az 69 kayıp ve 2.103 yaralı. Ölenlerin bin ile bin yüz arası tsunamide, kalan bin kadarı çöken evlerde can vermiştir. 28.100'den fazla ev tamamen ya da kısmen yıkılmış, 785 okul yok olmuştur. O tarihte 236.691 nüfuslu Sikka'da ölen, kaybolan ve yaralananların toplamı nüfusun yüzde 1,3'ünü geçmektedir.

Sonraki derlemelerde rakamlar büyür. NOAA kataloğu en az 2.080 ölü ya da kayıptan söz eder, bunlardan 1.490'ı Maumere'de; başka bir kaynağa dayanarak toplamı 2.500 olarak da verir. 500'den fazla ağır yaralı, 90 bin evsiz vardır. Yıkılan ya da hasar gören yapılar arasında 30.789 ev, 808 okul ve 188 kilise ile cami sayılır. Maumere'deki binaların yüzde 90'ı yıkılmıştır; Flores genelinde yapıların yüzde 50 ile 80'i hasarlıdır. Zarar yaklaşık 100 milyon dolar olarak hesaplanır.

Ulusal felaket

Endonezya hükümeti bölgeye arama-kurtarma ve yardım ekipleri gönderir. Felaket, 1992 tarihli ve 66 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararıyla ulusal felaket ilan edilir; böylece birden çok bakanlığın birlikte çalışması ve uluslararası yardım kabul edilmesinin yolu açılır. Hava Kuvvetleri adaya ilaç ve giysi taşır. Hastanesi çöken Maumere'de hastalar çadırlarda tedavi edilir.

Felaketin ardından sıtma ve grip vakaları belirgin biçimde artar. Yağmur mevsiminin başlaması uluslararası yardım çalışmalarını yavaşlatır. Hükümet uluslararası topluluktan da yardım ister. Asya Kalkınma Bankası, Dünya Bankası, Avustralya Uluslararası Kalkınma Ajansı ve Japonya'nın Denizaşırı İşbirliği Fonu yeniden yapılanma için ortak bir program yürütür.

Depremden iki buçuk hafta sonra, 29 Aralık 1992 ile 5 Ocak 1993 arasında, uluslararası bir saha ekibi Flores'in kuzeydoğu kıyısında 40'tan fazla köyü dolaşır, dalga izlerini ölçer, köylülerle konuşur. Ekip, Batumanuk Burnu'nun batısında kıyının yükseldiğini, doğusunda ise çöktüğünü saptar. Kıyı köylerinin önündeki ağaç sıralarının ve mercan resiflerinin dalganın gücünü ne kadar kırdığını da inceler.

Neyi değiştirdi

1992 Flores tsunamisi, Endonezya'da tsunami biliminin başlangıç noktalarından biri oldu. Ülkede o güne dek tsunami uzmanı olmadığı için ilk araştırmaların çoğunu Japon bilim insanları yaptı. Riangkroko'nun 26 metresi, bir depremin deniz altı heyelanı tetiklediğinde beklenenden çok daha büyük dalgalar doğurabileceğinin dünyadaki en çok incelenen örneklerinden biri hâline geldi. Flores Bindirme Fayı'nın aletle kaydedilmiş ilk büyük depremi olarak da fayın tehlikesini haritaya koydu.

Wuring'de hayat da değişti. Bajo ailelerinin çoğu denizin üstündeki evlerden kıyıya, ana yolun yakınına taşındı. Kimi balıkçılığı bırakıp çiftçi, tamirci ya da esnaf oldu. Babi Adası'nın iki köyü boşaltıldı. Babi açıklarındaki bir resifte, 20 metre derinlikte, depremde açılmış 30 metre uzunluğunda ve 70 santim genişliğinde bir yarık bugün dalgıçların gittiği bir nokta.

Bugün

Maumere yeniden kuruldu. 2024 tahminine göre kasabanın nüfusu, açıktaki adalar hariç, 79 bin 500 civarında. 2005'te Maumere Piskoposluğu kuruldu. Maumere Körfezi bir zamanlar dünyanın en iyi dalış alanlarından sayılıyordu; 2007 tarihli bir rapora göre resiflerin yüzde 75'i bombalı ve kimyasallı balıkçılık ile depremler yüzünden ağır hasar görmüştü.

1992'nin izi insanlarda sürüyor. 14 Aralık 2021'de Flores Denizi'nde 7,3 büyüklüğünde bir deprem olduğunda Wuring'de sağ kalan Astuti, araştırmacılara herkesin panikleyip denizden uzaktaki akrabalarının evlerine kaçtığını anlattı. Koja Doi köyünde ise halk tepelere değil teknelere koştu; yerel yetkililer bunu, 1992'de motorlu teknelerde bulunanların kurtulmuş olmasına bağladı.

15 Ağustos 2026 sabahı 05.58'de, Ende'nin 68 kilometre kuzey-kuzeybatısında, yine Flores Bindirme Fayı üzerinde 7,8 büyüklüğünde bir deprem oldu. İlk günlerde 47 ile 53 arasında verilen ölü sayısı sonraki derlemelerde en az 136'ya çıktı; bu kez ölçülen en yüksek dalga 1,61 metreydi. Binlerce kişi yüksek yerlere kaçtı; Mongabay'e göre pek çoğu 1992'den kalan korkuyla barınaklardan dönmek istemedi.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Olayları Veritabanı, 12 Aralık 1992 Flores kaydı (deprem no. 5343, tsunami no. 2214; Endonezya ordusunun 25 Aralık 1992 raporu dahil)
• Tsuji, Y., Matsutomi, H., Imamura, F. ve diğ. (1995), Damage to coastal villages due to the 1992 Flores Island earthquake tsunami, Pure and Applied Geophysics (özet)
• Yeh, H., Imamura, F., Synolakis, C. ve diğ. (1993), The Flores Island tsunamis, Eos (başka çalışmalarda aktarıldığı biçimiyle)
• Da Lopez, F. A. R., Ande, A., Utomo, S. S. (2024), Menguak Sejarah Tsunami Maumere Tahun 1992 di Wuring, Jurnal Floresiensis 3(2), Nusa Cendana Üniversitesi (hayatta kalanlarla görüşmeler; Kompas 15 Aralık 1992 ve Kompas.com 24 Haziran 2012 aktarımları)
• Sinki, K., Fujii, Y., Shibazaki, B. (2021), Numerical simulations of the 1992 Flores tsunami using earthquake fault and landslide models, IISEE-GRIPS
• Mongabay Indonesia, 17 Aralık 2021 ve 18 Ağustos 2026 tarihli haberler
• Vikipedi (İngilizce ve Endonezce), 1992 Flores depremi ve tsunamisi, Babi Adası, Maumere, 2026 Flores depremi (başlangıç kaynağı)