1965 La Ligua Depremi: Çamurun Altında Kalan Maden Köyü

28 Mart 1965, pazar, öğle saatleri. Orta Şili'de insanların bir kısmı kiliseden dönmüş, bir kısmı öğle yemeği hazırlıyor. El Melón dağlarındaki maden kampı El Cobre'de, köyün yukarısında bakır madeninin atıklarını tutan iki toprak baraj duruyor. Saat 12.33'te yer sallanmaya başlıyor. Birkaç dakika sonra barajlar çöküyor ve gri çamur vadiden aşağı, köyün üstüne iniyor.

Depremden önce

Şili dünyanın deprem bakımından en hareketli ülkelerinden biri. Kıyının açığında Nazca levhası Güney Amerika levhasının altına dalıyor; bu dalma beş yıl önce, 1960'ta Valdivia'da 9,5-9,6 büyüklüğünde bir deprem üretmiş. 1965'te ülkede depremlere karşı müdahaleyi düzenleyen merkezî bir kurum yok; yerel yetkililer ve halk sık sık gelen sarsıntılara alışık.

Başkent Santiago'nun yaklaşık 130 kilometre kuzeyinde, bugünkü Valparaíso bölgesinin Nogales ilçesinde, El Soldado bakır madeni çalışıyor. İşletmeci Compañía Minera Disputada de Las Condes. Şirket madenin çevresine birkaç işçi kampı kurmuş: Las Compresoras, El Canelo, Las Guías, El Morro ve en büyüğü El Cobre. El Cobre'de aile evleri, bekâr işçiler için koğuşlar, futbol sahası, okul, sendika binası, kilise ve bir karakol var. Bölgenin sosyal hayatı burada dönüyor; okul tatile girince çocuklar ve anneler bir hafta süren "El Cobre Karnavalı"nı hazırlıyor, madenci işçilerden kurulu bir grup sendikada dans geceleri çalıyor.

Madenin öğütülmüş taş ve su karışımı atıkları, yani relaves, köyün yukarısındaki iki barajda tutuluyor. Eskisi 1930'da hizmete girmiş; 1963'te yenisi yapılınca eski baraj yalnızca zaman zaman yedek olarak kullanılıyor. Barajların seddi "yukarı akım" denen yöntemle, atığın kendisi hidrolik dolguyla katman katman yükseltilerek kurulmuş. Eski barajın mansap yüzü yaklaşık 35 metre yüksekliğinde; iki barajda toplam 4,25 milyon metreküp atık birikmiş durumda.

Yedi gün önce, 22 Mart'ta, biraz kuzeydeki kıyı kasabası Los Vilos 6,2-6,4 büyüklüğünde bir depremle sarsılıyor. Sismologlar bunu sonradan ana depremin öncüsü olarak yorumlayacak; ama iki deprem farklı fay düzlemlerinde oluştuğu için bağın gerçekten olup olmadığı belirsiz kalacak.

Pazar öğlesi, 12.33

Deprem yerel saatle 12.33'te başlıyor (Greenwich saatiyle 16.33). Merkez üssü La Ligua kasabasının yakınında, yerin 61 ile 72 kilometre altında (kaynaklara göre değişiyor). NOAA kataloğu büyüklüğü 7,3 olarak veriyor; diğer hesaplar 7,4 ile 7,6 arasında. Kırılma levhaların temas yüzeyinde değil, aşağı dalan Nazca levhasının kendi içinde, neredeyse dikey bir normal fayda oluşuyor.

Sarsıntı kuzeyde Copiapó'dan güneyde Osorno'ya, doğuda And Dağları'nı aşıp Arjantin'in Mendoza ve Buenos Aires şehirlerine kadar hissediliyor. Dönemin İngilizce bir haber filmi sarsıntının Orta Şili'yi 90 saniye salladığını söylüyor. En şiddetli bölgede şiddet Mercalli ölçeğinde IX olarak belirleniyor.

Saatin bir şansı var: kiliseler büyük ölçüde boşalmış, öğle yemeği pişmiş. Pek çok kilise çöküyor, ama içinde cemaat yok; ocak başında yangın da az çıkıyor. Bu yüzden can kaybının beklenenden düşük kaldığı düşünülüyor.

Çamur iniyor

El Cobre'de sarsıntı sürerken barajların içindeki atık sıvılaşıyor: suya doygun ince kum, sarsıntıyla taşıma gücünü yitirip bir sıvı gibi davranmaya başlıyor. Saat 12.35 civarında iki baraj birden çöküyor. Sonraki hesaplara göre barajlardan biri 350 bin, diğeri 1,9 milyon metreküp atık bırakıyor. İtalyan Stava 1985 Vakfı'nın derlemesine göre akışın hızı saatte 20 kilometre kadar.

Çamur kuru bir vadiden aşağı 12 kilometre boyunca akıyor ve yolundaki El Cobre'yi gömüyor. İngilizce Vikipedi'nin aktardığına göre köy yaklaşık bir metre kalınlığında çamurun altında kalıyor. Stava derlemesine göre boşalma, yer sarsıntısı durduktan sonra 20 dakika daha sürüyor. 60-70 kadar ev ve çiftlik yapısı sürükleniyor.

30 Mart'ta El Mercurio gazetesinde yayımlanan fotoğrafta köyün yerinde yalnızca küçük El Cobre kilisesi ayakta görünüyor. Ölenlerin çoğu madenciler, köylüler ve aileleri. Pek çok aile bütünüyle yok oluyor.

El Cobre tek örnek değil. Deprem bölgede toplam 17 atık barajını yıkıyor; en ağır sonuç El Cobre'de.

Kerpiç kasabalar

Deprem bölgesindeki kasaba ve köylerin çoğu kerpiç. İspanyolca Vikipedi'nin aktardığı hasar oranları ağır: Salamanca'da evlerin yüzde 90'ı, Petorca, La Ligua ve Cabildo'da yüzde 80'i, Illapel'de yüzde 65'i, Caimanes ve Guangualí'de hepsi yapısal hasar görüyor. Illapel bölgesinden gelen raporlara göre evlerin yüzde 90'dan fazlası zarar görmüş, bir hastane tamamen yıkılmış; aynı rapor evlerden geriye yalnızca ön cephelerin kaldığını söylüyor. Salamanca ve Illapel'de evsiz kalanların sayısı 100 binin üzerinde veriliyor.

Liman şehri Valparaíso'da 25 kişi ölüyor, binaların yüzde 40'ı hasar görüyor. Viña del Mar'da üç kişi üzerlerine yıkılan bir duvarın altında kalıyor. Llay-Llay'de dört, La Laguna ve Quilpué'de ikişer, San Felipe, Colina, El Melón, Olmué ve Ventanas'ta birer kişi ölüyor.

Santiago'da elektrik kesiliyor, pek çok mahallede panik yaşanıyor. Başkentte dört kişi ölüyor: biri bir hastanenin ikinci katından atlayan bir kadın, biri de bir hipodromda tribün çöktükten sonra çıkışa koşan kalabalığın içinde kalan biri. Santiago'da yaklaşık 2 bin ev ağır hasar görüyor.

Toplam tabloda 21 binden fazla ev yıkılıyor, 70 bin ev onarım gerektiriyor. Boşlukları betonla doldurulmuş briket duvarlı evler, tuğla ile dolgu arasındaki bağ zayıf olduğu için özellikle ağır çatlıyor.

Devlet bölgede

Cumhurbaşkanı Eduardo Frei Montalva depremden sonraki ilk saatlerde bakanlarını topluyor. Bayındırlık ve Savunma bakanları hasarı görmek ve kurtarma çalışmalarını planlamak için Llay-Llay'e götürülüyor. Ordu göreve çağrılıyor; evini yitirenlere çadır ve seyyar mutfak taşınıyor, yiyecek, su ve ilaç dağıtımına hükümet yetkilileri ve komutanlar da katılıyor.

1 Nisan tarihli İngilizce bir haber filmi bölgede devriye uçan helikopterleri ve çamurun başında yıkıntıya bakan kurtulanları gösteriyor. Aynı film, bir maden atığı barajının çökerek köyü sürüklediğini anlatıyor ve ölü sayısını 300, evsiz kalanları 20 bin olarak veriyor.

Hükümet çöken barajlar için bir soruşturma başlatıyor. Dobry ve Alvarez'in 1967'de yayımladıkları özete göre çöküşün nedeni sarsıntı altında atığın sıvılaşması. Daha 1965 nisanında Jeoloji Araştırmaları Enstitüsü (Instituto de Investigaciones Geológicas) de El Soldado atıkları üzerine bir rapor hazırlıyor.

Çamurun altındakiler

El Cobre'de kaç kişinin öldüğü bugün de kesin değil. İngilizce Vikipedi resmî sayıyı 247 olarak veriyor ve gerçek sayının 350-400'e ulaşmış olabileceğini ekliyor. İspanyolca Vikipedi'ye göre sağ kurtulan yalnızca 10 kişi var ve çamurdan çıkarılabilen ceset sayısı 35 civarında; geri kalanlar bulunamıyor. Valparaíso Üniversitesi'nin 2025 tarihli çalışması dönemin resmî rakamının yaklaşık 300 olduğunu, ama ölenlerin 500'ü aşmış olabileceğini yazıyor; kurbanların herkese açık bir listesi hiçbir zaman yayımlanmamış. Queensland Üniversitesi araştırmacıları 300'ü aşkın ölümden söz ediyor. Şili dergisi The Clinic ise ölü sayısının 200 ile 800 arasında tartışmalı olduğunu yazıyor. İspanyolca Vikipedi köyün nüfusunu yalnızca 150 kişi kadar gösteriyor; bu rakam yüzlerce ölüden söz eden öteki kaynaklarla uyuşmuyor.

Bütün depremin bilançosu da benzer biçimde dağınık. NOAA kataloğu 400 ölü ve 125 milyon dolar hasar veriyor, aynı kayıtta başka bir kaynağın 174 ölü ve 100 milyon dolar hasar bildirdiği notu var. Diğer derlemeler 400-500 ölüden söz ediyor. Aradaki farkın önemli bir bölümü El Cobre'nin hiçbir zaman tamamlanmamış sayımından geliyor.

Sara Vargas El Cobre'de doğuyor. Deprem günü sekiz yaşında ve o gün ailesini kaybediyor. Revista Flash dergisinin 1 Nisan 1965 sayısında, eşini ve annesini çamurda yitiren bir baba ile kızının, felaketin yerinde çekilmiş fotoğrafı yayımlanıyor. Sağ kalan ailelerin bir kısmına El Melón'da ev veriliyor; çoğu bugün de orada yaşıyor. Valparaíso Üniversitesi çalışmasının yazarının aktardığına göre felaketten sonra burada yeniden bir maden köyü kurulması yasaklanıyor.

Neyi değiştirdi

Depremden dört ay sonra, 26 Temmuz 1965'te Cumhurbaşkanı Frei 16.282 sayılı yasayı imzalıyor. Yasa 28 Mart depreminin vurduğu bölgenin yeniden yapımı için kurallar koyuyor ve kalıcı hükümler de getiriyor: ağır deprem ve felaketlerde cumhurbaşkanı, etkilenen ilçeleri belirleyen bir kararname çıkarıyor ve yardım bu kararnameyle işliyor. İçişleri Bakanlığı'nda orta bölgeyi normale döndürmek için bir çalışma grubu kuruluyor; acil durum programı ve planı ilk kez burada yazılıyor.

Bu grup, uzun bir yolun başlangıcı oluyor. 1971'de Cumhurbaşkanı Salvador Allende felaketlere ortak müdahale için bir plan hazırlatıyor; 22 Mart 1974'te Ulusal Acil Durum Ofisi ONEMI resmen çalışmaya başlıyor.

Maden mühendisliği için de El Cobre bir dönüm noktası. Deprem, atığın kendisiyle yukarı doğru yükseltilen barajların sarsıntıda ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Sonraki yıllarda, maliyeti daha yüksek olsa da mansap yönünde yükseltilen barajlar, kaya dolgu ve toprak barajlar tercih edilmeye başlanıyor. Yine de benzer çöküşler 1981, 1985, 1997 ve 2010 depremlerinde de görülecek.

Bugün

El Cobre'nin yerinde bugün köy yok. Eski köyün üzerindeki çamurun yanında, ölenler için dikilmiş küçük anma kulübeleri, animitalar duruyor. Her 28 Mart'ta aileler buradaki anıt taşın başında toplanıyor, ayin yapılıyor. El Soldado madeni bugün Anglo American tarafından işletiliyor ve aktif atık barajı El Torito'nun 2027'de kapanması bekleniyor.

Sağ kalanların ve çocuklarının çoğu El Melón'daki Villa Disputada mahallesinde yaşıyor. 9 Temmuz 2026'da eski köyün bulunduğu alanda "Parque Los Mineros" anma parkının temeli atılıyor; parkta yürüyüş yolu, animitalar için anıt levhalar ve eski köyün sokak düzenini gösteren tabelalar olacak. Törende Sara Vargas, yakınlarının "hiç unutulmadığını, hep yanlarında olduğunu" söylüyor. Villa Disputada sakini Atilio Miranda ise projeyi, ailelerinin kalıntılarının yattığı yerde bir şey yapılmasını yıllardır bekleyen herkesin hayali olarak anlatıyor. Bir ay sonra, 1 Ağustos 2026'da, kurtulanların anlatımlarına dayanan "Pétreos. Relatos vivos del campamento El Cobre" belgeseli La Calera'da gösterime giriyor.

La Ligua ise bugün 32 bine yakın nüfusuyla, örgü yelekleri ve şekerlemeleriyle bilinen bir kasaba.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4345 (28 Mart 1965, Orta Şili)
• USGS, 1965 Valparaíso depremi için makrosismik şiddet haritası (ShakeMap, iscgem858940)
• Vikipedi (İngilizce), 1965 La Ligua earthquake; Vikipedi (İspanyolca), Terremoto de La Ligua de 1965 (başlangıç kaynağı)
• Stava 1985 Vakfı, The El Cobre tailings dam failure, 1965 (Dobry ve Alvarez 1967 özetine dayanır)
• Carla Gutiérrez Figueroa, "Memorial El Cobre y la tragedia de 1965", Revista Márgenes, Valparaíso Üniversitesi, cilt 18, 2025
• Queensland Üniversitesi Sürdürülebilir Madencilik Enstitüsü, Kemp, Harris, Wight ve Andrade'nin "What Remains" makalesine dair duyuru (International Journal of Disaster Risk Reduction)
• G5 Noticias, Parque Los Mineros temel atma töreni haberi, 9 Temmuz 2026; Pétreos belgeseli haberi, 30 Temmuz 2026
• The Clinic, "Relaves mineros: la amenaza durmiente", 18 Nisan 2019
• İngilizce haber filmi, 1 Nisan 1965 (kamu malı film arşivindeki kaydın açıklaması)
• Şili Ulusal Kongre Kütüphanesi, 16.282 sayılı yasa (26 Temmuz 1965)