1906 Valparaíso Depremi: Dört Gün Yanan Liman

16 Ağustos 1906, perşembe akşamı. Şili'nin en büyük limanı Valparaíso'da kış, saat sekize geliyor; çoğu ev akşam yemeğinde. Dört ay önce San Francisco bir deprem ve yangınla yerle bir olmuştu. Şimdi sıra Pasifik'in öbür yakasında. Yerin altından bir uğultu geliyor, ardından dört dakika süren bir sarsıntı, on bir dakika sonra da daha şiddetlisi. Ahşap evlerin dolu olduğu Almendral mahallesi dört gün boyunca yanacak.

Pasifik'in limanı

20. yüzyılın başında Valparaíso, Şili'nin ekonomik başkentidir. Bankalar, gemi şirketleri, ihracatçılar, maden ve demiryolu şirketleri merkezlerini burada tutar. 19. yüzyıl boyunca İngiliz, Alman, Fransız, İtalyan ve Amerikalı göçmenler gelmiş, kentin bazı semtlerinde sokak adları İngilizceye dönmüş, İngilizce gazeteler çıkmaya başlamıştır.

Kent iki parçadır. Denize paralel düzlükte, "plan" denen kesimde büyük taş binalar, ticaret ve yönetim yapıları durur. Bunun en geniş bölümü, düzlüğün dörtte üçünü kaplayan Almendral'dır. Körfezi saran tepelerde ise kırdan gelen yoksullar yaşar. Mimar Pablo Millán-Millán'ın derlediği kaynaklara göre yüzyıl başında kent halkının yarısından fazlası kendi yaptığı barakalarda, tek odalı "conventillo"larda üst üste yaşamaktadır. Çiçek, kolera ve tifüs salgınları 1886'dan beri birbirini izlemiştir. 1903'teki liman işçileri grevi 50 ölü ve 200 yaralıyla bastırılmıştır.

Düzlüğün altı eski bir kumsal ve sonradan denize doldurulmuş topraktır. Valparaíso daha önce 1647, 1730 ve 1822'de büyük depremlerle yıkılmıştır. Kent, Nazca levhasının Güney Amerika levhasının altına daldığı hattın hemen üstündedir.

Uyarılar ve bir "kehanet"

18 Haziran 1906'da orta Şili'de birkaç dakika süren güçlü sarsıntılar hissedilir. Hasar küçük kalır, ölen olmaz ve olay birkaç saat içinde unutulur.

Ağustos başında ordunun (İspanyolca kaynaklara göre donanmanın) meteoroloji bürosunun başı Yüzbaşı Arturo Middleton'ın bir mektubu El Mercurio gazetesinde çıkar. Middleton, Ay'ın ve gezegenlerin konumuna bakarak tehlikeli günler hesaplayan bir teoriye dayanır. Kaynaklar burada ayrılır: İngilizce Vikipedi mektubun 6 Ağustos'ta yayımlandığını yazar; İspanyolca Vikipedi mektubun 6 Ağustos tarihli olduğunu, ancak 15 Ağustos'ta, depremden bir gün önce basıldığını söyler. Middleton günlerce eleştirilir. Aynı yıl basılan "La catástrofe del 16 de agosto de 1906" adlı kronik, o gün kimsenin bu tahmini hatırlamadığını yazar; çünkü benzer "kritik gün" duyuruları yıllardır tutmamıştır. Bugün depremin önceden bilindiği anlatısı, bilimsel temeli olmayan bir efsane sayılır.

19.55: İki sarsıntı

Saat 19.55'te, halkın çoğu sofradayken yerin altından bir gürültü duyulur. Gürültü bitmeden ilk sarsıntı başlar. Yer önce hafifçe sallanır, sonra şiddetlenir, durulur, yeniden şiddetlenir; sarsıntı kesintisiz dört dakika sürer. Saat 20.06'da ikinci sarsıntı gelir. Yaklaşık iki dakika sürer ama çok daha şiddetlidir ve ilkinin ayakta bıraktığını yıkar.

Bugünkü hesaplara göre büyüklük 8,2'dir; kırılma deniz altında, yaklaşık 200 kilometre boyunca ilerler. Sarsıntı Peru'daki Tacna'dan Puerto Montt'a kadar hissedilir. Başkent Santiago'da El Mercurio ertesi gün, Ulusal Kongre binası gibi en sağlam yapıların bile "denizdeki bir gemi gibi" sallandığını yazar. Valparaíso'nun iç kesimindeki Limache neredeyse tamamen yıkılır; 3 bin kişilik kasabada 116 kişi ölür. San Antonio'nun kuzeyi bir çamur akıntısının altında kalır.

Valparaíso'da birçok kişiye göre deniz çekilir, dalgakıranın önündeki kumsal kurur. Dalgalar geri döndüğünde dalgakıranlar kenti korur. Aynı gün oluşan tsunami Pasifik'i geçip Hawaii'ye ve Japonya'ya ulaşır. Tuhaf bir rastlantı da vardır: Şili depreminden yaklaşık yarım saat önce Alaska'nın Aleut Adaları'nda da büyük bir deprem olmuştur. Bilim insanları ikisi arasında bir bağ görmez.

Almendral yanıyor

Evlerin çoğu ahşaptır ve depremi yangın izler. Almendral, Plaza de la Victoria'dan Cerro Barón'a kadar onlarca noktadan alev alır. Cardonal Pazarı, Victoria Tiyatrosu, geçici olarak tiyatronun yanında çalışan İl Valiliği binası, Plaza Sotomayor'daki Deniz Valiliği ve limandaki Devlet İskelesi yanar ya da yıkılır. Valdivia bira fabrikası, Escuela Superior ve Morris dökümhanesi de yangında gider. Kilise, okul ve hastanelerin bir kısmı çöker. Şili Üniversitesi'nin derlemesine göre yangın dört gün sürer ve kentteki yapı hasarının büyük bölümü depremden değil yangından gelir.

Gece boyunca artçılar susmaz. İlk 24 saatte en az 56 artçı sayılır. Halk bir yandan toprağın yarılmasından, bir yandan denizin basmasından korkar.

Plaza de la Victoria'da ilk gece

Hekim José Grossi aynı gece Plaza de la Victoria'ya bir muayene yeri kurar. 1907'de yayımladığı raporda o geceyi dehşet ve çaresizlik olarak anlatır. İnsanların getirdiği malzemeyle 82 yaralı tedavi edilir; bağışlanan 300 battaniye yaralılara yatak olur. Rahipler yaralıların ve ölmekte olanların başında bekler.

Kentin iki hastanesinden San Agustín büyük ölçüde çöker; San Juan de Dios ayakta kalır ama ağır hasarlıdır. Çocuk Hastanesi Niño de Jesús hem yıkılır hem yanar. Hastanenin müdiresi Rahibe Aurelia, kendi kurumu yok olunca personeliyle birlikte Grossi'nin emrine girer. Meydandaki çadır, birkaç gün içinde Gran Avenida Hastanesi'ne dönüşecek ve burada yaklaşık 200 kişi tedavi görecektir.

İl valisi Enrique Larraín Alcalde, sekreteri Emilio Errázuriz ve belediye başkanı Enrique Bermúdez ilk saatlerden itibaren yönetimi toplar. Valinin eşi Victoria Morandé Vicuña'nın, kendi ailesini bırakıp yoksul ailelere baktığı dönemin kroniklerinde yazılıdır.

Ertesi sabah

Gün ağardığında tablo netleşir. Su boruları kırılmıştır, evlerin çoğu oturulamaz hâldedir ve kara yolu bağlantıları kesildiği için kent dünyadan kopmuştur. On iki yapı adası tamamen yok olmuş, birçoğu ağır hasar görmüştür. Ayakta kalan pek çok bina sonradan dinamitle yıkılmak zorunda kalınacaktır.

Ağustos, Şili'de kışın en soğuk ve en yağmurlu aylarından biridir. Halkın çoğu meydanlarda ve büyük caddelerde, battaniye ve şemsiyelerden yapılmış derme çatma çadırlarda kalır. 17 Ağustos sabahı San Juan de Dios Caddesi'nde kurulan kamp, o günün fotoğraflarına girer. Kadınlar öğle yemeğini hazırlar, erkekler enkazın arasında mutfakları arar, işe yarar ne varsa çıkarır. Grossi'nin tahminine göre geceleri 60-70 bin kişi sokakta yatar.

Rahip okulları ve tarikatlar kapılarını açar; Sagrados Corazones okulu tek başına bin kadar kişiyi barındırır. Limandaki savaş ve ticaret gemileri evsizleri barındırır; kentin elektrikli tramvayları da yardım taşımakta kullanılır. Gümrük Meydanı'nda bir "olla común", yani ortak kazan kurulur ve gelen kalmayana kadar, 8 Ekim'e dek çalışır.

Sıkıyönetim ve kurşuna dizilenler

İlk günlerde yağma başlar. Filo komutanı Tuğamiral Basilio Rojas, körfezdeki O'Higgins, Capitán Prat ve Chacabuco zırhlılarından denizcileri karaya çıkarır. Vali sıkıyönetim ilan eder ve denizci, polis ve asker bütün kuvvetleri deniz albayı Luis Gómez Carreño'nun emrine verir. Atama tarihi kaynaklarda 17, 18 ve 19 Ağustos olarak üç farklı biçimde geçer.

Gómez Carreño komuta yerini Plaza de la Victoria'da bir çadıra kurar; artçılar yüzünden binaya girmek mümkün değildir. Görevleri dağıtır: erzak polis müdürü Enrique Quiroga'ya, sağlık Grossi'ye, enkaz ve ceset kaldırma K. Schmidthammer'a, yıkılacak binalar Korvet Kaptanı Carlos Ward'a. 18 Ağustos'ta La Merced Kilisesi'nin eğilmiş ikinci kulesi dinamitle yıkılır. 19 Ağustos'ta Vali Larraín halka bir bildiri okur: kentte herkese yetecek erzak olduğunu, her suçun amansızca kovuşturulacağını duyurur.

Cezalar sert ve yargısızdır. Hırsızlık ve yağma yaparken yakalandığı söylenen en az 15 kişi kurşuna dizilir ve cesetleri teşhir edilir. İlk infazlar suçluyu yakalayan komutanın doğrudan emriyle yapılır; sonra Binbaşı Basilio Maturana başkanlığında bir askerî mahkeme kurulur. Su borularını kendi evine su almak için kıranlar da ölümle tehdit edilir. Başka bir felaket geleceğini söyleyerek halkı korkutanlar ve polise saldıranlar meydanda kırbaçlanır. Bugün tarihçiler, kurşuna dizilenlerin önemli bir kısmının üzerine atılan suçu işlemediğini düşünür.

Hastaneler, çadırlar ve cesetler

18 Ağustos'ta Grossi, kentin bütün ambulans ve hastanelerinin başına getirilir. Çöken San Agustín'in hastaları Salesyen rahiplerin binasına taşınır; burası 20 Ağustos'tan 6 Eylül'e kadar hastane olarak çalışır. Santiago ve Concepción'dan hekimler ve tıp öğrencileri gelir. Tepelerle düzlüğün birleştiği yerlere 11 yardım noktası kurulur; bazılarında doğum için ebeler de vardır. Sedyeciler yaralıları tepelerden aşağı taşır. Ordu, Portales istasyonunda bir hastane açar.

Grossi'nin sayımına göre kentte 11.278 kişi yaralı ya da hasta olarak tedavi görür. Cesetleri tanımak çoğu zaman imkânsızdır; birçoğu yanmış ya da çürümeye başlamıştır. Grossi, gömülenlerin önemli bir kısmının kimliğinin hiçbir zaman öğrenilemeyeceğini yazar. Taşan merkez mezarlıklar kapatılır, ölüler Playa Ancha mezarlığına götürülür, mezarlar sönmemiş kireçle örtülür. La Merced ve Ramaditas tepelerinde 125 ceset yakılır. Hastanelerde su çiçeği görülünce Eylül'de aşı başlar; Peru konsolosu aşı gönderir.

Santiago, Concepción ve Talcahuano'dan itfaiyeciler gelip Valparaíso itfaiyesine katılır. İşçi dernekleri ve sendikalar da devlet yardımının unuttuğunu düşündükleri aileler için para toplar; bazı Santiago örgütleri Valparaísolu işçi ailelerini geçici olarak başkentte barındırır.

İki başkan yıkıntıların arasında

Devlet Başkanı Germán Riesco ile seçilmiş ama henüz göreve başlamamış Pedro Montt birlikte Valparaíso'ya gelir. Tarih İspanyolca kaynaklarda 24, İngilizce Vikipedi'de 25 Ağustos olarak geçer. Trenle, yürüyerek ve at sırtında mahalleleri dolaşırlar. İçişleri Bakanı Manuel Salinas valilik binasına bir telgraf hattı kurdurarak Santiago ile sürekli bağlantı sağlamıştır; Savaş Bakanı Salvador Vergara ordunun bölgedeki işini düzenler.

Kongre hızla para ayırır. Depremden bir hafta sonra, 23 Ağustos'ta çıkan 1879 sayılı yasa dört milyon peso yardım öngörür. Kasımda iki yasa daha gelir: biri 850 bin peso yardım, öbürü kamu binalarının onarımı için iki milyon peso.

Yeni bir Almendral

Yıkım kısa sürede bir fırsat olarak da görülür. Gazeteler, dar ve dolambaçlı sokakların yerine geniş caddeleri, düz yapı adalarını, parkları yazar. Hedef, 1910'daki bağımsızlığın yüzüncü yılına yeni bir kent yetiştirmektir.

Birbirine rakip planlar ortaya çıkar. Mühendis Francisco Garnham, Jorge Lyon'la birlikte yıkımın haritasını çıkarmış ve büyük kamulaştırmalar öneren bir plan hazırlamıştır; toplantılarda bunun "depremden daha yıkıcı" bir maliyeti olacağı söylenir. Belediye mühendisi Abelardo Arriagada'nın 46 metrelik bulvarlar öngören planı, küçük arsalarını kaybedecek mülk sahiplerinin tepkisiyle düşer. Mülk sahiplerinin desteklediği Carlos Claussen eski sokak düzenini korumak ister.

6 Aralık 1906'da çıkan 1887 sayılı yasa yedi kişilik bir Yeniden Yapılanma Kurulu kurar ve 1,1 milyon sterline kadar dış borç alınmasına izin verir. Kurul, coğrafyacı Alejandro Bertrand'ın Almendral'ı baştan düzleyen, tepelerden gelen dereleri yer altına alan planını 4 Ocak 1907'de kabul eder. Aynı gün El Mercurio, depremden dört ay sonra kentin hâlâ bir moloz yığını olduğunu söyleyip yeniden yapımın neden geciktiğini sorar.

İşleri mühendisler Enrique Budge ve Alberto Serrano Montaner yürütür. Delicias deresi bugünkü Avenida Argentina'nın, Jaime deresi Avenida Francia'nın altına alınır; La Merced'in eski su yolu Avenida Uruguay olur. Plaza O'Higgins ve Colón Caddesi açılır. 1907'de başlayan ekonomik bunalım ve kamulaştırma tartışmaları işi geciktirir; 1910 kutlamalarında inşaat hâlâ sürmektedir.

Ölü sayısı

Kaç kişinin öldüğü kesin bilinmez. İngilizce Vikipedi, Şili Üniversitesi'ne dayanarak 3.882 ölü verir; İspanyolca Vikipedi ve Memoria Chilena 3 bin civarında bir sayıdan söz eder. Tarihçi María Eugenia Petit-Breuilh resmî sayının 3.800 kadar olduğunu, sonradan 5 binin üzerine çıkarıldığını yazar; Millán-Millán'ın kaynağı ise sayılabilen 2.300'ü aşkın ölü verir. ABD'nin NOAA kataloğu 4 bin ölüyü esas alır, ama aynı kayıttaki bir başka kaynak 1.500 der. Yaralı sayısı 20 binin üzerindedir. Rakamlar arasındaki fark, kimliği belirlenemeden toplu gömülen ve yakılan ölülerden de kaynaklanır.

Neyi değiştirdi

Deprem Şili'de deprem biliminin başlangıcı oldu. Şili Üniversitesi Rektörü Valentín Letelier Kasım 1906'da bir sismoloji servisi önerdi. Servis Şili Üniversitesi'ne göre 1 Mayıs 1908'de çalışmaya başladı; bazı kaynaklar kuruluşu 1906 olarak verir. Başına Fransız sismolog Fernand de Montessus de Ballore getirildi. Santiago'daki Santa Lucía tepesinde bir merkez ve ülke geneline yayılan istasyonlar kuruldu.

Yıkım, dolgu ve kum üzerindeki mahallelerin çok daha fazla sarsıldığını gösterdi. Betonarme yapıların daha az zarar görmesi, 1930'larda yazılacak deprem yönetmeliklerinin dayanaklarından biri oldu. Grossi de raporunu bir sonraki depremde kılavuz olsun diye yazdığını belirtti. Liman kentinin parlak dönemi ise uzun sürmedi: 1914'te açılan Panama Kanalı gemi trafiğini azalttı, 1929 bunalımı sanayiyi Santiago'ya çekti.

Bugün

Almendral'ın 1906 sonrası çizilen sokakları bugün de Valparaíso'nun düzlüğünü belirliyor. Avenida Francia ve Avenida Argentina, eskiden tepelerden inen derelerin üzerinden akıyor. Grossi'nin ilk gece yaralılara baktığı, Gómez Carreño'nun çadırını kurduğu Plaza de la Victoria kentin merkez meydanı olarak duruyor. 1908'de kurulan servis 2013'te Ulusal Sismoloji Merkezi'ne dönüştü ve Şili kıyısını sürekli izliyor.

Kaynaklar

• María Eugenia Petit-Breuilh Sepúlveda, "La gestión de una catástrofe a principios del siglo XX: el terremoto de 1906 en Valparaíso (Chile)", Antíteses, c. 14, sayı 27, 2021 (José Grossi'nin 1907 tarihli "Servicio médico de un terremoto" raporu ile Rodríguez Rozas ve Gajardo Cruzat'ın 1906 kroniğinden aktarımlarla)
• Pablo Manuel Millán-Millán, "Los planes de reconstrucción de Valparaíso (Chile) tras el terremoto de 1906", Biblio3W, c. XX, sayı 1.129, Barselona Üniversitesi, 2015
• Şili Üniversitesi haberleri, Valparaíso depreminin 120. yılı üzerine yazılar, 2026
• Memoria Chilena (Şili Ulusal Kütüphanesi), "Terremoto del 16 de agosto de 1906, Valparaíso"
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2779
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1906 Valparaíso depremi (başlangıç kaynağı)