1861 Mendoza Depremi: Yıkılan, Yanan ve Yeni Yerine Taşınan Kent

20 Mart 1861, Çarşamba akşamı. And Dağları'nın doğu eteğinde, kerpiç evlerden oluşan bir sömürge kenti olan Mendoza'da sofralar kuruluyor, lambalar ve mumlar yanıyor. Saat dokuza doğru dağdan rüzgâra benzeyen bir uğultu geliyor. Birkaç saniye sonra kent yıkılıyor. Devrilen lambalar yangın çıkarıyor, enkaz sulama kanallarını tıkıyor ve sokakları su basıyor. Ölü sayısı bugün bile tartışmalı, ama Mendoza o geceden sonra eski yerinde yeniden kurulmayacak.

Depremden önce

Mendoza, 1561'de Pedro del Castillo'nun kurduğu bir kenttir. 1861'de Arjantin Konfederasyonu'na bağlı Mendoza eyaletinin başkentidir. Kenti And Dağları'ndan inen sularla beslenen sulama kanalları, yani acequia'lar ayakta tutar. Kurak bir ovanın ortasındaki kent, bu kanallar sayesinde yeşil kalır.

Evler kerpiçtendir. O yıl kenti inceleyen Şilili hekim Wenceslao Díaz, yapıları sonradan şöyle anlatır: duvarlar kerpiç ya da sıkıştırılmış topraktır, köşeleri birbirine bağlanmamıştır. Kirişler duvarların üstüne öylece konmuştur. Üstlerine kamış hasır, onun da üstüne toprak serilir. Bu toprak her yaz bir kat daha kalınlaşır ve bazı evlerde yarım arşına ulaşır. Kentte altı tane taş ve tuğla kilise, iki tane de kerpiç kilise vardır. Merkezde, bugün Pedro del Castillo Meydanı denen meydanın çevresinde, sömürge döneminin belediye binası Cabildo bulunur.

Siyaset de çalkantılıdır. Ülke, başkenti Paraná olan Konfederasyon ile ayrılıkçı Buenos Aires arasında bölünmüştür. Mendoza'yı 1859'dan beri federalci Albay Laureano Nazar yönetmektedir.

20 Mart, akşam

Bugünkü kaynakların çoğu depremin yerel saatle 20.36'da olduğunu yazar. NOAA kataloğu 20.45 saatini verir. Aynı akşam Santiago'da Díaz, sarsıntıyı 20.40'ta not defterine geçirir. Takvime bakınca bir yaygın bilginin de düzeltilmesi gerekir. Deprem çoğu zaman "Kutsal Çarşamba" günü olmuş diye anlatılır, oysa 1861'de Paskalya 31 Mart'tadır. 20 Mart, Paskalya'dan önceki büyük perhizin içinde bir çarşambadır ve Kutsal Hafta'ya daha bir hafta vardır.

Díaz'ın tanıklardan derlediği anlatıma göre önce güçlü bir uğultu duyulur. Halk bunu dağdan esen sıcak rüzgârın sesi sanır ve birbirine "sierra'da rüzgâr var" der. Ardından yer yatay olarak salınmaya başlar. Meteoroloji meraklısı Franklin Villanueva, kaçarken duvarda asılı bir resmin doğu-batı yönünde sallandığını görür. Sonra asıl darbe gelir. Tanıkların deyişiyle bir dalga evlerin temelinin ve insanların ayaklarının altından geçer. Ayakta duran ya da koşan herkes yere düşer, atlılar da düşer. Díaz'ın hesabına göre uğultu dört beş saniye, ilk salınım bir o kadar, en sert darbe bir iki saniye sürer. Ardından gelen dalgalanmalar azalarak iki buçuk dakika devam eder. Kubbeli kiliseler çöker. San Francisco'nun kemerleri, Santo Domingo, San Agustín ve kerpiçten yapılmış Ana Kilise yıkılır. Kerpiç evlerde duvarlar devrilir, toprak damlar içeridekilerin üstüne iner.

Bugün depremin büyüklüğü yaklaşık 7,2 olarak tahmin edilir. Bazı yerel kaynaklar 7,5'e kadar çıkar. Araştırmacılar sorumlu fay olarak kentin içinde yüzeye çıkan Cal bindirmesini gösterir. Sarsıntı Şili kıyılarında, Córdoba'da, Rosario'da hissedilir. Buenos Aires'te saatçi Federico Lefrancois, o gece saat dokuz sularında dükkânındaki duran saatlerin sarkaçlarının kendi kendine sallandığını fark eder ve iki gün sonra bunu El Nacional gazetesine yazar. Mendoza'dan haber Buenos Aires'e ancak sekiz gün kadar sonra ulaşacaktır.

Ateş ve su

Akşam yemeği saatidir. Evlerde yemek pişmekte, mumlar ve gazyağı lambaları yanmaktadır. Çöken damların altında kalan ateşler kerpiç evlerin ahşap kirişlerini ve kamış örtülerini tutuşturur. Kaynaklara göre yangınlar ancak dört gün sonra tümüyle söner.

Yıkıntılar sulama kanallarını tıkar. Taşan su enkazın arasına dolar, bazı yaralılar bu yüzden boğularak ölür. Kentin kuzeyindeki bataklık kesiminde, Acequias de Gómez denen yerde toprak iki buçuk fersah boyunca çöker. Çevredeki çiftçiler Díaz'a, depremin hemen ardından dört buharlı geminin birlikte çalışmasına benzeyen bir ses duyduklarını, bunun sabaha kadar aralıklarla sürdüğünü ve çürük çamur kokusunun iki fersah öteye ulaştığını anlatır. Yer yer topraktan su fışkırır ve bazı evlerin tabanını su basar.

Díaz'ın tanıklardan öğrendiğine göre o gece hava çok soğuktur. Kurtulanlar yaralılarını da alıp kentin çevresindeki tarlalara dağılır.

Enkazın altındakiler

İlk günlerde yerden gelen yardım çok azdır. Enkazın altında canlı kalan çok kişi vardır. Díaz'a göre sonraki kazılar, birçok insanın göçükte havasızlıktan öldüğünü gösterir. Bazıları iki, üç, dört gün sonra çıkarılır ya da kendi başına çıkar. Díaz bu ölümlerde yerel yöneticilerin hareketsizliğini de kusurlu bulur.

Kentte yağma başlar. Alman gezi yazarı Friedrich Gerstäcker, 2 Mayıs 1861'de Valparaíso'dan Leipzig'deki Die Gartenlaube dergisine yazdığı mektupta, çevre köylerden gelen kalabalıkların kurtarmak için değil, yağma için geldiğini anlatır. Bir binada baloya toplanmış gençlerin yangında öldüğünü, enkazın üstünden geçenlerin de yardım etmediğini yazar. Ama bunların hiçbirini kendisi görmemiştir. Mektubunda "anlatılıyor" diye aktarır, kendisi o sırada Şili'nin güneyindedir. İspanyolca kaynaklar da yağmayı doğrular. Yer yer köpeklerin ve farelerin cesetlere saldırdığından söz ederler.

Vali Laureano Nazar'ın hayatı da o gece altüst olur. İspanyolca Vikipedi'deki biyografisine göre üç çocuğunu depremde kaybeder. Eşini kentin yakınındaki Los Barriales'e götürür, sonra kente dönerek yağmaya karşı sert önlemler alır. Polis şefi Albay Manuel José Olascoaga ile Albay Juan de Dios Videla kurtarma ve düzen işinin başına geçer. Gerstäcker'e göre bazı yağmacılar kurşuna dizilir.

Vali, cunta ve ilk yardımlar

Ama Nazar'ın tutumu tartışmalıdır. Şilili sağlık heyeti 6 Nisan'da kente vardığında vali birkaç gün önce on fersah uzaklıktaki çiftliğine gitmiştir. Felaketzedeleri bir Sağlık Cuntası'na bırakmıştır. Cuntanın başında Videla vardır, üyeleri Narciso de la Reta ve Domingo Bombal'dır. Nazar 9 Nisan'da kente döner, hastaneyi ziyaret eder ve Şili hükümetine ve halkına teşekkür eder. Gerstäcker'in mektubundaki daha ağır suçlamaların, örneğin valinin San Juan'dan gelen yardımı "isyancılardan" geldiği için geri çevirdiği söylentisinin, belgelerle örtüşmediği görülür. Díaz'ın kayıtlarına göre Mendoza'ya ilk doktorlar, Amado Laprida ve Eduardo Keller, tam da San Juan hükümeti tarafından gönderilmiştir. Díaz bu iki hekimin çok kısa kaldığını ve yüksek ücret aldıkları için şikâyet edildiklerini de yazar.

Yardım yavaş yavaş gelir. 29 Mart'ta San Luis heyeti Retamo'ya ulaşır. Córdoba'dan iki hekim ve bir eczacı gelir. 10 Nisan'da Konfederasyon hükümetinin Paraná'dan gönderdiği heyet varır. Başında Lucas González vardır, yanlarında tam donanımlı bir eczane ve 61 küçük çadır getirirler. 11 Nisan'da çıkan bir kararnameyle bölgede dört hastane kurulur: San Nicolás, San Vicente, Huaimallén ve San Martín. Buenos Aires'ten gelen hekimler ise ancak 21 Nisan'da kente ulaşabilir.

San Nicolás'taki hastane

Şili'den gelen yardımın başında, 27 yaşındaki hekim Wenceslao Díaz vardır. Santiago'dan eczacı Lope López Muñoz ve iki stajyerle yola çıkar. Los Andes'te Şili donanmasından cerrah Tomás G. Bate ve İngiliz gemisi Nereus'tan J. W. Leahy de onlara katılır. 1 Nisan'da And Dağları'nı aşmaya başlarlar ve 6 Nisan sabahı, depremden on altı gün sonra, yıkıntılara varırlar. Yol boyunca artçı sarsıntılar sıklaşır.

Heyet, yıkıntıların güneybatısındaki devlete ait San Nicolás çiftliğini seçer. Burada ağaçlar gölge verir ve rüzgâr ceset kokusunu öteki yöne taşır. Dört çadır kurulur, iki günde yüz hasta toplanır. Hastaların çoğu açık havadadır, giyecekleri yoktur, iyi beslenememişlerdir. Díaz'a göre gündüz sıcaklık 20 dereceyi bulur, güneş doğmadan önce ise sert bir soğuk çöker. On beş gün tedavisiz kalan yaralarda kangren başlamış, bazı yaralar kurtlanmıştır.

Díaz'ın raporu adı geçen birkaç hastayı da kayda geçirir. Loreto Moreno, heyet gelmeden iki gün önce enkazın altından açlıktan bitkin ve ağır yaralı olarak çıkarılır. Hastanede dört gün yaşar, sonra ölür. Gerstäcker de mektubunda on altı gün sonra canlı çıkarılan, ama birkaç gün sonra yaraları yüzünden ölen bir adamdan söz eder. On altı yaşındaki María Ana Sosa ise hastaneye iki bacağı da kırık getirilir, kemikler deriyi delmiştir. Kırk üç gün sonra kemikleri kaynar ve iyileşir, sol bacağı biraz kısa kalır.

San Nicolás hastanesi dört ayda 412 hasta kabul eder. 365'i iyileşir, 47'si ölür. Yapılan 22 ampütasyonun hepsi bacaktır. Ameliyat edilen sekiz erkeğin hepsi yaşar, on dört kadından dokuzu ölür. Hastanenin dispanserinde 2.628 muayene yapılır. Díaz 9 Ağustos'ta hastaneyi Mendozalı hekim Saturnino Primitivo de la Reta'ya devreder ve hastane kentin olağan hastanesi olur. Raporunda, yeni Mendoza'nın ilk olarak bu hastanenin çevresinde toplanmaya başladığını da yazar.

Kaç kişi öldü?

Mendoza depreminin ölü sayısı için kaynaklar birbirini tutmaz. Kübalı ansiklopedi EcuRed'in aktardığı bir sayıma göre 11.539 kişilik nüfustan 4.247 kişinin öldüğünü, 747 kişinin yaralandığını bildirir. Bu, nüfusun yüzde 37'si demektir; ama sayımın kaynağı belirtilmez. İspanyolca Vikipedi aynı sayıyı verir, ama aynı maddede "5.000 civarında" rakamı da geçer. Pek çok Arjantin kaynağı 18 bin kişilik bir nüfustan 6 bin ölüden söz eder. Arkeolog Daniel Schávelzon'un kitabı, bazı kaynakların 5 bin, bazılarının 12 bin ölü yazdığını not eder. NOAA kataloğu ise 1864'te Fransız deprem bilimci Alexis Perrey'nin derlediği 14 bin rakamını kaydeder. Aynı kayıtta 7 bin ve 18 bin rakamları da vardır.

En yüksek rakamlar, depremin ilk haftalarında dolaşan söylentilerden gelir. Gerstäcker bunu iyi gösterir. Önce nüfusun dörtte üçünün öldüğü söylenmiştir, sonra kurtulanın "onda bir bile olmadığı" yazılmıştır. Oysa aynı sayım 6.545 kişinin yarasız kurtulduğunu kaydeder. Yalnız San Nicolás'taki hastane de dört ayda 412 hasta yatırmış, dispanserinde binlerce muayene yapmıştır. Belgelere en yakın rakamlar 4 bin ile 6 bin arasında toplanır. Bu da kent nüfusunun üçte biri ile yarısı arasında bir kayıp demektir. İspanyolca Vikipedi'deki kent maddesi kaybı nüfusun yüzde 40 ila 60'ı olarak verir.

Ölenler arasında Fransız jeolog ve paleontolog Auguste Bravard de vardır. Konfederasyonun maden müfettişidir. Sonradan onun Mendoza'nın yıkılacağını önceden bildirdiği söylenir. Díaz bu iddiayı araştırır, ciddi bir dayanak bulamaz ve bunun ölümden sonra çıkmış bir hikâye olduğunu yazar. Bir de uzun süre, kurbanların çoğunun bir ayin sırasında kilisede öldüğü sanılmıştır. O akşam ayin yoktur. Yıkıntılarda bulunan çok sayıdaki ceset, o dönemde mezarlık olmadığı için kiliselere gömülmüş eski ölülerdir.

Yeni bir kent

Yıkıntıların ardından ilk soru, kentin nerede kurulacağıdır. Díaz'a göre Vali Nazar önce kendi çiftliği Tres Acequias'ı, sonra mülklerinin bulunduğu eski kent yerini ister. Eyalet meclisi Las Tortugas'ı önerir. Halkın büyük kısmı ise hastanenin de bulunduğu San Nicolás'ı ister. Nisan ayında hükümet San Nicolás'a taşınır. Díaz bu seçimi de eleştirir ve yeni kentin hiç zarar görmemiş bir şerit üzerine kurulmasını önerir.

Siyasi kriz yeni kentin önünü keser. Yıl sonunda Konfederasyonun Buenos Aires'e yenildiği haberi gelir. Nazar 16 Aralık 1861'de, kurtarma işinde yanında çalışan Juan de Dios Videla tarafından devrilir ve Şili'ye kaçar.

Yeni kentin planı bir Fransız'a düşer. Bravard'ın arkadaşı, Saint-Étienne doğumlu kadastro mühendisi Julio Gerónimo Balloffet, dostunun cesedini bulmak için Mendoza'ya gelir. Bulamaz ama kentte kalır. Ağustos 1861'de diploması tanınır. Hazırladığı plan, eski kentin yaklaşık bir kilometre güneybatısında, San Nicolás arazisinde, geniş caddeler ve beş meydan öngörür. En büyük meydan Bağımsızlık (Independencia) adını alır ve 1863'te açılır. Yöneticiler de yeni kente 1863'te taşınır. Caddeler, yeni bir depremde insanların kaçabilmesi için geniş tutulur. Meydanlar, sığınma alanı olarak düşünülür.

Neyi değiştirdi

1861 depremi, Arjantin tarihinde belgelenmiş en yıkıcı depremdir. Mendoza'nın kent planını kalıcı olarak belirledi. Yeni kent uzun yıllar alçak yapılarla büyüdü. Sekiz katlı Pasaje San Martín'in 1926'da tamamlanmasına kadar yüksek bina yapılmadı. Sonraki eyalet ve belediye yönetimleri sıkı yapı kuralları getirdi. 20 Mart bugün Mendoza'da Eyalet Deprem Önleme Günü olarak anılır.

Bilim için de deprem önemli bir ders oldu. Díaz, Mendoza'da sekiz ay kaldı, artçıları kaydetti ve yıkıntıların düşüş yönünü pusulayla ölçtü. 1906'da yayımlanan çalışmasında yıkımı hem zemine hem de bağlantısız kerpiç yapıya bağladı. Ahşap çatı makaslı eski tiyatronun, kentin ortasında neredeyse hasarsız ayakta kaldığını not etti. Bravard'ın fosil koleksiyonu ise depremden sonra kayboldu. Yirminci yüzyılın başında Buenos Aires gümrüğünde sahipsiz sandıklar açık artırmaya çıkarıldığında ortaya çıktı.

Bugün

Eski kentin yeri bugün Área Fundacional, yani Kuruluş Alanı olarak anılır. Pedro del Castillo Meydanı'nda, eski Cabildo'nun yerinde, 1993'te açılan Kuruluş Alanı Müzesi bulunur. Müzenin yer altı katında depremde yıkılan kent çeşmesinin kalıntıları ve sömürge döneminin taş döşeli yolu görülebilir. Bu arsada deprem sonrasında, 1877'de mezbaha, 1930'da da belediye pazarı kurulmuştu.

Meydanın karşısında San Francisco Yıkıntıları durur. Burası aslen Cizvitlerin kilisesiydi, onların sürgününden sonra Fransiskenlere verildi. 1861'de yıkıldı, kalıntıları korundu. 1906'da Vali Carlos Galigniana araziyi satın aldı. Yarım kalmış duvarlar, eski Mendoza'dan geriye kalan en görünür iz olarak ayakta duruyor.

Bir kilometre güneybatıda ise Balloffet'in planladığı kent yaşıyor. Bağımsızlık Meydanı 55 bin metrekareyi aşan alanıyla kentin merkezi. Geniş caddeleri ve meydanları, 1863'teki planın izini bugün de taşıyor. Fay ise hâlâ kentin altından geçiyor. 1985'te dokuz saniye süren orta büyüklükte bir deprem, yakındaki Godoy Cruz'da Carmen Hastanesi'ni kısmen yıktı.

Kaynaklar

• Wenceslao Díaz, "Breve reseña de los trabajos de la comisión médico-chilena enviada a socorrer las víctimas del espantoso terremoto que arruinó a Mendoza el 20 de marzo de 1861", Anales de la Universidad de Chile, Mayıs 1862
• Wenceslao Díaz, "Estudio acerca del terremoto que arruinó la ciudad de Mendoza el 20 de marzo de 1861" (devamı), Anales de la Universidad de Chile, cilt 119, 1906, s. 399-454
• Friedrich Gerstäcker, "Das Erdbeben Mendoza's", Die Gartenlaube, 1861, sayı 26, s. 416 (Valparaíso, 2 Mayıs 1861 tarihli mektup)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2044
• Daniel Schávelzon, Historia de un terremoto: Mendoza 1861, Buenos Aires 2007 (El Sol gazetesinin 20 Mart 2025 tarihli haberinde aktarıldığı biçimiyle)
• El Sol (Mendoza), 20 Mart 2025 ve 20 Mart 2026 tarihli yıl dönümü haberleri; Billiken, 20 Mart 2025; EcuRed, Terremoto de Mendoza de 1861
• Vikipedi (İspanyolca ve İngilizce): Terremoto de Mendoza de 1861, Laureano Nazar, Julio Gerónimo Balloffet, Museo del Área Fundacional, Basílica de San Francisco (Mendoza), Plaza Independencia (Mendoza), Mendoza (başlangıç kaynağı)