1944 San Juan Depremi: Kerpiç Şehrin Yıkılışı ve Perón'un Yükselişi

15 Ocak 1944, cumartesi akşamı. And Dağları'nın eteğindeki San Juan'da kafeler dolu, bir kilisede düğün var. Şehrin konakları bile dışarıdan süslü cepheli ama içeriden kerpiçtir. Saat dokuza birkaç dakika kala yer yarım dakikaya yakın sallanıyor ve Arjantin tarihinin en ağır doğal felaketi yaşanıyor. Ardından başlayan yardım kampanyası, adı pek bilinmeyen bir albayı ülkenin en güçlü siyasetçisine dönüştürecek.

Kerpiç şehir

San Juan, Arjantin'in batısında, And Dağları'nın eteğinde bir nehir kıyısına kurulmuş kurak bir eyaletin başkentidir. Eyaletin zenginliği bağlardan ve şarap imalathanelerinden gelir. Tarihçi Mark Healey'nin anlatımıyla dar ve tozlu sokaklar, sömürge döneminden kalma meydandan dışarı doğru yayılır; "dört bulvarın içi" denen merkezde şarap üreticisi aileler ve orta sınıf oturur, dışarıda yoksul mahalleler ve bağlar vardır.

Yapıların neredeyse tamamı kerpiçtir. İspanyolca Vikipedi, dönemin yapılarının yüzde 98'inin kerpiç olduğunu yazar; ağır kerpiç duvarlar yüksek cepheleri ve damları taşıyacak durumda değildir. Bölge depremle tanışıktır: 27 Ekim 1894'te eyaletin kuzeybatısında 7,5 büyüklüğünde bir deprem San Juan ve La Rioja'da ağır yıkım yapmıştır. Her yıl yüzlerce küçük sarsıntı hissedilir. Buna rağmen şehirde ne bir yapı yönetmeliği ne de depreme karşı bir önlem vardır.

Nüfus konusunda kaynaklar ayrışır. Healey eyalette yaklaşık 250 bin kişi yaşadığını yazar. Şehir için United Press muhabiri James L. Miller 50 bin, İspanyolca Vikipedi 80 binin üzeri, yerel gazete Tiempo de San Juan 90 binin biraz üzeri rakamını verir.

Ülke de sakin değildir. 4 Haziran 1943'te bir askerî darbe sivil hükümeti devirmiştir; devlet başkanı General Pedro Pablo Ramírez'dir. Çalışma Sekreterliği'ne getirilen Albay Juan Domingo Perón, göreve başlarken "acı çeken erdemli kitlelere" olan borcun ödeneceğini söylemiştir.

Cumartesi akşamı, 20.49

Deprem 15 Ocak 1944 cumartesi akşamı gelir. İngilizce Vikipedi ve Tiempo de San Juan saati 20.49, İspanyolca Vikipedi ve La Nación gazetesi 20.52 olarak verir. Merkez üssü Albardón bölgesinde, La Laja yakınındadır; şehrin 20 kilometre (İspanyolca Vikipedi) ya da 30 kilometre (İngilizce Vikipedi) kuzeyindedir. Büyüklük için de tek bir rakam yoktur: yüzey dalgası büyüklüğü 7,5 olarak hesaplanmış, Alvarado ve Beck'in 2006 tarihli çalışması moment büyüklüğünü 7,0 bulmuştur; tahminler 6,7 ile 7,8 arasında değişir. Odak derinliği 11-16 kilometre kadardır, yani deprem sığdır. Şehirde şiddet Mercalli ölçeğine göre IX'dur.

Sarsıntı kaynaklara göre 25-30 saniye sürer. La Laja Fayı boyunca yüzeyde 6-8 kilometrelik bir fay sarpı oluşur. Sarsıntı Córdoba, La Rioja, Mendoza ve San Luis'te hissedilir.

Cumartesi akşamı sokaklar kalabalıktır. Healey'ye göre şehir merkezindeki kafeler içindeki kalabalığın üstüne çöker. Eyalet hükümetinin binaları, meclis, mahkemeler ve yeni belediye binası yıkılır. Şehirdeki kiliselerin biri hariç hepsi çöker; katedral onarılamayacak kadar hasar görür ve sonradan tamamen yıkılır. Kerpiç evlerden sokağa kaçmaya çalışanların birçoğu yüksek cephelerin altında kalır. Merkezin dışında fabrikalar ve barakalar da yerle bir olur.

Karanlıkta ilk saatler

Enerji kaynakları tamamen yıkılmıştır, şehir karanlıktadır. Yaralanan United Press muhabiri Juan Vicente Mensegues, yaraları sarılmadan ilk haberini yazar; Şili'nin La Nación gazetesi bu haberi 18 Ocak'ta "Trajik göç" başlığıyla basar. Gazetenin fotoğraf altyazıları Tucumán Caddesi'nin ve General Acha ile Laprida caddelerinin köşesindeki bir otelin enkazını gösterir. Healey, deprem gecesi pek çok yerel kahramanlık ve yardımlaşma örneği yaşandığını not eder.

Radyodan San Juan'a en çok neye ihtiyaç olduğu sorulduğunda, eyaletin federal yöneticisi (interventor) Dr. Uriburu'nun cevabı tek kelimedir: "Her şeye." La Nación bu cevabı ajans haberinden aktarır.

Yaralılar tren, kamyon, otomobil ve uçakla güneydeki Mendoza'ya taşınmaya başlar. United Press'in Mendoza haberine göre şehir "büyük bir kan hastanesine" dönüşür. Yaralıların bir kısmı uzun süre güneşte ve yağmur altında, tıbbi bakım ve yiyecek olmadan kalmıştır. Mendoza'nın kenarlarında açık havada acil hastaneler kurulur.

Pazartesi sabahı: gerçek tablo

17 Ocak'ta hükümetin Bilgi Müsteşarlığı ilk resmî rakamları açıklar: 800 ölü sayılmıştır, 1.000 ağır ve yaklaşık 4.000 hafif yaralı vardır. Aynı haberde hayatta kalanların toplam kaybı 4-5 bin olarak tahmin ettiği belirtilir. Maddi kayıp 400 milyon pesonun üzerinde hesaplanır.

United Press'in başkan yardımcısı James L. Miller şehri gezer. Yazdığına göre yıkım neredeyse tamdır; ayakta kalan ev sayısı çok azdır. Sokaklarda gördüğü insanların sayısı 3 bini pek geçmez; bir kısmı kaçmış, bir kısmı hâlâ enkazın altındadır. Aileler kurtarabildikleri yataklarla ve eşyalarla meydanlara ve açık alanlara yerleşmiştir; çoğu yalnız kadınlar, yanlarında çocuklarıyla amaçsızca dolaşmaktadır. Yedi katlı betonarme bir sinema binası derin çatlaklarla Pisa Kulesi gibi eğik durmaktadır. Askerî yetkililerin bin çadır kurduğu bildirilir.

Mendoza'daki Çocuk Koruma Kurumu, San Juan'dan gelen bütün çocukların bakımını üstlenir; 17 Ocak sabahı 500 çocuk gelmiştir. Yüzlerce Mendozalı aile bir ya da birkaç çocuğa bakmaya talip olur.

Şili'den gelen yardım ilk ulaşanlar arasındadır. Şilili doktorlar merkez hastanede "Şili Pavyonu" adlı bir koğuş kurar; Şili Devlet Başkanı Ríos ile Ramírez telgraflaşır.

General ve albay

16 Ocak'ta Perón ulusal radyoda depremzedeler için bağış kampanyası başlatır. Hükümet özel bağış toplanmasını yasaklar, bütün bağışlar Çalışma Sekreterliği'nden geçer. Daha ilk günlerde La Prensa gazetesinden 50 bin, Otomobil Kulübü'nden 10 bin peso gelir; çocuklar kumbaralarını getirir. 17 Ocak gecesi toplanan para iki buçuk milyon pesoyu geçmiştir.

Aynı sabah Ramírez, Maliye ve Tarım bakanlarıyla birlikte San Juan'a doğru yola çıkar. Healey'ye göre Ramírez dönüşte şehri boş bir sayfa olarak görür ve halkın yerel siyasi liderlerini unutup "tamamen birleştiğini" söyler.

Kampanya hızla büyür. Healey, gazetelerde yayımlanan bağışçı listelerinde büyük sanayi şirketlerinden mahkûmlara ve ayakkabı boyacılarına kadar binlerce ad bulunduğunu yazar. Askerler, daha önce hayır derneklerinin yaptığı işi üstlenmiştir. Perón kampanyayı bir "dayanışma ölçüsü" olarak tanıtır. Healey'ye göre kampanya Perón'un rejim içindeki yerini güçlendirir; bir ay sonra Ramírez'i devlet başkanlığından uzaklaştıran iç hesaplaşma bu kampanyanın gölgesinde örgütlenir.

Luna Park gecesi

Perón, bağış için sanatçılara başvurur. Infobae'nin 2026'daki yıl dönümü yazısına göre 18 Ocak'ta Çalışma Sekreterliği'nin toplantı salonunda sanatçılar, sendikacılar ve iş insanlarıyla buluşur. Oyuncular Florida ve Corrientes caddelerinde kumbarayla bağış toplar. Infobae'nin 2024 tarihli yazısına göre radyo oyuncusu Eva Duarte'nin topladığı para 650 pesoyu geçer; yıldız Libertad Lamarque'ınki 3.800 pesodur.

22 Ocak 1944'te Buenos Aires'teki Luna Park stadyumunda büyük bir yardım gecesi düzenlenir. Sinema, radyo, tiyatro ve müzik dünyasından isimler sahneye çıkar; yağmurlu gecede 200'den fazla gösteri yapılır. Kapılar kalabalık yüzünden akşam sekizde kapanır. İspanyolca Vikipedi'ye göre Eva Duarte'yi o gece Posta ve Telgraf Müdürü Yarbay Aníbal Imbert getirir ve Perón'la tanıştırır. Eva 24, Perón 48 yaşındadır; Perón 1938'de eşini kaybetmiştir.

Tanışmanın nasıl olduğu tartışmalıdır. Infobae, sunucu Roberto Galán'dan söz yazarı Homero Manzi'ye, Albay Domingo Mercante'den bir fotoğrafçıya kadar birçok kişinin tanıştırma işini kendine mal ettiğini yazar. 2026 tarihli başka bir Infobae yazısı ise ilk karşılaşmanın 18 Ocak'taki toplantıda olduğunu savunur. Kaynakların birleştiği nokta, ikisinin gece yarısından sonra stadyumdan birlikte ayrıldığıdır. Eva bu geceyi sonradan otobiyografisinde "harikulade günüm" diye anar. Bir yıl sonra evlenirler.

Toplanan paranın tutarı da kaynaktan kaynağa değişir: Infobae'nin bir yazısı 30 milyon pesonun üzerinde, diğeri 20 milyon peso der.

Üç kız çocuğu

Gloria Azuri, Lilia Aguirre ve Analía Clevers, depremden 80 yıl sonra La Nación'a (Arjantin) anılarını anlatan emekli öğretmenlerdir. Deprem anında en büyükleri yedi yaşındadır.

Dört yaşındaki Gloria, Trinidad semtinde 14 Ocak'ta aldığı doğum günü oyuncaklarını komşulara göstermektedir. İki amcası ve dört yaşındaki kuzeni, Concepción kilisesindeki bir düğünde ölür. Cesetleri taşıyan kamyonu hiç unutmadığını söyler.

Yedi yaşındaki Analía, Concepción semtinde hamakta bebeğiyle oynamaktadır. Komşusunun ayaklarından tutularak araca atıldığını görür.

Beş yaşındaki Lilia, Santa Lucía'da mahallenin çocuklarıyla oynarken toprağın "bir yılan gibi dalgalandığını" anlatır. Dedesi çöken evin içinde kalır.

Sonraki aylarda aileler sokaklarda kerpiç ve kamıştan barınaklar kurar. Okullar mart ayında derme çatma depolarda yeniden açılır. Temizlik imkânı olmadığı için bit ve uyuz yayılır. Gloria'nın ailesi evini ancak 1950'de yeniden kurabilir.

Yakılan cesetler, dağılan aileler

Healey'ye göre askerî yetkililer, salgın korkusuyla depremin ertesi günü bütün cesetlerin hemen yakılmasına karar verir. Askerler ve gönüllüler, büyük toplu mezarın kenarında ya da sokak köşelerinde ceset yığınlarına gazyağı döküp ateşe verir. Kimlik tespiti için neredeyse hiçbir şey yapılmaz; bir ölü listesine benzer bir şey hiçbir zaman hazırlanmaz. Bu yüzden ölü sayısı hep tahmin olarak kalır.

Bugün en çok kullanılan rakam 10 bindir, yani şehir nüfusunun yaklaşık onda biri. İspanyolca Vikipedi'nin aktardığı sonraki çalışmalar (Healey 2002, Alvarado ve Beck 2006) yaklaşık 9 bin der; Infobae 8 ila 10 bin arası bir aralık verir. İlk resmî sayımın 800 olduğu düşünülürse, rakamların neden bu kadar farklı olduğu anlaşılır.

Yetkililer yaklaşık yüz bin evsizin hepsini doyuracak ve barındıracak imkâna sahip değildir; yiyecek satışı yasaklanır, stoklara el konur. Mümkün olduğunca çok insan trenlerle başka şehirlere taşınır. Healey'ye göre bu dağınık tahliye aileleri ve mahalleleri parçalar: binden fazla yetim çocuk kurumlara gönderilir, on binlerce kişi ülkenin dört bir yanına dağılır. Yerel bir gazeteci, tahliyeyi bekleyen insanları sahibini kaybetmiş köpeklere benzetir ve şehirde alçakgönüllü sınıflardan başka kimse kalmadı mı diye sorar.

Şehir aynı yerde mi kurulacak?

Bir hafta içinde Perón'un topladığı mimarlar radikal bir öneri getirir: yıkık şehir terk edilmeli, güneybatıda daha sağlam bir zemine yeniden kurulmalıdır. Yeni yer yalnızca bir kilometre uzaktadır, ama şarap üreticisi aileler mülklerini ve hatıralarını kaybetmekten korkar. Depremin ertesi günü İçişleri Bakanı'na bütün kayıplarının devletçe karşılanmasını ve 50 bin işçinin zorla çalıştırılmasını isterler; o sırada bütün orduda 35 bin er vardır. Bu talepler reddedilse de aynı grup taşınmaya karşı kampanyayı yönetir ve kazanır: şehir aynı yerde kurulacaktır.

Kalıcı şehir belirsiz kalırken geçici şehir hızla yükselir. Healey'ye göre bu acil konutlar Arjantin devletinin konut yapımına ilk büyük girişimidir. Ancak dışarıdan gelen işçilerle, deneysel sanayi malzemeleriyle ve yerel iklime uymayan biçimde yapılırlar. Hükümet her gün konut verilenlerin adını, mesleğini ve aile büyüklüğünü yayımlar; listeler, daha iyi yapılmış küçük sitelerin orta ve üst sınıfa, iki büyük sitenin ise işçilere verildiğini gösterir.

Bir buçuk yıl boyunca yeniden yapım yerinde sayar. Healey'nin saydığı dört mimar ekibi gelip gider, ancak beşinci plan kamuoyuna sunulur. Toplanan bağış dağıtılmaz; 1945'in muhalefet mitinglerinde "San Juan'ın parası nerede" diye slogan atılır. Yeniden yapımı yönetmek için ulusal hükümetin kurduğu San Juan Yeniden Yapılanma Konseyi zamanla işi eline alır. Mimar José Manuel Felipe Pastor'un hazırladığı imar planı 1948'de, konseyin yapı yönetmeliği 1951'de yürürlüğe girer. İspanyolca Vikipedi'ye göre Büyük San Juan'da 7.794, çevre ilçelerde 1.930 konut yapılır; 53 okul, 15 belediye binası, 20 karakol, yeni hükümet konağı ve geniş caddeler bunu izler. Konsey 1961'de kapanır.

Neyi değiştirdi

Deprem, Perón'un siyasi kariyerinin başladığı yer oldu. Yardım kampanyası onu tanınan bir isme dönüştürdü, Eva Duarte'yle tanışması da bu kampanyanın içinde gerçekleşti. Healey'ye göre yetimler ve yaklaşık yüz bin evsizin sorunları, Perón'un iki yıl sonra başlayan ilk başkanlık döneminin sosyal yasalarını derinden etkiledi.

Mühendislik açısından deprem, yıkımın büyük kısmının sarsıntının gücünden çok kötü yapılaşmadan kaynaklandığını gösterdi. Kerpiç terk edildi, daha sağlam tuğlalar ve betonarme tek katlı evler yapıldı, sokaklar ve kaldırımlar genişletildi. 1972'de Ulusal Sismik Önleme Enstitüsü (INPRES) San Juan'da kuruldu ve bütün ülkenin deprem araştırmalarını bu şehirden yönetmeye başladı.

Ders sonraki depremlerde sınandı. La Nación'a konuşan hayatta kalanlar, 1952 ve 1977'de San Juan'ı vuran depremlerin daha sağlam yapılar sayesinde çok daha az zarar verdiğini anlatıyor.

Bugün

San Juan 2006'da yaklaşık 400 bin nüfuslu bir şehir. 2006 verilerine göre yaklaşık 90 bin konutun yüzde 63'ü ve kamu binalarının tamamı deprem yönetmeliğine göre yapılmış. Geriye kalan konutların neredeyse üçte biri ise hâlâ depreme dayanıklı değil; San Juan Ulusal Üniversitesi'nin 2005 çalışması şehrin yüzde 20'sini yüksek ya da çok yüksek riskli buluyor.

Yıkılan katedralin yerinde yeni bir katedral, eski şehir merkezinde yayalaştırılmış sokaklar var. Yıl dönümlerinde gazeteler hayatta kalanların anılarını yayımlıyor; Gloria Azuri'nin dediği gibi, o gece 80 yıl geçse de unutulmuyor.

Kaynaklar

• Mark Alan Healey, "The Fragility of the Moment: Politics and Class in the Aftermath of the 1944 Argentine Earthquake", International Labor and Working-Class History, sayı 62, 2002
• Mark A. Healey, The Ruins of the New Argentina: Peronism and the Remaking of San Juan after the 1944 Earthquake, Duke University Press, 2011 (yayınevi tanıtımı)
• La Nación (Santiago de Chile), 18 Ocak 1944: United Press haberleri (James L. Miller, Juan Vicente Mensegues), Mendoza ve Buenos Aires bildirimleri
• La Nación (Buenos Aires), 15 Ocak 2024: hayatta kalan Gloria Azuri, Lilia Aguirre ve Analía Clevers'la söyleşi
• Infobae, 21 Ocak 2024: Luna Park karşılaşmasının mitleri ve gerçekleri
• Infobae, 18 Ocak 2026: deprem, bağış kampanyası ve Perón ile Eva Duarte'nin ilk karşılaşması
• Tiempo de San Juan, depremin 82. yıl dönümü yazısı
• Alvarado, P. ve Beck, S. (2006), Source characterization of the San Juan (Argentina) crustal earthquakes of 16 January 1944 and 11 June 1952, Earth and Planetary Science Letters
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca): 1944 San Juan depremi, 1894 San Juan depremi, Eva Perón (başlangıç kaynağı)