1939 Chillán Depremi: Kerpiç Şehrin Yıkıntısından Doğan CORFO

24 Ocak 1939, salı gecesi. Şili'nin orta güneyinde, başkent Santiago'nun yaklaşık 400 kilometre güneyindeki Chillán'da yaz sıcağı geceye kadar sürüyor. Belediye Tiyatrosu'nda bir film gösteriliyor, kulüplerde eğlence var. Saat 23.32'de yer sallanmaya başlıyor ve birkaç dakika içinde kerpiç şehir yerle bir oluyor. Bu, Şili tarihinin en çok can alan depremi olacak. Görevdeki ilk ayını dolduran Başkan Pedro Aguirre Cerda ise bu yıkımın içinden ülkenin ekonomisini değiştirecek bir kurum çıkaracak.

Sıcak bir yaz gecesi

Chillán, 1580'de İspanyollar tarafından kurulmuş eski bir tarım şehridir. Tarihi depremlerle doludur: 1751'de bir deprem ve ardından gelen sel şehri yıkmış, 1835 depreminden sonra şehir bugünkü yerine taşınmıştır. Eski yerleşim o günden beri Chillán Viejo, yani "Eski Chillán" diye anılır. 1935'te bu ayrılığın yüzüncü yılı kutlanmıştır.

Şehir 19. yüzyılın sonunda tahıl ticaretiyle büyür. 1876'da Talcahuano limanına uzanan demiryolu açılır. 1930 sayımında nüfus 39.511'dir. Merkezde neoklasik ve barok cepheli binalar, katedral, Belediye Tiyatrosu, erkek lisesi ve yerel gazete La Discusión'un binası vardır. Evlerin büyük çoğunluğu ise kerpiçtendir; depreme dayanıklı yapı kuralları henüz yoktur.

Ülkenin başında bir aydır yeni bir başkan vardır. Radikal Parti'den Pedro Aguirre Cerda, Halk Cephesi'nin adayı olarak Ekim 1938 seçimini kazanmış, 24 Aralık 1938'de göreve başlamıştır. Avrupa'da savaşın ayak sesleri duyulmaktadır. Chillán'ın belediye başkanı Ernesto Arrau'dur. 1939 yazı sıcaktır; deprem öncesi günlerde sıcaklık 32 ile 35 derece arasında seyretmiştir. O akşam şehirde sosyal hayat canlıdır: İspanyol Kulübü'nde, Belediye Tiyatrosu'nda ve O'Higgins Tiyatrosu'nda etkinlikler vardır.

23.32

Deprem yerel saatle 23.32'de başlar. Dünya saatiyle bu, 25 Ocak'ın ilk saatleridir; bu yüzden bazı kataloglar tarihi 25 Ocak olarak verir. Merkez üssü, Chillán'ın batısındaki Quirihue civarıdır. Radio Cooperativa'nın aktardığına göre odak Chillán'ın 72 kilometre batısında, yaklaşık 100 kilometre derinliktedir.

Büyüklük konusunda kaynaklar farklı rakamlar verir: İngilizce Vikipedi ve Radio Cooperativa yüzey dalgası büyüklüğünü 8,3, sismologlar Beck, Barrientos, Kausel ve Reyes'in 1998 tarihli çalışması 7,8 olarak verir. Şili Ulusal Kütüphanesi'nin Memoria Chilena sitesi ise 8,5 der. Aynı çalışmaya göre bu deprem iki levhanın sürtündüğü yüzeyde değil, okyanus levhasının Güney Amerika'nın altına dalan kısmının içinde, 80-100 kilometre derinlikte oluşan bir normal fay kırılmasıdır. Kırılma iki atımla yaklaşık 60 saniye sürer. Tsunami olmaması ve iç kesimlerdeki yüksek şiddet de bununla açıklanır. Halkın anlatımında ise sarsıntı çok daha uzundur; Radio Bío-Bío'nun derlediği anlatımlara göre yaklaşık üç dakika sürmüştür.

Sarsıntı Buenos Aires'ten Mendoza'ya, Valparaíso'dan Temuco'ya kadar hissedilir. Chillán'da kerpiç duvarlar dağılır, kiremit çatılar sokaklara iner. Elektrik, telefon ve telgraf bir anda kesilir.

Tiyatronun kapısında

Deprem anında Belediye Tiyatrosu'nda Joe E. Brown'ın oynadığı bir filmin galası yapılmaktadır. Gecenin geliri Chillán İtfaiyesi'ne bağışlanacaktır. Salon doludur. Sarsıntı başlayınca yüzlerce kişi çıkışa koşar; ana girişin saçağı kapıya yığılan kalabalığın üzerine çöker ve pek çok kişi orada can verir.

Katedral çöker; yalnızca orta nefi ayakta kalır. Tren istasyonu, valilik binası, erkek lisesi ve La Discusión'un binası yıkılır. Plaza de Armas'ın kuzeyindeki neoklasik hükümet binası cephesiyle birlikte caddeye devrilir. Kaynaklar şehrin yüzde 95 ile 97'sinin yıkıldığını yazar; bütün şehirde yalnızca dokuz bina sağlam kalır, bunların çoğu ana meydanın çevresindedir. İngilizce Vikipedi'ye göre yalnız Chillán'da yaklaşık 3.500 ev yıkılır.

La Discusión gazetesinin baskı makineleri ise sağlam kalır, çalışanlar da kurtulur. Radio Bío-Bío'ya göre o dönem lisede matematik ve fizik öğretmeni olan genç Nicanor Parra da şehirdedir; Parra yıllar sonra Şili'nin en tanınan şairlerinden biri olacaktır.

Karanlıkta Chillán

Elektrik santralinde o gece nöbette olan 15 yaşındaki Guillermo Díaz'ın hikâyesi, Şili'nin deprem hafızasına geçer. Şair Gabriela Mistral'ın Şubat 1939'da Revista de las Indias'ta yayımlanan ve "Şili okulları için" diye not düştüğü yazısına göre çocuk önce herkes gibi meydana kaçar, sonra nöbetini hatırlar. Yıkıntıların üzerinden santrale koşar, merdiveni çıkar ve ana şalteri kapatır; bina o an üzerine çöker. Mistral, kurtarıcıların onu kolu hâlâ şalterin üzerinde bulduğunu yazar. Bu, edebi bir anlatımdır; ama yerel kaynaklar da Díaz'ın elektriği kesip yangın çıkmasını önlediğini anlatır.

Gece boyunca hayatta kalanlar açık alanlara, özellikle Plaza de Armas'a toplanır. Şehrin üzerine günlerce dağılmayacak bir toz bulutu çöker. Sağ kalanlardan Draumedia Sotomayor, Radio Bío-Bío'nun aktardığı tanıklığında o geceyi şöyle anlatır: susunca iniltiler duyulur, ezilen ama ölmeyen insanlar vardır, kulak verince "bütün Chillán ağlıyor" gibidir.

San Juan de Dios Hastanesi'nin personeli yetişemez. Meydanlar, Santa Elvira mahallesindeki kanal kenarı ve ayakta kalan her açık alan yaralıların bakıldığı yerlere dönüşür. Ertesi günlerde Maestranza atölyelerinin ve istasyonun tren vagonları evsiz kalanlara geçici konut olur.

Concepción ve kıyı

Üç dakika sonra, 23.35'te sarsıntı bölgenin en büyük kenti Concepción'u vurur. Şehirdeki evlerin yaklaşık yüzde 95'i ağır hasar görür. Concepción Tiyatrosu'nda da bir gösteri vardır: tavandaki büyük avize sallanmaya başlayınca seyirciler ana girişe koşar, döner merdiven kalabalığın altında çöker. Şehirde elektrik ve su kesilir, onlarca yerde yangın çıkar. O'Higgins ve Aníbal Pinto caddelerinin kesiştiği köşede cesetler toplanır, sonra mezarlıkta açılan büyük hendeklere gömülür.

Deprem anında Şili Donanması'nın Blanco Encalada kruvazörü Talcahuano'ya yanaşmak üzeredir. Gemi Concepción Körfezi'ne girerken sarsılınca mürettebat bir çarpışma olduğunu sanır; ancak kıyıdaki Tomé'den yükselen alevleri görünce depremi anlarlar. Komutan Horacio Vío Valdivieso'nun gemisi Tomé ve Coelemu'ya yardım ulaştırır, yaralıları Valparaíso'ya taşır. Çevredeki kasabalar da yıkılmıştır: Chillán Viejo'da Şili'nin kurucu babası Bernardo O'Higgins'in doğduğu ev yıkılır, Florida'da cezaevi çöker ve mahkûmlar enkaz kaldırma işine katılır.

Başkan yolda

Telgraf ve telefon hatları koptuğu için Santiago gece boyunca neyin nerede olduğunu bilemez. İlk haberlerle merkez üssünün Concepción olduğu sanılır. Başkan Aguirre Cerda ertesi gün, 25 Ocak'ta yola çıkar. Radio Cooperativa'ya göre Linares'e trenle, oradan Concepción'a otomobille gider; eşi Juana Aguirre ile birlikte Chillán'da kalır. Radio Bío-Bío, başkanın yıkımı görünce gözyaşlarını tutamadığını aktarır. Talca'da başkanlık heyeti hastaneyi, cezaevini ve depremzedelerin toplandığı jandarma karakolunu ziyaret eder.

Bölgede sıkıyönetim ilan edilir, düzeni sağlamak için ordu görevlendirilir. Enkaz kaldırma ve kurtarma işini silahlı kuvvetler yürütür; zararın ilk dökümünü de bölgenin üzerinden uçan askerî uçaklar çıkarır. Fiyatlar ve gıda dağıtımı denetim altına alınır. İçme suyu ve gıda eksikliği, enkaz altında kalan cesetler salgın tehlikesini büyütür; ilk sağlık önlemi olarak bölgede yaklaşık 500 bin doz tifo aşısı dağıtılır. Yine de salgınlar önlenemez. Yaralılar trenlerle Santiago'ya taşınır.

Aguirre Cerda Santiago'ya döndükten sonra, 30 Ocak'ta yaptığı açıklamada ülkenin en zengin bölgelerinden birinin "bir yığın harabeye" döndüğünü söyler. Talca, Linares, Maule, Ñuble, Concepción ve Bío-Bío'nun derin bir acının altında olduğunu ekler.

Kaç kişi öldü?

Ölü sayısı bugün de kesin değildir. Resmî rakam olarak en sık 24 bin verilir; Memoria Chilena ve La Discusión bu rakamı kullanır. Radio Cooperativa bazı hesapların 30 bine çıktığını, İngilizce Vikipedi ise yaklaşık 28 bin ölüyü yazar. Ölenlerden yalnızca 5.685'inin kimliği belirlenebilmiştir. Radio Bío-Bío'nun 2016 tarihli haberi ise "yaklaşık 6 bin" der; bu rakam, kimliği belirlenen ölü sayısına yakındır. Memoria Chilena'nın Chillán sayfası yalnız şehir için yaklaşık 2.717 ölüden söz eder.

Rakamlar arasındaki bu büyük fark, o gecenin kaosunu da anlatır: birçok ceset hiç tanımlanamadan toplu mezarlara gömülür. Chillán Belediye Mezarlığı'nda her biri 400 metre uzunluğunda iki toplu mezar açılır. Chillán komünü için 1930 sayımı ile 1939'da yapılan olağanüstü sayım arasındaki nüfus farkı 8 bini aşar. Bir başka gösterge de şudur: şehirde ölümler, sonraki birkaç yıl boyunca doğumları geride bırakır. Kesin olan, 1939 depreminin 1960 Valdivia depremi dahil Şili'deki bütün depremlerden daha fazla can almış olmasıdır.

Dünyanın yardımı

Yardım denizden ve havadan gelir. Valparaíso'da bulunan İngiliz kruvazörleri Ajax ve Exeter seyyar hastaneye ve barınağa dönüştürülür; İngiliz denizcilerin bir görevi de yıkılmak üzere olan Concepción Katedrali'ni yıkmak olur. Arjantin Kızılhaçı'nın bir uçağı 30 Ocak ile 12 Şubat arasında Santiago ile Chillán arasında sefer yapar. Brezilya, Prudente Moraes gemisiyle erzak gönderir; Peru, Marañón vapurunu yollar; Fransız Jeanne d'Arc gemisi kurtarma çalışmalarına katılır. Japonya, Tokyo Üniversitesi'nden sismologları inceleme için gönderir.

ABD'de Başkan Franklin D. Roosevelt başsağlığı ve yardım teklifi iletir. Şubat başında Binbaşı Caleb V. Haynes komutasındaki deneme bombardıman uçağı Boeing XB-15, Amerikan Kızılhaçı'nın tıbbi malzemesiyle Virginia'daki Langley Field'dan Santiago'ya uçar. Uçak 4.933 mili, yalnızca Panama ve Lima'da yakıt alarak 49 saat 18 dakikada kat eder; mürettebat bu "merhamet uçuşu" için yılın en başarılı uçuşuna verilen Mackay Ödülü'nü alır.

Meksika, Chillán'a bir okul bağışlar. Escuela México adını alan okulun kütüphanesine Meksikalı ressam David Alfaro Siqueiros "İstilacıya Ölüm" adlı duvar resmini yapar. Resim 25 Mart 1942'de açılır.

CORFO: yıkıntıdan doğan kurum

Aguirre Cerda, Santiago'ya döner dönmez Kongre'ye bir dizi yasa tasarısı gönderir. Tasarı, Maliye Bakanı Roberto Wachholtz tarafından savunulur ve muhafazakâr çoğunluklu, büyük toprak sahiplerinin ağırlıkta olduğu Kongre'de uzun tartışmalara yol açar. Memoria Chilena, Halk Cephesi hükümetiyle muhalefet arasında pazarlık yapıldığını yazar.

Sonunda 29 Nisan 1939'da çıkan 6.334 sayılı yasa, iki kurum yaratır: yeniden yapılanmayı yürütecek Yeniden Yapılanma ve Yardım Kurumu (Corporación de Reconstrucción y Auxilio) ile ülkenin sanayileşmesini planlayacak Üretimi Geliştirme Kurumu, kısaca CORFO. Fikir yeni değildir; Aguirre Cerda 1930'ların ortasında Ulusal Ekonomi Konseyi'nin genel sekreteri olarak sanayileşmeyi savunmuştu. Deprem, bu fikrin yasalaşması için gereken siyasi zemini ve aciliyeti sağlar.

CORFO mühendis ve ekonomist kadrosuyla ülkenin kaynaklarının dökümünü çıkarır, madencilik, enerji, tarım ve sanayi için "acil eylem planları" hazırlar. 1940'ta New York'ta bir büro açar. Sonraki yıllarda ulusal elektrik şirketi ENDESA'yı, Huachipato çelik fabrikasını işletecek CAP'ı ve 1945'te Magallanes'te ilk başarılı petrol sondajından sonra ulusal petrol şirketi ENAP'ı kurar. Radio Cooperativa'ya göre bugünkü ulusal acil durum teşkilatının kökeni de 1939'da kurulan Yeniden Yapılanma ve Yardım Kurumu'na dayanır.

Yeni Chillán

Deprem sonrası şehri başka yere, kuzeyde Ñuble Nehri'ne doğru taşıma fikri gündeme gelir ama uygulanmaz. Chillán aynı yerde, bambaşka bir şehir olarak yeniden kurulur. 1 Ekim 1939'da çıkarılan yerel imar yönetmeliği şehri dokuz yapı bölgesine ayırır, sınırlarını dört bulvarla çizer ve bina yüksekliklerine sınır getirir.

Hükümet, aralarında Santiago'daki Ulusal Stadyum'un tasarımında çalışmış Ricardo Müller Hess'in ve Bauhaus'un kurucusu Walter Gropius'un öğrencisi Tibor Weiner'in de bulunduğu mimarları Chillán'a gönderir. İşe kamu binaları ve sosyal konutlarla başlanır. Kerpiçin yerini betonarme alır; Libertad Caddesi 1939-1940'ta genişletilir, Plaza de Armas'ın kuzeyindeki bütün bir adaya modernist Kamu Binaları yükselir. Bulvarların üçüne yardım eden ülkelerin adı verilir: Arjantin, Brezilya ve Ekvador. Concepción'da da Alameda parkının adı Ekvador Parkı olur, bir caddeye Exeter adı verilir.

La Discusión, depremden iki ay sonra, 23 Mart 1939'da yeniden çıkar; ilk başyazısının başlığı "Kendimizi yeniden kuralım" anlamına gelen "Reconstruyámonos"tur. Yıkılan katedralin yerine yenisinin temeli 26 Ekim 1941'de atılır. Genç mimar Hernán Larraín'in mezuniyet projesi olan beton kemerli katedral, uzun bir inşaattan sonra 15 Ekim 1960'ta açılır. Yanına depremde ölenlerin anısına dev bir haç dikilir. Yeniden yapılanma, İkinci Dünya Savaşı'nın yarattığı malzeme sıkıntısı yüzünden yavaş ilerler. Aguirre Cerda ise yeni Chillán'ı göremez; Escuela México'daki resmin Mart 1942'deki açılışından dört ay önce ölür.

Neyi değiştirdi

Chillán depremi Şili'de inşaatın kurallarını değiştirdi. Depremden sonra ülke genelinde yapılacak bütün yapıların depreme dayanıklı olması şartı getirildi; 1945'te genel yapı ve şehircilik yasası çıkarıldı. İspanyolca Vikipedi'nin aktardığına göre Meksikalı-Alman jeofizikçi Cinna Lomnitz, yıkımın büyük kısmını kerpiç yapılara ve depreme dayanıklı mühendislik kurallarının yokluğuna bağlar.

Daha büyük değişim ekonomideydi. Bir felaket için kurulan CORFO, Şili'nin devlet eliyle sanayileşme döneminin motoru oldu; elektrik, çelik ve petrol sanayileri bu kurumdan doğdu. Deprem aynı zamanda Chillán'ın toplumsal dokusunu da dağıttı: yerel kaynaklara göre şehrin köklü ailelerinin, siyasetçilerinin ve aydınlarının önemli bir kısmı depremden sonra şehri terk etti.

Bugün

Chillán bugün Ñuble Bölgesi'nin başkenti; 2002 sayımında komünün nüfusu 161.953'tü. Hernán Larraín'in katedrali 2015'te ulusal anıt ilan edildi. Escuela México'nun duvar resimleri de 2004'ten beri ulusal anıt. Belediye mezarlığının "3 Numaralı Avlu" denilen bölümünde, toplu mezarların başında depremde ölenler için bir anıt duruyor.

Her yıl 24 Ocak gecesi saat 23.32'de katedralin çanları "Hafıza Alarmı" adıyla çalıyor. CORFO ise kuruluşundan 87 yıl sonra hâlâ Şili'nin kalkınma kurumu olarak çalışıyor; 2010 depreminden sonra küçük işletmelere yeniden yapılanma kredisi açan da yine o oldu.

Kaynaklar

• Memoria Chilena (Şili Ulusal Kütüphanesi), "Terremoto de Chillán" ve "Chillán (1580-1939)"
• Radio Cooperativa, "Terremoto de Chillán de 1939: A 80 años de la tragedia más mortífera en la historia en Chile", 24 Ocak 2019
• Radio Bío-Bío (Jorge Leal), "La mayor ruina y el renacer de Chillán y Concepción: el terremoto de 1939", 24 Ocak 2016
• La Discusión, Chillán'ın 444. kuruluş yılı özel eki, 26 Haziran 2024
• Gabriela Mistral, "Una crónica del terremoto: Guillermo Díaz, velador nocturno", Revista de las Indias, Şubat 1939 (Anales de la Universidad de Chile, 2011'deki yeniden basım)
• Beck, S., Barrientos, S., Kausel, E., Reyes, M. (1998), Source characteristics of historic earthquakes along the central Chile subduction zone, Journal of South American Earth Sciences
• The Clinic, "Siqueiros fondeado en Chillán", 14 Nisan 2015
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İspanyolca ve İngilizce), Terremoto de Chillán de 1939, CORFO ve Chillán maddeleri (başlangıç kaynağı)