1963 Merc Depremi: İftar Sofrasında Yıkılan Kasaba

21 Şubat 1963, perşembe akşamı. Libya'nın doğusunda, Cebel-i Ahdar'ın batı ucundaki ovada kurulu Merc kasabası, Ramazan'ın son günlerinden birinde iftar sofrasında. Saat 19.15'e doğru yer sarsılıyor. Büyüklüğü 5,5 civarında, orta ölçekli bir deprem bu. Ama kerpiç ve moloz taştan evlerin çoğu çöküyor; yaklaşık 300 kişi ölüyor, kasaba halkının neredeyse tamamı evsiz kalıyor. Eski şehir terk ediliyor ve birkaç kilometre ötede yeni bir Merc kuruluyor.

Barka'dan Barce'ye

Merc, Bingazi'nin yaklaşık 85-95 kilometre kuzeydoğusunda, denizden bir sıra tepeyle ayrılan yüksek bir ovada yer alır. Ova, kuzeydoğu yönünde uzanan iki dik yamacın arasında kalır. Toprağı alüvyonlu ve verimlidir; arpa, buğday, meyve ve sebze yetiştirilir. Arapça adı "çayır" anlamına gelir.

Arkeologların çoğu, kasabanın Antik Çağ'daki Barka (Barke) kentinin yerinde durduğunu düşünür. Barka, MÖ 6. yüzyılda Yunan kolonistlerce kurulur, sonra Roma'nın ve Bizans'ın elinden geçer, 7. yüzyılın ortasında Arap fethiyle yeni bir döneme girer. Bölgenin deprem geçmişi de eskidir: MS 262'de bir deprem yakındaki Kyrene'yi büyük ölçüde yıkar, 365'te bir başka sarsıntı bölgenin kamu yapılarına ağır zarar verir.

Bugünkü kasaba, Osmanlıların 1842'de yaptırdığı bir kalenin çevresinde büyür. 1913'te İtalyan yönetimine geçen kasabanın adı Barce olur; idare ve pazar merkezi, yazın serinlemeye gelinen bir dağ kasabası hâline getirilir. Bingazi'den gelen demiryolunun doğudaki son durağı buradadır. İkinci Dünya Savaşı'nda el değiştirir; 1942-1943 arasında İngiliz işgalindeki Kirenayka'nın yönetim merkezi olur.

1963'te Libya, Kral İdris'in yönettiği bağımsız bir krallıktır. Merc'in nüfusu yaklaşık 13 bindir. Evlerin büyük kısmı çamur ya da kil harçla örülmüş moloz taştan, kerpiçten ve pişmiş tuğladan yapılmıştır. Daha yeni binalarda boşluklu beton blok, birkaç yapıda betonarme kullanılmıştır. Kasaba, sulanan killi bir havzanın üzerinde durur.

İftar sofrasında sarsıntı

21 Şubat 1963, Ramazan ayının son haftasıdır. Akşam, aileler orucu açmak için sofraya oturmuştur. Deprem tam bu saatte gelir. Uluslararası kataloglar ana şoku Greenwich saatiyle 17.14 olarak kaydeder; yerel saatle 19.14'tür. Kasaba halkı ve gazeteler saati hep 19.18 diye anlatır. Amerikan ordusunun gazetesi Stars and Stripes 19.15 yazar. İngilizce Vikipedi ise 18.14'ü verir; bu, saat dilimi karışıklığından kaynaklanan bir fark olarak görünüyor.

Depremin merkezi kasabanın yaklaşık 13 kilometre kuzey-kuzeydoğusundadır. Arapça kaynaklar merkez üssünü Tolmeita (Talmisa) yakınlarındaki Sidi Dahil köyü olarak verir. Odak derinliği yaklaşık 5 kilometredir; yani deprem yüzeye çok yakındır. Sarsıntı, 100 kilometre güneybatıdaki Bingazi'de de hissedilir.

Büyüklük için tek bir rakam yoktur. NOAA kayıtlarında cisim dalgası büyüklüğü 5,3, yüzey dalgası büyüklüğü 5,4'tür. Uluslararası Sismoloji Merkezi moment büyüklüğünü 5,6 olarak hesaplar. Libyalı sismolog Abdunnur Ben Süleyman 5,3 der; Arapça Vikipedi'nin şehir maddesinde 4,8 bile geçer. Hangi rakam alınırsa alınsın, bu orta büyüklükte bir depremdir. Şiddeti Mercalli ölçeğinde VIII ile IX arasında verilir.

Çöken taş evler

Yıkım dar bir alanda yoğunlaşır. Ağır hasar, Merc'i çevreleyen ovada 20 kilometre uzunluğunda bir şeritle sınırlıdır; en ağır etkiler 6 kilometre yarıçaplı bir alanda kalır. Ama bu alanın içinde kasaba ve çevresindeki çiftlik yerleşimleri vardır.

En büyük hasar, Merc'in 12 kilometre kuzeydoğusundaki Maddalena köyündedir. Merkez üssüne en yakın yerleşim burasıdır; köydeki çiftlik evlerinin hepsi çöker. Merc'te ise ilk sarsıntıdan sonra kasabanın yüzde 70'inden fazlası yıkıntıya dönmüştür.

Hasarı belirleyen şey yapının türüdür. Çamur harçlı moloz taş duvarlar dağılır, çatılar içindekilerin üstüne iner; ölümlerin çoğu bu evlerde olur. Boşluklu beton bloktan yapılmış binalar orta derecede hasar görür. Betonarme binalar ise neredeyse hiç zarar görmeden ayakta kalır. Sonraki bütün incelemeler aynı noktada birleşir: Merc'i yıkan depremin büyüklüğü değil, evlerin zayıflığıdır.

Aynı akşam 4'ü aşan iki artçı sarsıntı daha gelir. Küçük artçılar iki gün boyunca sürer. Amerikalı sismologlar Gordon ve Engdahl, ana şokla en büyük iki artçının yerini hesaplar ve kayıtlarını büyük patlamaların kayıtlarıyla karşılaştıran bir çalışma yayımlar.

Wheelus'tan kalkan uçaklar

Haber kısa sürede Trablus'a ulaşır. O yıllarda Trablus yakınındaki Wheelus Hava Üssü, Amerikan Hava Kuvvetleri'nin Libya'daki büyük üssüdür. Depremden dört saat sonra, yani gece yarısına doğru, altı Amerikan uçağı kurtarma ekipleri, sağlık personeli ve malzemeyle Wheelus'tan kalkar.

Kurtarma, üç ordunun birlikte yürüttüğü bir operasyona dönüşür. Bingazi'deki Kirenayka Ordu Karargâhı'na bağlı İngiliz birlikleri, Libya ordusunun birlikleri ve Amerikan Hava Kuvvetleri ekipleri yıkıntıların arasında çalışır. Wheelus'taki 7272. Hava Üssü Kanadı ve 58. Hava Kurtarma Filosu'nun uçakları sonraki günlerde de bölgeye malzeme taşır.

Yaralılar önce kasabanın kenarındaki 5. Libya Ordu Hastanesi'ne getirilir. Ağır yaralılar Bingazi'ye götürülür.

Açıkta kalan kasaba

Ertesi gün tablo netleşir. Stars and Stripes muhabiri Red Grandy, 25 Şubat 1963 tarihli haberinde enkazın arasında çalışan ekipleri anlatır. Pek çok evin yıkıntısında akşam yemeğinin kalıntıları görülmektedir: deprem, aileleri iftar sofrasında yakalamıştır.

Hayatta kalanların çoğu, ayakta kalan binalara girmeyi reddeder. Onlar da çökebilir korkusuyla açıkta kalmayı seçerler. Şubat ayında Cebel-i Ahdar'ın gecesi soğuktur; Merc, Libya'nın en soğuk şehirlerinden biri olarak bilinir.

Gazetenin aktardığı tanıklardan biri, öğretmen Ivage Farag'dır. Farag, evinin bir taş ve tahta yığınına döndüğünü anlatır. Kurtarma ekiplerine, deprem geldiğinde odasını temizlemeyi yeni bitirdiğini söyler ve ekler: oda üstüne çöktüğünde "tertemizdi". Gazetenin aktardığı bu kısa cümle, o akşamın sıradanlığını ve ani kesilişini anlatır.

Gazetenin fotoğrafçısı da Red Grandy'dir. Çektiği karelerden biri, evinden kurtarabildiği her şeyi taşıyarak çocuğunu elinden tutmuş, sığınacak yer arayan bir anneyi gösterir.

Rakamlar ve çelişkiler

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Stars and Stripes'ın ilk haberinde 260'tan fazla ölüden söz edilir. NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı, ana kaynağına dayanarak yaklaşık 300 ölü, 375 yaralı ve 12 bin evsiz verir; aynı kayıtta başka kataloglardan 320 ve 290 ölü rakamları da yer alır. İngilizce Vikipedi 290 ile 375 arasında ölü, 375 ile 500 arasında yaralı yazar. Arapça Vikipedi'de 243 ölü geçer. En sık kullanılan rakam yaklaşık 300 ölü ve 375-500 yaralıdır.

Evsiz sayısı ise kasabanın kendisi kadardır. NOAA 12 bin kişinin evsiz kaldığını yazar; Suwihli ve Paradise'ın derlemesine göre bütün nüfus açıkta kalmıştır. Maddi kayıp 5 milyon dolar olarak tahmin edilir.

Bu rakamlar büyük depremlere göre küçük görünebilir. Libya tarihinin en güçlü depremi 1935'te Hun grabeninde olan 7,1 büyüklüğündeki depremdir. Ama Merc depremi Libya'da büyüklüğüyle değil, can kaybıyla hatırlanır. Suwihli ve Paradise bunu açıkça vurgular.

UNESCO raporu ve yeni Merc

Kasabanın nasıl yeniden kurulacağı sorusu UNESCO'nun önüne gelir. Kazuo Minami'nin yürüttüğü UNESCO görevi, 19 Nisan ile 18 Haziran 1963 arasında bölgede çalışır. Heyetin raporu 1965'te "Barce kasabasının yer değiştirmesi ve yeniden inşası" başlığıyla yayımlanır.

Raporun ana önerisi, kasabanın eski yerinde değil, daha sağlam bir zeminde yeniden kurulmasıdır. Eski Merc, sulanan killi bir havzanın üzerindedir; yeni yer için kayalık bir arazi seçilir. Libyalı yetkililer öneriye uyar. Yeni kasaba eski yerleşimin 4-5 kilometre ötesinde kurulur. Kaynaklar mesafeyi 2,5 mil (yaklaşık 4 kilometre) ile 5 kilometre arasında verir. İnşaat yıllar sürer; yeni Merc 1970 civarında tamamlanır.

Eski kasaba yavaş yavaş boşalır. Arapça kaynaklar eski Merc'in bugün büyük ölçüde terk edilmiş olduğunu yazar. Osmanlı kalesi ayakta kalır ve onarılır. Eski kasabanın Tuta Meydanı'ndaki Osmanlı çarşısı ve Sidi Halife mezarlığı da bu eski dokunun parçaları olarak anılır.

Neyi değiştirdi

Merc depremi, orta büyüklükteki bir depremin bile zayıf yapılarda büyük can kaybına yol açabileceğini gösteren örneklerden biri olur. Betonarme binaların neredeyse hasarsız kalması, moloz taş evlerin ise çökmesi, sonraki çalışmalarda hep bu depremle birlikte anılır.

Kasabanın yerinin değiştirilmesi de dikkat çeken bir karardır. Bir UNESCO uzmanının zemin koşullarına bakarak bütün bir kasabanın başka yere taşınmasını önermesi ve Libyalı yetkililerin buna uyması, Merc'i bugünkü yerine taşıyan karardır.

Deprem, Libya'nın deprem tarihine de yeni bir dikkat çeker. Libya uzun süre deprem açısından önemsiz bir ülke sayılır. Oysa Merc çevresi, 1963'ten sonra da sarsılmaya devam eder: 1975, 1988, 1993, 1999, 2015 ve 2017'de bölgede 4 ile 5,3 arasında depremler kaydedilir. Libya Ulusal Sismograf Ağı'nın verileri, kuzeydoğu Libya'daki etkinliğin özellikle Merc çevresinde yoğunlaştığını gösterir.

Bugün

Yeni Merc, bugün Merc bölgesinin idari merkezidir. 2004 tahminine göre nüfusu 85 bini aşar; 1963'teki kasabanın altı katından fazladır. Ana caddede bankalar, şehrin ortasında postane ve Ebubekir Sıddık Camii yer alır. Bingazi'ye iki karayoluyla bağlanır.

Eski Merc'in yıkıntıları yeni şehrin hemen yanında durur. Antik Barka'dan ortada görünür bir kalıntı yoktur; İtalyan döneminde bulunan eserlerin bir kısmı Tolmeita müzesinde sergilenir.

Bölge, 10 Eylül 2023'te kuzeydoğu Libya'yı vuran sellerden de etkilenir. Stars and Stripes, Merc ve çevresindeki pek çok şehrin bu sellerden zarar gördüğünü, bölgede ölü ve kayıp sayısının 15 bin civarında olduğunu yazar.

2020'de Somaia Suwihli, doktora çalışması için Merc'te anket yapar ve şehir halkının deprem riskini nasıl algıladığını inceler. Çalışma, algının yaşa, eğitime ve cinsiyete göre değiştiğini gösterir. 1963'te yıkılan kasabanın çocukları ve torunları, bugün eskisinden daha sağlam bir zeminde yaşıyor; ama altlarındaki fay hâlâ hareketli.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4285: Libya, Barce (Al Marj), 21 Şubat 1963
• Red Grandy, Stars and Stripes, 25 Şubat 1963 tarihli haber ve fotoğraflar (gazetenin 31 Ekim 2023 arşiv yayınlarında)
• Suwihli, S. S. ve Paradise, T. R. (2020), Creating a Libyan Earthquake Archive: From Classical Times to the Present, Open Journal of Earthquake Research 9(4)
• Suwihli, S. (2020), Geospatial Analyses of Seismic Hazards and Risk Perception in Libya, doktora tezi, Arkansas Üniversitesi (özet)
• Minami, K. (1965), Relocation and reconstruction of the town of Barce, Cyrenaica, Libya, damaged by the earthquake of 21 February 1963, UNESCO (künye bilgisi)
• Gordon, D. W. ve Engdahl, E. R. (1963), An Instrumental Study of the Libyan Earthquake of February 21, 1963, Earthquake Notes 34 (Suwihli ve Paradise'da aktarıldığı biçimiyle)
• Ben Suleman, A. (2013), Seismicity and gravimetric studies of Cyrenaica platform and adjacent regions, EGU Genel Kurulu bildiri özeti
• USAFE Humanitarian Operations 1945-1997 (ABD Hava Kuvvetleri Avrupa Komutanlığı insani yardım operasyonları dökümü)
• Vikipedi (İngilizce, İtalyanca, Arapça): 1963 Marj earthquake, Marj, Al-Marj, Barca, زلزال المرج 1963, المرج القديمة (başlangıç kaynağı)