1956 Amorgos Depremi: Ege'nin En Büyük Depremi ve 20 Metrelik Dalga

9 Temmuz 1956, pazartesi. Ege'de güneş yeni doğmuş, Kiklad adalarında çobanlar hayvanlarının başında, köylerde insanlar uykuda. Saat 05.11'de Amorgos'un güneyinde deniz tabanı yarılıyor. On üç dakika sonra ikinci bir büyük sarsıntı Santorini'yi vuruyor. Kısa süre sonra dalgalar Amorgos'un kayalıklarına 20 metre yükseliyor; deniz Girit'te, Oniki Ada'da ve Bodrum kıyılarında da kabarıyor. 20. yüzyılda Yunanistan'ı vuran en büyük deprem, Santorini'nin kaderini de değiştirecek.

Depremden önce

Amorgos, Kiklad adalarının en doğudaki uzun ve dar adasıdır. Güney kıyısı denize dik yarlarla iner; bu kıyıda köy yoktur, yalnızca çobanların kullandığı patikalar ve küçük şapeller vardır. Batısında, yaklaşık 50 kilometre ötede Santorini durur: binlerce yıl önceki büyük patlamanın bıraktığı kalderanın kenarına dizilmiş beyaz köyler, bağlar, domates tarlaları.

1956'da Santorini yoksul bir tarım adasıdır. Kaldera kıyısındaki Oia, Fira ve İmerovigli'de evlerin önemli bir kısmı, yumuşak volkanik toprağa kazılmış "hipóskapha" denen yarı yeraltı odalarından oluşur. Bu odalar yazın serin, kışın ılıktır; ama kaldera kenarındaki gevşek zemine yaslanırlar. Adanın içindeki köylerde, Mesa Gonia gibi yerlerde, evler taştan yapılmıştır.

Bölge sakin bir yer değildir. Ege, Afrika levhasının Helen yayının altına dalmasıyla gerilen, kuzeyde Kuzey Anadolu Fayı'nın uzantısıyla sınırlanan bir bölgededir; Kikladlar'ın altında kabuk çekilerek esner. Santorini volkanı da daha 1950'de son kez kısa bir süre etkinlik göstermiştir. Atina'daki Parapolitika gazetesinin dönem basınından aktardığına göre, büyük depremden önce bölgede seksen kadar küçük sarsıntı hissedilmiştir.

05.11: Amorgos'un güneyinde

Deprem yerel saatle 05.11'de, Greenwich saatiyle 03.11'de başlar. O yıllarda Yunanistan yaz saati uygulamadığı için güneş henüz yeni doğmuştur; yılın en uzun günlerinden birinde her şey gün ışığında yaşanır. Odak, Amorgos'un yaklaşık 30 kilometre güneyindedir.

Büyüklük için tek bir rakam yoktur. Pasadena'da Beno Gutenberg'in hesapladığı ve uluslararası kataloğa geçen değer 7,8'dir; sonraki çalışmalar 7,5 ile 7,7 arasında değerler verir. Yunan basını yıllar boyunca "Richter ölçeğine göre 7,5" demiştir. Hangi rakam alınırsa alınsın, bu 20. yüzyılda Yunanistan'da ölçülen en büyük depremdir. Emile Okal ve arkadaşlarının 2009'daki çalışması, açığa çıkan sismik momentin son yüz yılda Akdeniz havzasında ölçülen en büyük değer olduğunu hesaplar.

Fay, güneydoğuya eğimli bir normal faydır: kabuk çekilirken bir blok ötekinin üzerinden aşağı kayar. Artçıların dağılımına göre kırılan alan yaklaşık 75 kilometreye 40 kilometredir.

On üç dakika sonra

İlk sarsıntının ardından insanlar daha sokağa çıkarken, 05.24 civarında ikinci büyük deprem gelir. Okal'ın ekibi bu artçıyı Anafi adasının yakınına yerleştirir ve büyüklüğünü 7,2 olarak verir; Yunan kaynaklarının bir kısmı 6,9 der. Santorini'deki ağır hasarın ve ölümlerin çoğundan bu ikinci sarsıntı sorumlu tutulur. Anafi'de dinlenen dokuz tanık da en şiddetli hissettikleri sarsıntının "ikinci deprem" olduğunu söyler.

Santorini'de en büyük yıkım kaldera kenarında, özellikle Oia'dadır. Kayalığa oyulmuş evlerin bir kısmı zeminle birlikte denize doğru kayar. Oia'nın Agios Georgios kilisesi ve Panagia Platsani kilisesi tamamen yıkılır. Perissa'daki kilise de çöker.

Sonradan yapılan sayıma göre adada 529 ev tamamen yıkılır, 1.482 ev ağır, 1.750 ev hafif hasar görür. Evlerin yaklaşık yüzde 35'i çökmüş, yüzde 45'i hasar almıştır. Kamu binalarının neredeyse tamamı kullanılamaz hâldedir. Ayakta kalan en büyük yapılardan biri yeni yapılmış Atlantis Oteli'dir; otel geçici hastaneye ve resmî dairelere dönüştürülür.

Deniz çekiliyor

Depremden birkaç dakika sonra Amorgos'un güney kıyısında deniz geri çekilir. Mouros koyunun üstünde hayvan otlatan iki çoban bunu görür. Biri o yıl 33, öteki 18 yaşındadır. Neredeyse yarım yüzyıl sonra, 2003 yazında, araştırmacılar ikisini ayrı ayrı dinler. İkisi de önce denizin belirgin biçimde çekildiğini, ardından dalganın geldiğini anlatır. Ekip, çobanların gösterdiği noktayı ölçer: dalga deniz seviyesinin 20 metre üstüne çıkmıştır.

Daha önceki kaynaklar Amorgos için 30 metreden söz eder; saha ölçümü bu rakamı 20 metreye indirir, ama değer yine de olağanüstüdür. Üstelik sadece 8 kilometre ötedeki Agia Anna şapeli, 9,7 metre yükseklikte durduğu hâlde dalgadan etkilenmemiştir; bunu adanın eski belediye başkanı da dahil birkaç tanık doğrular.

Dalga Ege'ye yayılır. Astypalaia'da Livadia ovasında 285 metre içeri girer, Vai koyunda 700 metre içeri ilerler. Folegandros'un batısında Aggali'de 12,6 metreye, Ambeli'de bir yarın üzerinde 14,6 metreye ulaşır. Naxos'ta, Patmos'ta, Leros'ta su 2-4 metre yükselir; Kalymnos'ta limanın dibi açığa çıkar, girdaplar tekneleri birbirine çarpar, bir tekne batar. Santorini'nin güneyinde, Perissa ve Vlichada kumsallarında dalga 2-3 metrede kalır; burada asıl yıkıcı olan sarsıntıdır.

Girit'te Kandiye (Heraklion) limanında su gümrük binasını basar. Mesogios gazetesi 10 Temmuz'da, limandaki salınımlar yüzünden Aggelika yolcu gemisinin rıhtıma doğru tehlikeli biçimde yattığını yazar. Resmo'da (Rethymno) yayımlanan Vima gazetesi ise limanın tabanının zaman zaman açığa çıkıp "yürünebilir" hâle geldiğini, olayın öğleden sonraya kadar sürdüğünü bildirir.

Türkiye kıyılarında dalga

Deprem Anadolu kıyılarında da hissedilir; İzmir, Çeşme ve Bodrum'da sarsıntı duyulur, kıyıda su seviyesi yükselir. Dalganın Türkiye'deki izi ancak yarım yüzyıl sonra ölçülür. 2004 Eylül'ünde Okal'ın ekibi Didim, Yalıkavak ve Bodrum'da tanık arar. En yüksek değer Yalıkavak'ın bir mahallesinde 2,1 metredir; Didim kumsalında 1,5, Bodrum'da belediye binası önünde 1 metre ölçülür.

En ilginç tanıklık Yalıkavak'tan gelir. Kasabanın yöneticisinin bir kahvehanede düzenlediği toplantıda on bir yaşlı tanık dinlenir. En az dördü dalganın "öğleye doğru", büyük olasılıkla saat 10 ile 11 arasında geldiğini söyler. Araştırmacılar tanıkların o sabah ne yaptığını tek tek sorar; hayvanlara bakıp kilometrelerce yürüyerek kasabaya dönmüş iki kişinin anlattıkları, dalganın depremden saatler sonra gelmiş olabileceğini düşündürür. Bu, depremle aynı anda doğan bir dalgayla açıklanamaz; ekip bunu sonradan tetiklenen denizaltı heyelanlarına bağlar.

Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi, Şubat 2025'te bu deprem için yaptığı modellemede, İzmir, Aydın ve Muğla kıyılarındaki yerleşimlerde sarsıntı şiddetinin 7-8 düzeyine çıktığını hesaplar ve benzer bir depremin bu illerde hasara yol açabileceği uyarısını yapar.

Tarlada ilk gece

Vangelis Sigalas o sabah altı yaşındadır ve Mesa Gonia'da taş bir evde uyumaktadır. 2025'te in.gr'ye anlattığına göre ilk işaret tavandan dökülen sıvalardır. Babası bir yaşındaki kardeşini kapar, aile tarlalara kaçar. İkinci sarsıntıda sıcak bir esinti ve bir uğultu hisseder. Domates tarlalarının yakınında birkaç santim genişliğinde bir yarık görür. Köyünde ölen olmaz; ama Fira'da, Oia'da ve Messaria'da ölenler vardır. İlk gece köylüler tarlalarda yatar. Ertesi gün uçaklardan çadırlar atılır.

Aynı köyde yaşayan Flora Karamolegou o yıl 25 yaşındadır. 94 yaşında Proto Thema'ya anlattığına göre, saat beşi biraz geçe "gök gürültüsü gibi" sert bir gürültüyle uyanır. Babası ona ablasının küçük çocuklarını alıp dışarı çıkmasını söyler. Evin üstündeki ambar yatak odasının içine çöker. Flora moloz üstünden yürüyerek çıkarken ayağından yaralanır.

Ölenler arasında Atina'nın tanınmış oyuncularından Pantelis Zervos'un 12 yaşındaki kızı Evdoksia da vardır. Kızın annesi ve kız kardeşi kurtulur. Zervos o sırada Epidavros antik tiyatrosunda sahnededir; To Vima'nın aktardığına göre haberi aldığında kuliste yıkılır, ama o akşam yine sahneye çıkar.

Ölü sayısı genellikle 53, yaralı sayısı 100'ün üzerinde verilir. Dönemin bazı gazeteleri en az 60 ölüden söz eder; İngilizce Vikipedi ise 53 ölüye ek olarak tsunamide üç kişinin öldüğünü yazar. Kesin ve ayrıntılı bir resmî döküm bulunamamıştır.

Kral, bakanlar ve Başbakan adada

Atina hızlı davranır. Parapolitika'nın dönem basınından derlediğine göre, bakan G. Rallis Aigaion destroyeriyle adaya gider; Kral Pavlos ve Kraliçe Frederika 10 Temmuz'da Santorini'ye gelir. Dışişleri Bakanı Evangelos Averof uluslararası yardım için temas kurar.

Başbakan Konstantinos Karamanlis Santorini'yi "geniş çaplı yerel afet bölgesi" ilan eder ve 14 Temmuz'da adayı dolaşır. Parapolitika'ya göre halka, işbirliği yaparlarsa evlerini yeniden kurmaları için her şeyi vereceğini söyler.

Yardım teklifleri birçok ülkeden gelir. ABD Başkanı Dwight Eisenhower destek açıklar, göçmen Rum toplulukları para toplar. Avustralya'daki Greek Herald'ın yazdığına göre Yunanistan, Kıbrıs sorunu ve EOKA ayaklanmasının gölgesinde, İngiltere'nin yardım teklifini geri çevirir.

Çadırdan yeni evlere

Yaz boyunca Santorinililer çadırlarda yaşar. Sigalas'ın anlattığına göre aileler üçüncü günden itibaren çadır kamplarına yerleşir. Atlantis Oteli hastane olarak çalışır.

Yeniden yapım 15 Ağustos 1956'da başlar ve 1960'a kadar sürer. Parapolitika'nın aktardığı rakamlara göre 500 ev onarılır, depreme dayanıklı 750 yeni konut yapılır; on bir yeni yerleşim grubu ve Kamari'de yeni bir köy kurulur. Flora'nın köyü Mesa Gonia oturulmaz bulunur; köy yamaçta yeniden kurulur ve adını depremin olduğu günün azizinden, Agios Pankratios'tan alır.

Oia'da ise başka bir şey olur: kaldera kenarındaki oyma evlerin çoğu boşaltılır. To Nea'nın yazdığına göre adaya gelen bazı mühendisler bu hasarlı evleri satın alıp onarır.

Neyi değiştirdi

Depremin en derin etkisi nüfusta görülür. Hasar Santorinililerin çoğunu yoksulluğa iter; binlerce kişi adayı terk edip Pire'ye ve Atina'ya yerleşir. Bağlar ve yağmur suyu sarnıçları bakımsız kalır; sarnıçların birçoğu bir daha kullanılmaz.

Boşalan ada 1960'lardan itibaren başka bir hayata başlar. Terk edilmiş kaldera evleri turistik konaklamaya dönüştürülür. To Nea'daki bir yazı bunu açıkça söyler: 1956 depremi Santorini'nin bir turizm ürünü olarak gelişmesine önemli katkı yapmıştır.

Bilim için deprem uzun bir tartışmanın konusu olur. 20 metreyi aşan dalgalar ve birbirine birkaç kilometre uzaklıkta çok farklı yükseklikler, Angelos Galanopoulos'u (1957) ve Nicholas Ambraseys'i (1960) denizaltı heyelanlarını düşünmeye götürür; Okal'ın ekibi de 2009'da bu yorumu destekler. 2022 ve 2023'te ise Fransız araştırma gemisi L'Europe ile yapılan AMORGOS-22 ve AMORGOS-23 seferlerinde, robot denizaltılar Amorgos Fayı boyunca deniz tabanında 9 ile 16 metre arasında taze bir kayma izi bulur. Frédérique Leclerc ve arkadaşlarının 2024'te yayımladığı bu çalışma, dalgaları fayın kırılmasının tek başına üretebileceğini savunur. Tartışma bugün de kapanmış değildir.

Bugün

Santorini bugün dünyanın en popüler turizm adalarından biridir; Oia'nın kaldera kenarındaki beyaz evleri adanın simgesidir. Yeni evlerin cephelerinde, 1956'dan önceki adaya ait volkanik toprak renkleri yeniden kullanılıyor.

Deprem 2025'in başında yeniden gündeme geldi. Santorini ile Amorgos arasında yüzlerce deprem art arda yaşandı; binlerce kişi adadan ayrıldı. Yunan basını ve Türk gazeteleri o günlerde 1956'yı hatırlattı. Mesa Gonia'dan çıkıp bugün Kamari'de yaşayan Flora Karamolegou ve tarlada yatılan geceyi anlatan Vangelis Sigalas, o sabahı hatırlayan son kuşaktan.

Kaynaklar

• Okal, E. A., Synolakis, C. E., Uslu, B., Kalligeris, N., Voukouvalas, E. (2009), The 1956 earthquake and tsunami in Amorgos, Greece, Geophysical Journal International 178
• Leclerc, F. ve diğ. (2024), Large seafloor rupture caused by the 1956 Amorgos tsunamigenic earthquake, Greece, Communications Earth & Environment; IPGP basın duyurusu
• Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi, 9 Temmuz 1956 M7,7 Amorgos (Ege Denizi) Depremi: Kuvvetli Yer Hareketi Sarsıntı Dağılım Analizleri (Şubat 2025)
• in.gr (6 Şubat 2025), Vangelis Sigalas'ın tanıklığı; Proto Thema, Flora Karamolegou'nun tanıklığı
• Parapolitika, "Santorini: 1956 kâbusu ve yeniden yapılanma mücadelesi"; To Nea (5 Şubat 2025); To Vima, Pantelis Zervos üzerine yazı
• Greek Herald (Avustralya), The 1956 Santorini earthquake and its devastating aftermath; Sözcü, Santorini ve 1956 depremi üzerine haber (2025)
• Vikipedi (İngilizce ve Yunanca), 1956 Amorgos earthquake, Santorini, Oia (başlangıç kaynağı)