1755 Meknes-Fes Depremi: Lizbon'un Gölgesinde Kalan Yıkım

Kasım 1755. Fas'ın iç kesiminde, Rif Dağları'nın güney eteğinde iki büyük şehir: Mulay İsmail'in kurduğu saray başkenti Meknes ve ondan eski Fes. Ayın ilk günü Atlantik'te kırılan büyük Lizbon depremi burada da hissediliyor, ama asıl yıkım iki-üç hafta sonra, bu kez şehirlerin hemen kuzeyindeki bir faydan geliyor. Meknes'te ayakta pek az ev kalıyor, Volubilis'in son Roma duvarları yıkılıyor. Avrupa'ya ulaşan mektuplar ise iki depremi birbirine karıştırıyor; bu karışıklık iki yüz elli yıl sürecek.

Depremden önce

1755'te Fas, Alevi hanedanının yönetimindedir. Hanedanın en güçlü hükümdarı Mulay İsmail, 1672'den 1727'ye kadar süren saltanatında Meknes'i başkent yapar ve eski kentin güneyinde dev bir saray şehri kurdurur: kilometrelerce sur, anıtsal kapılar, tahıl ambarları, saraylar. Yapım 55 yıl boyunca hiç durmaz. Şehrin Yahudi halkı da bu dönemde saray bölgesinin yanına kurulan yeni bir mahalleye, Mellah'a taşınır.

İsmail'in ölümünden sonra ülke kargaşaya sürüklenir; oğulları taht için birbiriyle savaşır. Oğullarından Mulay Abdullah 1729 ile 1757 arasında tam altı kez tahta çıkar, beş kez indirilir. 1755'te, 1748'den beri kesintisiz tahttadır. Oğlu Sidi Muhammed ise Marakeş valisidir. Meknes başkentlik konumunu yitirmiş, ama hâlâ kalabalık bir şehirdir.

Meknes'te İspanyol Fransiskan rahiplerinin bir manastırı, kilisesi ve hastanesi vardır. Rahiplerin asıl işi, Fas'ta esir tutulan İspanyolların fidyesini pazarlık etmektir. Yazdıkları mektuplar, depremlerin Avrupa'ya ulaşan haberlerinin büyük kısmını oluşturacaktır.

Şehirlerin kuzeyinde Zerhun Dağı ve Zalağ Dağı yükselir. Zerhun'un eteğinde, Fas'ın ilk hanedanını kuran İdris'in türbesinin çevresinde gelişmiş Mulay İdris kasabası, onun yakınında da Roma döneminden kalma Volubilis harabeleri bulunur. Bu dağlar, Afrika ile Avrupa levhalarının birbirine yaklaştığı ve Rif Dağları'nı yükselten sıkışma kuşağının parçasıdır.

1 Kasım: Okyanustan gelen sarsıntı

1 Kasım 1755 sabahı Portekiz açıklarında, Atlantik'te büyük bir deprem olur. Lizbon yıkılır, ardından gelen dalgalar Portekiz, İspanya ve Fas kıyılarını vurur. Sarsıntı Fas'ın içlerinde de hissedilir.

O sabah Marakeş'te bulunan Marsilyalı bir şirketin ticaret temsilcisi Soyris, dört gün sonra yazdığı mektupta depremi saati ve süresiyle kaydeder: sabah 9.39'da başlamış, sekiz dakika sürmüştür. Aynı gün Vali Sidi Muhammed'in huzuruna çıkar ve görüşmenin bozulduğundan hiç söz etmez. Hasarı da yalnızca duyduklarıyla anlatır: birkaç ev yıkılmış, enkaz altında kalan pek az kişi olmuştur. Ona göre deprem kuzeyde güneydekinden daha şiddetlidir.

Kıyılarda dalga daha çok iz bırakır. Avrupa'ya ulaşan anlatımlara göre Salé ile Rabat arasındaki Bu Rekrek ağzında nehri geçen kayıklar devrilir ve 200 kadar kişi boğulur; kayık sayısı İngiliz kaynaklarında iki, Fransız ve İspanyol kaynaklarında üçtür. Asilah'ta su şehir kapısından içeri girer, limandaki bir gemi karaya fırlatılıp parçalanır.

Fransız jeolog Paul-Louis Blanc, 2009'da bu belgeleri yeniden incelediğinde, 1 Kasım depreminin Fes, Meknes ve Marakeş'i yıktığına dair hiçbir güvenilir kanıt bulmaz. Ona göre okyanustaki depremin iç kesimdeki bu şehirlere verdiği zarar çok küçük olmalıdır.

Yer durmuyor

Lizbon'dan sonraki haftalarda Fas'ın kuzeyinde yer sallanmaya devam eder. Amerikan Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) deprem kataloğunun aktardığı eski bir çalışmaya göre, o sırada İspanya'nın elindeki Septe'de (Ceuta) 1 Kasım'dan 17 Kasım'a kadar her gün hafif sarsıntılar hissedilir. 8 Kasım'da Fes ve Meknes'te "çok şiddetli" sarsıntılar kaydedilir.

Aynı çalışma ilginç bir ayrıntıya dikkat çeker: Meknes merkezli sarsıntılar Lizbon'da hissedilmez, Lizbon'daki artçılar da Kuzey Afrika'da duyulmaz. Yani bölgenin kendi deprem dizisi vardır.

Yatsı namazından sonra

Asıl yıkıcı deprem kasımın ikinci yarısında gelir. Ama hangi gün geldiği bugün bile kesin değildir.

Avrupa'ya giden bütün mektuplar depremi 18-19 Kasım'a koyar. Tanca ve Tetuan'da 18 ve 19 Kasım'da şiddetli sarsıntılar hissedilir; 20 Kasım'da da Tanca ve Tetuan'da birkaç güçlü sarsıntı daha olur. Fas'ın kendi kaynakları ise başka bir tarih verir. 19. yüzyılda yazılmış Fas tarihi el-İstiksa, daha eski bir tarih kitabı olan Neşrü'l-Mesânî'ye dayanarak, ilk depremden "yirmi altı gün sonra", yatsı namazının ardından ilkinden daha şiddetli yeni bir deprem olduğunu yazar. Bu hesap 27 Kasım'a denk gelir.

Blanc'a göre bu soru eski Avrupa belgeleriyle çözülemez, çünkü belgeler her kopyada bozulmuştur; Arapça kaynaklardaki tarihin de aynı biçimde değişmiş olabileceğini belirtir. NOAA kataloğu depremi 19 Kasım tarihiyle kaydeder, İngilizce Vikipedi ise Arapça kaynakları izleyerek 27 Kasım'ı verir.

Meknes: Ayakta birkaç ev

Meknes'in yıkımı Avrupa'ya, Fes'ten gönderilen bir ulağın haberini aktaran 24 Kasım tarihli bir Tetuan mektubuyla ulaşır. Mektuba göre şehirden geriye ayakta yalnızca birkaç ev kalmıştır ve onlar da ağır hasarlıdır. Halk evlerini bırakıp kırlara çekilir.

Fransiskanların kilisesi, manastırı ve hastanesi tamamen yıkılır. İngiliz kaynağına göre rahipler sağ kurtulur. Camiler, sinagoglar ve pek çok ev çöker.

En ağır kayıp Mellah'tadır. Ama buradaki rakam, bir kopyacının bıraktığı belirsiz bir cümleye dayanır. Fransız konsolosunun çevirisinde "4.000 Mağribî" öldüğü, 16 bin kişinin yaşadığı büyük Yahudi mahallesinin tamamen yıkıldığı ve kurtulanların yalnızca "sekiz" olduğu yazılıdır. Cümlenin sonunda "bin" kelimesi eksiktir. Bir okuma 8 bin Yahudinin öldüğünü, 8 bininin kurtulduğunu söyler; Cebelitarık Valisi Thomas Fowke'un raporu ise mahallede "yalnızca sekiz kişi" kurtulduğunu yazar. İki yorum da hemen kabul görür.

Blanc bu rakamları açıkça tahmin olarak niteler; önemli olan, Fransız ve İngiliz anlatımlarının birbirinden bağımsız olmadığını, aynı aceleyle yazılmış bir taslaktan türediğini göstermeleridir. Fas tarafındaki el-İstiksa ise Meknes'te yıkıntıların altında yaklaşık 10 bin kişinin can verdiğini yazar.

Fes, Zerhun ve Volubilis

Fes için haberler daha belirsizdir. Hem sekizinci yüzyıldan kalma eski şehrin hem de on dördüncü yüzyılda kurulan yeni şehrin harap olduğu, 3 bin kişinin öldüğü yazılır. El-İstiksa da depremin Fes'te büyük zarar verdiğini belirtir.

Fransız konsolosunun ve Cebelitarık Valisi'nin, belgeler arasında en güvenilir sayılan iki raporu, Zerhun Dağı'nın ikiye yarıldığını ve Mulay İdris kasabasıyla bir başka yerleşimi yuttuğunu ya da gömdüğünü anlatır. Kasaba sonradan yeniden kurulur. Vali Fowke'a göre Fes'in yakınında Zalağ Dağı da yarılır ve içinden kan gibi kırmızı bir su akar. Aynı iki rapor Taza şehrinin de yerle bir olduğunu yazar; Blanc, Taza'nın büyük olasılıkla sarsıntıdan etkilendiğini ama yok olmadığını düşünür.

Volubilis'te zarar kalıcıdır. Mulay İsmail, Meknes'i inşa ederken buradan zaten taş taşıtmıştır, ama birkaç Roma yapısı hâlâ ayaktadır. 1755 depremi bunların bir kısmını yıkar. Yeniden yapılmadıkları için yıkımın izi bugün de görülür.

Haber Avrupa'ya nasıl ulaştı

Meknes'in yıkıldığı haberi Avrupa'ya haftalar sonra ulaşır. Fransa'nın Madrid başkonsolosu Partyet, 15 ve 22 Aralık 1755 tarihli iki mektupla Fas'taki depremleri bildirir. İkinci mektubun ekinde, Fransiskan tarikatının başkanına Fas'taki rahiplerden gelen mektupların özeti vardır. Bu özet 7 Ocak 1756'da Paris Kraliyet Bilimler Akademisi'nde okunur.

Cebelitarık Valisi General Thomas Fowke da 1 Ocak 1756'da Londra'ya bir rapor yollar; raporun bir kopyası 4 Mart 1756'da Kraliyet Cemiyeti'nde okunur ve basılır. Fowke kaynaklarını belirtmez; anlattığı olayları yerinde görmediği açıktır.

Sorun, özetin başında "Meknes, 8 Kasım 1755" tarihinin yazmasıdır. Bu tarih, okuyanlara bütün yıkımın 1 Kasım'da olduğunu düşündürür. Blanc'a göre derlemeyi yapan kişi iki depremi de biliyordur, ama elindeki mektupların yalnızca ilkinin tarihini yazıp bütün yıkımı 1 Kasım'a mal eder. Kopyalar arasında başka hatalar da birikir: konsolosun çevirisinde 9.45 olan deprem saati, akademi tutanağında 9.20'ye dönüşür; 10.00 olan dalga saati, el yazısındaki "dix" kelimesi "6" diye okunduğu için depremden önceye, sabah 6'ya kayar.

Blanc'ın vardığı sonuç şudur: Meknes'te Fransiskan manastırının yıkılmış olması, derlemenin kendisinin bu ikinci depremden sonra yazıldığını gösterir.

Kaç kişi öldü

Bu depremin ölü sayısı için kaynaklar birbirini tutmaz. NOAA kataloğu, Fes için verilen 3 bin rakamını esas alarak toplamı 3 bin olarak kaydeder. İngilizce Vikipedi, Meknes'teki 4 bin Müslüman ve 8 bin Yahudi ile Fes'teki 3 bin kişiyi toplayıp "en az 15 bin" der. El-İstiksa yalnızca Meknes için yaklaşık 10 bin ölüden söz eder.

Lizbon depremiyle ilgili tahminlerde sık geçen "Fas'ta 10 bin ölü" rakamı da bu tartışmanın parçasıdır. Ekonomi tarihçisi Álvaro Pereira'nın 2009 tarihli çalışması, 1 Kasım'a ait çağdaş raporların belirsiz olduğunu ve 18-19 Kasım'daki yerel deprem dizisinin raporlarından ayrılmasının güç olduğunu belirtir. Yani Lizbon'a yazılan Faslı ölülerin bir kısmı, büyük olasılıkla Meknes ve Fes depreminin ölüleridir.

Kesin olan şudur: rakamların hepsi, Fas'ın içlerinde bulunmamış yazarların ikinci, üçüncü elden aktardığı haberlere dayanır. Gerçek kayıp bilinmiyor; binlerle ifade edildiği ise bütün kaynaklarda ortak.

Neyi değiştirdi

Meknes, İsmail'in ölümünden sonra zaten başkentlik konumunu yitirmiştir; deprem bu düşüşü hızlandırır. İsmail'in sarayının en eski bölümü olan Dar el-Kebira yıkıntıya döner ve zamanla halkın, eski saray duvarlarının arasına evlerini kurduğu bir mahalleye dönüşür. Büyük saray şehrinin pek çok kısmı bakımsız kalır.

Mulay Abdullah 1757'de ölür. Yerine geçen oğlu Sidi Muhammed, 1790'a kadar süren saltanatında Meknes'te yeni yapılar yaptırır; Ağdal bahçesindeki Dar el-Beyda sarayı bunlardan biridir.

Bilim için deprem, uzun süre Lizbon'un bir artçısı sanılır. 1936'da yayımlanan bir eş şiddet haritası, iki ayrı merkezi fark eder ama bunların iki farklı tarihte olmuş iki ayrı deprem olduğunu görmez. Bu karışıklık hem Lizbon depreminin Fas'taki etkisinin hem de Fas kıyılarındaki dalganın yüksekliğinin abartılmasına yol açar. Levret 1991'de bu ayrıma dikkat çeker; Blanc 2009'da belgeleri tek tek karşılaştırarak bunu gösterir.

Bugün

İtalyan ve Faslı bir araştırma ekibi 2003'te eski kaynakları arazi çalışması ve hava fotoğraflarıyla birleştirir; Zerhun ve Zalağ dağlarında depremle oluşmuş yüzey kırıklarının izlerini bulur. Ekibe göre depremin kaynağı, Rif'in güney eteğindeki bindirme faylarıdır ve bu faylar, 1 Kasım depremini üreten sıkışmayla aynı yönde çalışır.

2017'de yayımlanan bir başka çalışma, Rif'in yaklaşık 150 kilometrelik güney cephesinde yüzey kırıkları bulur ve büyüklüğü 6,5 ile 7,0 arasında tahmin eder. Bugünkü görüşe göre Meknes depremi Lizbon'un artçısı değil, ayrı bir faydaki kırılmadır; ama Lizbon depreminin değiştirdiği gerilmeler onu tetiklemiş olabilir.

Meknes bugün 2024 sayımına göre 551 bin nüfuslu bir şehir. Mulay İsmail'in surları, kapıları ve ambarları ayakta; Volubilis harabeleri ziyaretçilerle dolu. Mulay İdris, Zerhun'un yamacında yeniden kurulmuş hâliyle duruyor. 1755'in kesin tarihi ve ölü sayısı ise hâlâ tartışılıyor.

Kaynaklar

• P.-L. Blanc (2009), Earthquakes and tsunami in November 1755 in Morocco: a different reading of contemporaneous documentary sources, Natural Hazards and Earth System Sciences, 9, 725-738 (Partyet, Mairan, Fowke ve Soyris belgelerinin aktarımı)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay 1342 (Fes ve Meknes, 19 Kasım 1755; el-İstiksa ve Neşrü'l-Mesânî aktarımı dahil)
• G. Moratti ve diğ. (2003), The 1755 "Meknes" earthquake (Morocco): field data and geodynamic implications, Journal of Geodynamics, 36, 305-322 (özet)
• A. Poujol ve diğ. (2017), Which fault destroyed Fes city (Morocco) in 1755?, Tectonophysics, 712-713, 303-311 (Vikipedi aracılığıyla)
• A. Levret (1991), The effects of the November 1, 1755 "Lisbon" earthquake in Morocco, Tectonophysics, 193 (Blanc'ın aktarımıyla)
• Vikipedi (İngilizce, İspanyolca, Arapça): 1755 Meknes earthquake, 1755 Lisbon earthquake, Meknes, Volubilis, Abdallah of Morocco (başlangıç kaynağı)