1983 Gine Depremi: Depremsiz Sanılan Topraklarda Yıkılan Köyler

22 Aralık 1983, Çarşamba'yı Perşembe'ye bağlayan gece. Gine'nin kuzeybatısında, Gine-Bissau sınırına yakın Koumbia çevresindeki köyler uykuda. Evler kerpiçten, yuvarlak, sazdan çatılı. Sabaha karşı dörde doğru serin bir rüzgâr eser, ardından yer bir mango ağacı gibi silkelenir. Bilim insanlarının o güne kadar depremsiz saydığı bu topraklarda birkaç saniye içinde yüzlerce kişi ölür. Yardımın bir kısmı köylere hiç ulaşmayacak.

Depremsiz sanılan topraklar

Koumbia, bugün Boké bölgesine bağlı Gaoual vilayetinin bir alt ilçesidir. Başkent Konakri'ye 400 kilometreden uzaktır. Kuzeyinde, birkaç kilometre içinde Kamelé, Kambala, Bancouba gibi köyler sıralanır. Köylerin batısında kuzey-güney doğrultusunda uzanan, 30 metre kadar yüksekliğinde bir kumtaşı yarı vardır; geri kalan arazi düzdür. Bölge, Fouta Djalon yaylasının eteğindedir.

1983'te Gine'yi 1958'deki bağımsızlıktan beri Ahmed Sékou Touré yönetir. Ülkede tek parti vardır; köylerde devrimci gençlik örgütü JRDA'nın yerel sekreterleri bulunur. Köylüler devlete "norm" denilen kişi başı vergi öder. Para birimi sylidir.

Evlerin neredeyse tamamı aynı tiptedir: Fransız sismologların sonradan ölçtüğü tarifle, on metre kadar çaplı, iç içe iki duvardan oluşan ve dört bölme duvarıyla birbirine bağlanan yuvarlak kerpiç kulübeler. Kumlu, siltli bir zeminin üzerinde dururlar.

Batı Afrika'nın bu kıyı kesimi, sismologların çoğu tarafından neredeyse depremsiz kabul edilir. Yine de kayıtlar boş değildir. Devlet gazetesi Horoya, depremden sonraki hafta 1892 ile 1941 arasında ülkede hissedilmiş en az 19 sarsıntıyı listeleyecektir. Bunların çoğu kıyıda, Konakri ve Boffa çevresindedir. 1928 Ağustos'unda hissedilen üç sarsıntı için "yer yarıklarından duman çıktığı" bile yazılmıştır. Ama bu büyüklükte, bu kadar can alan bir deprem hiç kaydedilmemiştir. Bölgeye en yakın yıkıcı örnek, 1.800 kilometre güneydoğudaki Akra'da 1939'da 17 kişinin öldüğü depremdir.

Sabaha karşı dört

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) depremi 22 Aralık 1983'te saat 04.11'de (UTC) kaydeder. Merkez üssü Gaoual'in 38 kilometre batı-kuzeybatısında, 11 kilometre derinliktedir. Büyüklüğü ölçüm türüne göre 6,2 ile 6,4 arasında verilir; bugünkü katalogda 6,3'tür.

Kamelé'de 17 yaşındaki Sadjo Kondjira o gece uyumuyordur. Yıllar sonra Guinéenews muhabirlerine anlattığına göre, saat dört sularında serin bir rüzgâr eser, birkaç dakika sonra yer birden sarsılır. Sarsıntıyı birinin bir mango ağacını tutup çekmesine, sonra bırakmasına benzetir. Dışarı fırladığında köyün her yerinden çığlıklar yükselir. Avluların çoğunda duvarlar içindekilerin üzerine çökmüştür; ölenlerin arasında çok sayıda çocuk vardır.

Köyden Mamadou Saïdou Camara ise depremden önce doğudaki Kounsibamba köyü tarafından bir patlama sesi geldiğini, ardından serin bir rüzgârın köyü doldurduğunu hatırlar. Köyün batısında, Goumbambé'de yardan kopan bir kaya iki ağacın üstüne düşer ve bir çukur açar. O çukurdan sonradan su çıkacak, küçük bir gölet oluşacaktır. Camara'ya göre yardaki kayaların çarpışması otları tutuşturur.

Sarsıntı Gine-Bissau, Senegal, Gambiya ve Sierra Leone'de, Liberya'nın da geniş bir bölümünde hissedilir.

Kamelé'de sabah

Gün ağardığında tablo ortaya çıkar. Koumbia ve Gaoual kasabaları orta derecede hasar görmüştür; asıl yıkım, Koumbia'nın 5 ile 15 kilometre kuzeyinde bir hat üzerinde dizilen köylerdedir. Fransız-Fas saha ekibinin yaklaşık 400 ev üzerinde yaptığı incelemeye göre en ağır bölge 15 kilometre boyunca uzanır. Burada kulübelerin iç duvarları çoğunlukla yerden 20 santim yükseklikte kırılmış, dış duvarlar yıkılmış ya da yarılmıştır. Bancouba ve Kalatyi'de evler adeta yerle bir olmuştur. Yeraltı suyu 30 santim kadar yükselir, kuyulardan bulanık su gelir.

Yar boyunca, özellikle Nduria ile Kamelé arasında büyük kaya düşmeleri olur. Kamelé'nin batısına düşen bir kumtaşı bloğu yaklaşık 18'e 18'e 9 metredir; düştüğü yerde zemini çökertir, çevresine bir metreden yüksek bir toprak seti yığar. Köylülerin anlattığına göre yardan kopan kayalar evleri ve hayvanları altına alır.

Ne olduğunu kimse bilmez. Guinéenews'un sonradan derlediği tanıklıklara göre Tanda'dakiler cinlerin öfkelendiğini söyler. Kimi paralı askerlerin köye saldırdığını düşünür, eski bir asker bir bomba patladığını iddia eder. Köyün öğretmeni ise yerin suya gömüleceği bir depremden söz eder.

Köylüler kendi imkânlarıyla enkazı kazar, yaralıları ve cesetleri çıkarır. Kondjira'ya göre 22 Aralık günü 25 ceset bulunup gömülür.

Haber geç ulaşıyor

Ülkede bir deprem olduğu anlaşılır, ama nerede olduğu hemen anlaşılmaz. Kondjira, iletişim araçları olmadığı için en çok etkilenen yerin zamanında belirlenemediğini anlatır. Bölgede yol azdır; Fransız sismologlar da istasyonlarını yerleştirirken kuzeybatıda araç yolu bulunmadığından yakınacaktır.

Vikipedi'nin aktardığına göre New York Times, Gine ulusal radyosuna dayanarak en az 16 yerleşimin yerle bir olduğunu, Gaoual'de en az 143 kişinin öldüğünü ve birkaç bin kişinin evsiz kaldığını yazar.

Kamelé'ye ilk ulaşan dış yardım, Kondjira'nın anlatımıyla, depremden üç gün sonra gelen Mali Kızılhaçı ekipleridir. Koumbia'da sağlık çadırları kurulur. Ağır yaralıların bir kısmı Fransız helikopterleriyle kıyıdaki liman kenti Kamsar'a taşınır.

Sékou Touré Koumbia'da

Depremden birkaç gün sonra Devlet Başkanı Ahmed Sékou Touré yaralıları ziyaret etmek için Koumbia'ya gelir. Bu ziyaretle ilgili köyde anlatılan bir hikâye vardır. Kamelé'den Mamadou Bhoye Kéita'ya göre depremden bir gün önce Koumbia'daki yetkililer köylüleri toplamış, kişi başı vergiyi ertesi güne kadar eksiksiz ödemezlerse köyden kovulacaklarını söylemiştir.

Kéita'nın anlattığına göre başkanın ziyaretinde yerel bir yetkili, felakete rağmen Koumbia'nın vergisini tam ödeyeceğine dair başkanı temin eder. Sékou Touré'nin buna yanıtı, kişi başı verginin bütün ülkede kaldırılması olur. Bu anlatı tek bir tanığa dayanır; kararın tarihini doğrulayan yazılı bir belgeye ulaşamadık.

Fayın peşinde

Batı Afrika'da bu büyüklükte bir deprem o kadar seyrektir ki, ardından üç ülkeden bilim ekipleri bölgeye gelir. Rabat'tan bir Fas ekibi ile Paris'ten ORSTOM ve Paris Yerküre Fiziği Enstitüsü'nden bir Fransız ekibi, her biri altı istasyonlu birer geçici ağ kurar. İstasyonlar 28 Aralık 1983 ile 6 Ocak 1984 arasında çalışır. Gineli araştırmacılardan oluşan ekibin koordinatörü Racine Bah'tır. En çok kayıt alan KAM istasyonu 31 Aralık'ta 360, 5 Ocak'ta 230 artçı sarsıntı kaydeder. Fransız ekibe göre en büyük artçı, ana depremden bir gün sonra gelen 5 civarında bir sarsıntıdır.

USGS ekibi (C. J. Langer, M. G. Bonilla ve G. A. Bollinger) Noel tatili ve ulaşım güçlükleri yüzünden ancak 13 Ocak'ta istasyon kurabilir. Gineli jeologlar N. H. Barry, T. S. Diallo, V. Tonguino ve A. P. Koulibaly ile birlikte Kamelé'nin kuzeydoğusunda yüzeyde 9,4 kilometre boyunca izlenen bir kırık haritalarlar. Fayın iki yakası yatay olarak 12-13 santim kaymıştır. En şaşırtıcı bulgu, laterit tabakasındaki bir mağaranın tavanının çökmesidir: yaklaşık 30'a 20 metrelik bir alan üzerindeki ağaçlarla birlikte 4 metre aşağı iner, ağaçların çoğu dimdik kalır. Ekip, bir depremle böyle bir mağaranın çöktüğünü ilk kez gördüğünü yazar.

O günlerde JRDA'nın Kamelé sekreteri olan, bugün köyün imamı Thierno Mamadou Oury Diallo, uzmanlara arazide yardım edenlerdendir. Hatırladığına göre köyün doğusunda yarım metre genişliğinde, kilometrelerce uzanan bir yarık açılmıştır. Uzmanlar köylülerden bambu kestirir, otuz bambuyu uç uca bağlayıp yarığa sarkıtırlar; dibe ulaşamazlar. Diallo, yardan bir taş alıp sevinçten dans eden yabancı bir bilim insanını da hatırlar; meslektaşı onu sırası olmadığı için uyarır. Aynı günlerde başka bir heyet ölüleri ve yıkılan evleri sayar.

Kaç kişi öldü?

Kesin bir sayı yoktur ve kaynaklar birbirinden belirgin biçimde ayrılır. USGS saha raporu, doğrulanmamış bilgilere göre en az 275 ölü, 1.000 yaralı ve 18 bin evsizden söz eder. Fransız-Fas ekibi yaklaşık 300 ölü ve birkaç yüz yaralı bildirir; evlerin çoğunun yıkıldığını ya da ağır hasar gördüğünü yazar.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) önemli depremler kataloğu ise en az 443 ölü, 200 kayıp ve 1.436 yaralı verir; yıkılan ev sayısını 4.000, zararı 8 milyon dolar olarak kaydeder. Aynı kaydın içinde 275 ve 300 ölü rakamları da kaynak olarak geçer. Vikipedi 5.000 yıkık evden söz eder. Japonya'daki bir sismik hasar kataloğu ise 643 ölü yazar; bu rakamı destekleyen başka bir kaynak bulamadık. Guinéenews'un tanıklarla yaptığı haber ve bölgedeki anlatılar "300'e yakın ölü" rakamında birleşir.

Farkın bir nedeni, sayımın ulaşılması zor köylerde, bir hafta boyunca süren artçılar arasında yapılmış olmasıdır. Rakamlar ölü ile kayıp arasındaki ayrımı da farklı biçimde ele alır.

Dört torba çimento

Artçı sarsıntılardan korkan Kamelé halkı devletten köyün başka bir yere taşınmasını ister. Bu istek yerine getirilmez. Kamelé'nin 87 yaşındaki sakini Mamadou Djouhé Kondjira'nın anlattığına göre devlet, yıkılan her kulübenin yerine iki oda ve bir salondan oluşan küçük bir ev yapmayı vaat eder. Sonunda her aile reisine 700 syli verilir. Kondjira'ya göre bu para o zaman dört torba çimentoya denktir; aileler parayı pirinç almaya harcar.

Köylüler kulübelerini yeniden kendi elleriyle kurar: duvarlara bambu dikilir, üstüne çamur sıvanır. Depremde çöken yapı biçimi böylece yeniden kurulur.

Üç ay sonra, 26 Mart 1984'te Sékou Touré ABD'de ölür. Guinéenews'un haberine göre başkanın ölümü felaketin yönetimini altüst eder ve depremzedelere gönderilen bağışların bir kısmı hiçbir zaman sahiplerine ulaşmaz. Kondjira'nın sözleriyle, Sékou Touré'nin ölümünden sonra bağışlar gelmez olur. Köylüler uluslararası yardımın zimmete geçirildiğinden şüphelenir; bu iddia hiçbir resmî soruşturmayla doğrulanmamıştır.

Neyi değiştirdi

Koumbia depremi, Batı Afrika'nın "depremsiz" olduğu varsayımını sarstı. Fransız-Fas ekibi, tehlikeli bölgeleri yalnızca tarihî deprem kayıtlarına bakarak belirlemenin yetersiz olduğu sonucuna vardı; kırılan fayın çevresinde, bazıları bu depremde yeniden açılan eski yarıklar bulmuştu. USGS ekibi de Gine'de deprem kayıt ağı kurulmasını, bilinen fayların son birkaç yüz bin yıldaki hareketlerinin incelenmesini ve yazılı kayıtların yanı sıra halkın sözlü tarihinin ve efsanelerinin de taranmasını önerdi.

Deprem, kerpiç kulübelerin zayıf noktalarını da gösterdi. Fransız ekip, yüzlerce evde duvarların hangi yöne devrildiğini tek tek işaretledi. Ama köylerde yeniden yapılanma eski yöntemle, bambu ve çamurla yapıldı.

Bugün

Koumbia alt ilçesinde 2014 sayımına göre 45.970 kişi yaşıyor. Guinéenews muhabirleri 2020'de Kamelé'ye gittiğinde köyde geniş çatlaklı yıkık yapıların hâlâ ayakta durduğunu, yardan kopan dev kaya bloklarının köyün çevresinde öylece kaldığını gördü. 17 yaşında depremi yaşayan Sadjo Kondjira, artık Koumbia kırsal belediyesinin başkan yardımcılarından biri.

Kızılhaç'ın Gine'deki ilk müdahalesini Kamelé'de yaptığı anlatılır; bunun anısına köye örgütün simgesini taşıyan bir anıt dikildi. Köylülere göre son yıllarda biri anıttaki amblemi söküp evine götürdü. Kamelé halkı, kerpiç kulübelerin yerine kalıcı evler yapılması vaadinin yerine getirilmesini hâlâ bekliyor. Köyün bir gün depremin izlerini görmeye gelen ziyaretçileri ağırlamasını umuyor.

Aynı vilayette 2021'de başka türlü bir kalabalık görüldü: Kounsitel'de bulunan altın, 72 saat içinde 8 binden fazla kişiyi bölgeye çekti. Haberi veren Financial Afrik, 1983 depremini Gine'nin yakın tarihindeki en ağır sismik olay olarak hatırlattı.

Kaynaklar

• C. J. Langer, M. G. Bonilla, G. A. Bollinger, The Guinea, West Africa, Earthquake of December 22, 1983: Reconnaissance Geologic and Seismologic Field Studies, USGS Open-File Report 85-282 (1985); ek A: Horoya, 25-31 Aralık 1983'ten çevrilen tarihsel deprem listesi
• C. Dorbath, L. Dorbath ve diğ., Seismotectonics of the Guinean Earthquake on December 22, 1983 (ORSTOM/IPG Paris, CNCPRST Rabat)
• ORSTOM, Gine depremi (22 Aralık 1983) sismolojik gözlemler ön raporu (Fransızca)
• Guinéenews, "Tremblement de terre de Koumbia: 36 ans après le drame, des sinistrés de Kamelé font des révélations sidérantes", 8 Eylül 2020
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 5011
• USGS deprem kataloğu, usp00020q5
• IISEE (Japonya), Seismic Damage Index, Gine
• Financial Afrik, "Guinée: c'est la ruée vers l'or au nord-ouest du pays", 16 Haziran 2021
• Vikipedi (İngilizce), 1983 Guinea earthquake; Ahmed Sékou Touré; Koumbia, Guinea; Guinean syli (başlangıç kaynağı)