1790 Oran Depremi: İspanya'nın Kuzey Afrika'daki Kale Şehrini Bitiren Gece

Ekim 1790. Kuzey Afrika kıyısında, bugünkü Cezayir'in batısında Oran, surlarla çevrili bir İspanyol kale şehri. Dışarıda Maskara Beyi'nin askerleri şehri sıkıştırıyor, içeride garnizon, memurlar, tüccarlar ve aileleri uyuyor. 8'ini 9'una bağlayan gece, saat bir buçuğa doğru yer yerinden oynuyor. Birkaç dakika içinde valilik sarayı, kiliseler, kışlalar ve evler çöküyor. İki bin ile üç bin arasında insan ölüyor. Bu deprem, İspanya'nın Oran'da geçirdiği yaklaşık üç yüzyılın da sonunu getiriyor.

Depremden önce

Oran, 1509'da Kardinal Cisneros'un gönderdiği İspanyol donanmasıyla alınmış bir şehirdir. 1708'de Cezayirli kuvvetler şehri geri alır, 1732'de İspanyollar yeniden gelir. 1790'da İspanyol yönetimi altmışıncı yılına yaklaşmaktadır. Şehir, iki buçuk kilometreyi aşan kalın surlarla çevrilidir; valinin karargâhı ortadaki kalededir. Batıda, Aïdour Dağı'nın deniz seviyesinden 300 metreyi aşan tepesinde Santa Cruz kalesi yükselir. Çevrede San Andrés, San Felipe, San Gregorio, Santa Bárbara gibi kuleler ve küçük kaleler vardır. Yedi kilometre batıda ise liman kalesi Mazalquivir (Mers el-Kebir) bulunur.

Oran bir ticaret şehrinden çok bir askerî karakoldur. Bakımı büyük ölçüde İspanyol Katolik Kilisesi'nin topladığı bir vergiyle karşılanır. Erzak ve malzeme karşı kıyıdaki Cartagena'dan gemilerle gelir; Cenovalı, Fransız, Katalan ve Mayorkalı tüccarlar iki liman arasında iş yapar.

Madrid'de Oran'ın bir yük olduğu düşüncesi depremden önce de konuşulmaktadır. 1785'te İspanya, Cezayir'le görüşmeye başlar ve ticaret ayrıcalıkları karşılığında Oran ile Mers el-Kebir'i bırakmaya razı olur. İspanyol kamuoyu buna öfkelenir, hükümet işi erteler. Kral III. Carlos'un ölümü ve Fransız Devrimi Oran meselesini gündemden düşürür. Osmanlı'ya bağlı Cezayir Dayılığı'nın sabrı tükenir; 1789'dan itibaren şehir ablukaya alınır. Batı Beyliği'nin (Maskara) beyi Mehmed bin Osman, bilinen adıyla Mehmed el-Kebir, Ekim 1790'da şehrin önüne gelir.

Gece yarısından sonra

Yer 8 Ekim'den itibaren sallanmaya başlar. Ana sarsıntı, dönemin bütün belgelerine göre 9 Ekim 1790 gecesi, yerel saatle 01.15 ile 01.30 arasında gelir ve bir ila üç dakika sürer. Bazı kaynaklar, aynı saati 10 Ekim'e yazar; çağdaş İspanyol raporlarını inceleyen sismologlar tarihin 9 Ekim olduğunu söyler. NOAA kataloğu da 9 Ekim'i verir.

Garnizon subaylarından Pedro María Legallois Grimarest, sarsıntının önce yerin aşağı yukarı hareketiyle başladığını, ardından güneybatı-kuzeydoğu yönünde bir sallanmanın geldiğini yazar. Sarsıntıya büyük bir gürültü eşlik eder. Uyuyan şehrin en sağlam binaları ilk dakikalarda çöker: valilik sarayı, maliye görevlisinin evi, muhasebe dairesi ve hazine. Kiliseler ve kışlalar da aynı akıbete uğrar; surlardan parçalar kopar.

İlk gün yirmi ile otuz dört arasında artçı sarsıntı sayılır. Sarsıntı Almería ve Cartagena'da, Cezayir içlerinde Mostaganem, Maskara ve Tlemsen'de de hissedilir. Bazı eski kataloglar Granada, Málaga ve Malta'yı da sayar; ancak İspanyol araştırmacılar bu kentlerin belediye kayıtlarında depreme dair bir şey bulamaz.

Deniz çekiliyor

Depremin kaynağı karada değil, denizdedir. Grimarest'e göre limandaki gemiler sarsıntıyı şiddetle hisseder; deniz geri çekilir, kısa süre sonra büyük dalgalarla kıyıyı yeniden doldurur. Anlatımlara göre bazı denizciler dalgaların çarpmasıyla gemilerden suya düşer, limandaki tekneler sürüklenir, kıyıdaki insanlar içerilere kaçar.

Dalga Akdeniz'i aşar. Cartagena'da Casa Tilly Markisi'nin aynı gün yazdığı bir mektuba göre liman suyu altı ayak kadar yükselir. Almería'da deniz karaya girer. Bilim insanları depremi, Oran'ın kuzeyinde, denizin altındaki ters bir faya bağlar ve büyüklüğünü 6,0-6,5 olarak önerir. Başka çalışmalar 5,5 ile 7,5 arasında rakamlar verir; büyüklük bugün de tartışmalıdır.

Sabah: yıkılan kale şehri

Gün ağardığında tablo görünür. Şehrin dar sokakları enkazla dolmuştur; hayatta kalanlar açık bir alanda toplanır. En ağır hasar kıyıdadır: limandaki Banquillo ile Kraliyet Ambarı yıkılmış, denize bakan Marina mahallesi büyük ölçüde çökmüştür. Doğudaki Campo Santo, Algarrobo, Yfre ve San Pedro kuleleri harabedir. San Miguel ve Santa Bárbara kuleleri yarılmış, San Andrés ve San Felipe kaleleri çatlamıştır. Güneydoğudaki Santa Cruz ve San Gregorio daha az etkilenir. Mazalquivir kalesi de çatlar, ama orada ölen olmaz.

Yıkım yalnızca sarsıntıdan gelmez. Heyelanlar tepelerden şehre toprak ve moloz döker. Bazı kaynaklara göre bin kadar insan ilk sarsıntıda enkaz altında kalır. 2017'de çağdaş belgeleri yeniden inceleyen İspanyol sismologlar, şehir için en yüksek şiddet derecelerinden IX-X'u verir. Başka bir değerlendirme, sekiz kilometre ötedeki Mers el-Kebir'de hasarın az olmasına bakarak şiddetin VIII'de kaldığını ve yıkımı kötü yapılara bağlar.

Enkazda kalanlar

Dönemin raporlarına göre kalede bir komutan general ve kızı ölür. Deniz tarihçisi Cesáreo Fernández Duro, 1902'de valinin raporuna dayanarak katedralin, kalenin, kışlaların, surların, ambarların ve evlerin çöktüğünü, valinin ailesiyle birlikte enkaz altında kaldığını yazar. Bu kaynaklarda adı geçmez. Birçok yüksek rütbeli subay da çöken binalarda ölür. Cezaevi çöktüğünde en az 86 mahkûm ve 23 görevli hayatını kaybeder; mahkûmların yarısı kaçmayı başarır.

Ölülerin bir kısmının adını, Cartagena'daki noter kayıtları saklar. Ibizalı Juan Bufi'nin dul eşi Rosa Gómez, depremde kızı Josefa Bufi'yi, kraliyet sandalının lostromosu olan damadı José Salas'ı ve beş torununu kaybeder. Aileden geriye, yıkılan bir kule evin enkazında kalan birkaç eşya kalır. Oran Sabit Alayı'ndan teğmen José Borrajo ile eşi Manuela Aznar, Navarra Alayı'nda sancaktar olan kardeşi Antonio de la Torre'nin ölümünden sonra mirası için bir vekil tutar. Bu kayıtlar, depremin bir garnizonu değil, aileleri yok ettiğini gösterir.

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Çağdaş raporlar ve Gazeta de Madrid ikiden fazla bini söyler; bu, o yıl şehirde yaşayanların yaklaşık yüzde 22'sidir. Bir tarih çalışması nüfusun dörtte birinin öldüğünü yazar. NOAA kataloğu 3.000 ölü verir, ama bir kaynağın Oran için 766 rakamını verdiğini de not eder. Gazeta de Madrid'e dayanan bir anlatıma göre ölenler arasında 250'den fazla asker vardır; başka kaynaklar asker kaybını 600'e kadar çıkarır.

Yağma ve kuşatma

Yıkık şehirde yağma başlar; yetkililer yağmacılara ölüm cezası ilan eder. Garnizondaki tuğgeneral Cumbre Hermosa Kontu Joaquín Mayone y Ferrari, depremin olduğu gün ilk raporunu yazar; 2 Kasım'da ikincisini gönderir. Vali listelerinde 1790-1791 arası Oran valisi olarak geçer. Kral IV. Carlos, Oran valisinden deprem üzerine bir rapor ister.

Sarsıntılar haftalarca sürer. 25 Ekim'de güçlü bir artçı Cartagena ve Almería'da da hissedilir; Fernández Duro'ya göre o gün kısa aralıklarla yirmi kez sarsılan şehirde, ilk depreme dayanan yapılar da yıkılır. Seri 10 Kasım'a kadar devam eder.

Şehrin önündeki Cezayir ordusu bu fırsatı kullanır. Surları yer yer açılan şehre saldırı düzenlenir, ama garnizon direnir ve saldırıyı püskürtür. Ardından kuşatma daralır. Beyin ordusunun büyüklüğü kaynaklarda farklıdır: bir anlatım 5.000, Fernández Duro 10.000 kişi der. Bey, toplar yerleştirir ve surların altına lağım kazdırır.

Cartagena'dan gelen gemiler

Yardım bir hafta sonra gelir: çadır, yiyecek ve tıbbi destek. Cartagena, Oran'ın can damarı olur. Kasım 1790'da altı savaş gemisi ile fırkateyn, brik ve gambotlar gönderilir; yük gemileri yeniden yapım için kereste ve malzeme taşır. 1791'de Córdoba, Mallorca, Milano ve Murcia alayları denizden Oran'a geçirilir. Haziran 1791'de Cartagena tersanesinden kalafatçılar gönderilir.

Kasım 1790'da yeni vali gelir: Juan de Courten. İngilizce kaynaklar görevin 4 Kasım'da, İspanyolca kaynaklar 23 Kasım'da başladığını yazar. Ama onarım işi zordur: abluka sürer, şehir harabedir, deniz yolu tek bağlantıdır. Ağır yükle gelen bazı kaptanlar limanda yirmi gün bekletildiklerini söyleyip masraflarını ister. Bir pilot, Oran yolculuğu yüzünden kendi düğününe gidemez ve vekâletle evlenir.

Oran'ı bırakmak

1791 yazının sonunda İspanya masaya oturur. Taraflar, 1785'teki şartları doğrulayan bir anlaşmada uzlaşır; anlaşma 12 Eylül'de Cezayir'de, 12 Aralık'ta Madrid'de imzalanır ve şehrin Cezayir'e geçişini tanır. Fernández Duro, hükümetin başındaki Floridablanca Kontu'nun bu kararını ağır bir hata olarak eleştirir.

Tahliyeyi deniz subayı Federico Gravina yönetir; o sırada brigadier rütbesindedir ve düzenli yürüttüğü iş için filo komutanlığına (jefe de escuadra) yükseltilir. İspanyollar, uzun yönetim boyunca biriktirilen devlet malını da gemilere yükler. Courten'in görevi Şubat 1792'de biter; kaynaklar tarih olarak 17 ve 27 Şubat'ı verir. Mart 1792'de Mehmed el-Kebir'in askerleri şehre girer. Oran'daki İspanyolların çoğu Ceuta'ya yerleşir; bazı tüccar aileleri Cartagena'ya geçer.

Neyi değiştirdi

Deprem, İspanya'nın zaten bırakmayı düşündüğü bir karakolun kaderini hızlandırır. Bilimsel çalışmalar açıkça yazar: şehrin yıkımı, İspanya'nın Şubat 1792'de bu topraktan çekilmesine yol açar. Bir İspanyolca kaynağa göre kuşatmanın baskısı da bu kararda belirleyicidir. İki etken birlikte, yaklaşık üç yüzyıllık İspanyol varlığını bitirir.

Mehmed el-Kebir, Batı Beyliği'nin merkezini Oran'a taşır ve 1792'de şehre bir Yahudi topluluğu yerleştirir. Kaynaklara göre Osmanlı padişahı, şehrin Müslüman yönetimine dönmesi üzerine övgü gönderir. 1796'da bey, İspanyol esirlerin fidyesiyle Paşa Camii'ni yaptırır. Oran, 1831'de Fransızlar gelene kadar Cezayir yönetiminde kalır.

Deprem bilimi açısından ders şudur: Oran, son iki yüzyılda az deprem görmüş bir bölgededir. Ama 1790, burada büyük bir yıkımın ve İspanya kıyılarına ulaşan bir tsunaminin mümkün olduğunu gösterir. İspanyol sismologlar, bölgenin tehlike haritalarının bu tarihî depremi hesaba katması gerektiğini vurgular.

Bugün

Oran, Cezayir'in ikinci büyük şehri. 2008 sayımında şehir nüfusu 800 bini aşıyor, metropol alanı bir buçuk milyona yaklaşıyor. Santa Cruz kalesi Aïdour Dağı'nın tepesinde hâlâ ayakta; Mers el-Kebir bugün Cezayir donanmasının üssü. Şehrin merkezinde, 1792 zaferinden sonra yapılan Paşa Camii duruyor.

Fay da yerinde. 6 Haziran 2008'de Oran açıklarında 5,5 büyüklüğünde bir deprem bir kişinin ölümüne, onlarca kişinin yaralanmasına yol açtı. Kırılma, 1790 için önerilen kaynağa benzer şekilde, denizin altında, sığ bir ters faydaydı.

Kaynaklar

• Buforn, E., Coca, P. ve Udías, A. (2017). Los terremotos de 1748 de Montesa (Valencia) y de 1790 de Orán (Argelia). Física de la Tierra, 29, 101-119.
• Montojo Montojo, V. ve Maestre de San Juan Pelegrín, F. (2022). El abandono de Orán (1792) desde Cartagena de Levante. Revista de Historia Naval, 157, 63-80 (Fernández Duro, Armada española, 1902 alıntılarıyla).
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 1790 Oran kaydı (no. 1504)
• Vikipedi (İngilizce, İspanyolca, Fransızca), 1790 Oran earthquake / Terremoto de Orán de 1790 / Séisme de 1790 à Oran (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce), Oran; Siege of Oran (1790–1792); Mohammed el Kebir; Juan de Courten (elder)
• Vikipedi (İspanyolca), Orán español; Juan Antonio Courten y González