1999 Atina Depremi: Marmara'dan Üç Hafta Sonra Gelen Deprem ve İlk Gelen Türk Ekibi

7 Eylül 1999, salı öğleden sonra. Atina'nın kuzeyindeki işçi banliyöleri sıcak bir yaz gününün ortasında. Ege'nin öbür yakasında, Marmara'da on binlerce insanın öldüğü depremin üzerinden üç hafta geçmiş; Yunanistan haftalardır Türkiye'ye yardım gönderiyor. Saat 14.56'da yer bu kez Atina'nın altında, Parnitha Dağı'nın eteğinde kırılıyor. On beş saniye sürüyor. 143 kişi ölüyor. Gelen ilk yabancı kurtarma ekibi Türkiye'den.

Depremden önce: iki komşu, bir ağustos

1999 yazında Yunanistan ile Türkiye arasındaki ilişki yılların en kötü noktalarından birindedir. 1996'da Ege'deki Kardak (Imia) kayalıkları yüzünden iki ülke askerî bir krize sürüklenmiştir. Şubat 1999'da PKK lideri Abdullah Öcalan, Nairobi'de Yunan büyükelçiliğinden havaalanına giderken yakalanmış; Atina'da Dışişleri Bakanı Theodoros Pangalos dahil üç bakan istifa etmiştir. Yerine gelen Yorgo Papandreu, Türk mevkidaşı İsmail Cem ile küçük adımlarla bir yakınlaşma arar.

17 Ağustos gecesi İzmit'te 7,6 büyüklüğünde deprem olur. Yunanistan, yardım sözü veren ilk yabancı ülkedir. Kamu Düzeni Bakanlığı 24 kişilik bir kurtarma ekibini ve iki arama köpeğini gönderir, Tüpraş rafinerisindeki yangına söndürme uçakları yollar. Atina, Selanik ve Gümülcine'de bağış toplama noktaları açılır, hastaneler kan bağışı alır. Türk gazeteleri "komşu" ve "gerçek dost" sözcüklerini manşete taşır.

Atina ise kendini görece güvende sayar. O dönemin deprem haritasında Attika, dört kademeli ölçeğin en düşük iki tehlike bölgesine yerleştirilmiştir. Şehri son ciddi biçimde sarsan deprem, 1981'de 87 kilometre batıdaki Alkyonides adaları açığında olmuş ve 20 kişinin ölümüne yol açmıştır. Parnitha'daki faylardan bilinen son büyük deprem 1705 tarihlidir. Sismolog Galanopoulos, Parnitha, Penteli ve Hymettos çevresinde faylar bulunduğunu söyleyerek bu sakin tabloya itiraz etmiştir, ama haritalar değişmemiştir.

Sonradan yapılan çalışmalar, fayın altında 1994'ten beri küçük sarsıntılar olduğunu gösterecektir. Atina Ulusal Gözlemevi'nden Gerasimos Papadopoulos'a göre öncü hareketlilik 1997'den beri kayıtlıdır ve İzmit depremi süreci hızlandırmıştır.

On beş saniye

7 Eylül'de, 14.56'dan 18 ile 2 dakika önce, 2,5 ile 3,2 büyüklüğünde dört küçük öncü sarsıntı olur; kimse fark etmez. Saat 14.56'yı 50 saniye geçe ana deprem gelir. Merkez üssü, Atina'nın merkezine yaklaşık 18 kilometre uzakta, Aharnes (Menidi) ile Parnitha Milli Parkı arasındadır; derinliği 9 ile 14 kilometre arasında verilir. Büyüklüğü kaynaklara göre 5,8 ile 6,0 arasında değişir. Yunan sismologlar sonradan bunun tek değil, 3,5 saniye arayla iki ayrı fayda kırılan 5,8 ve 5,5 büyüklüğünde iki deprem olduğunu belirler. Sarsıntı bu yüzden tek ve uzun bir darbe gibi hissedilir.

Fay daha önce bilinmeyen, yüzeye ulaşmayan bir "kör" faydır. Merkeze yakın yerlerde yer ivmesi olağanüstü yüksektir; mezarlıklarda devrilen taşlardan yapılan hesaplar yatayda 0,5 g'yi aştığını, dikeyde 1 g'ye yaklaştığını gösterir. En ağır yıkım Ano Liosia, Menidi, Thrakomakedones ve Fyli'dedir; bu banliyölerde şiddet Mercalli ölçeğinde IX'a ulaşır. Kifisos yatağına yakın, killi zemin üstündeki Adames'te de beklenmedik bir hasar vardır.

Fabrikalar, apartmanlar ve evler çöker. Parnitha'nın tepesindeki Mont Parnes kumarhanesinin bir kanadı binadan kopar. Merkezde Akropolis neredeyse zarar görmez; Parthenon ve Erekhtheion'da yalnızca bazı sütunlar hafifçe döner. Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde ise binlerce antik çanak çömlek parçası raflardan yere savrulur.

Ricomex'in çukuru

En büyük kayıp tek bir yerde, Menidi'deki Tatoiou Caddesi'ndedir. Ricomex fabrikası ile aynı binayı paylaşan Estia dağıtım şirketinin yapısı tamamen çöker ve derin bir çukur bırakır. Yunan basını binayı üç katlı, Yunanca Vikipedi ise altı katlı olarak verir. İçeride mesai saatidir; yaklaşık kırk kişi enkazın altında kalır.

Yakında bekleyen bir dağıtım şoförü, Ta Nea gazetesine yerin titrediğini ve birkaç saniye içinde binanın tamamen yok olduğunu anlatır. Akşam çöktüğünde çukurun çevresinde aileler, iş arkadaşları, gazeteciler ve kurtarma ekipleri vardır. Polis ve itfaiyeciler, enkazın altından gelebilecek sesleri duyabilmek için kalabalıktan susmasını ister. Oğlu enkazın altında kalan bir baba Ta Nea'ya, binada "hiç demir olmadığını, sadece çimento olduğunu" söyler ve böyle binaları yapanlara izin verenleri suçlar.

Menidi'deki tek yıkım burası değildir. Fourlis fabrikasında 6, Faran fabrikasında 4, Fialoplast'ta 3 kadın ölür. Metamorfosi'de Psychari Sokağı'ndaki bir apartmanda sekiz kişi hayatını kaybeder; itfaiyeciler orada, ölen babalarının kollarındaki iki küçük çocuğu sağ çıkarır. Nea Filadelfia'da çöken bir apartmanda yedi kişi ölür.

Parklarda ilk gece

Deprem anında elektrik ve telefonlar kesilir. Cep telefonu şebekeleri aynı anda ailesine ulaşmaya çalışan milyonlarca kişinin yüküyle tıkanır; ankesörlü telefonların önünde uzun kuyruklar oluşur. Saat 22.44'te 4,4 büyüklüğünde bir artçı gelir. İlk 24 saatte yüzlerce artçı sarsıntı kaydedilir.

Kuzey banliyölerde kimse evine girmek istemez. Aileler parklarda, meydanlarda, boş arsalarda geceyi geçirir. Merkezde Karaiskaki Meydanı'nda ve Metaxourgio'da da binlerce kişi açıkta yatar. To Vima gazetesinin 8 Eylül tarihli haberinde Menidi'de kırmızı topraklı bir arsada bir masa ve üç sandalyeyle sabahı bekleyen Petros Georgkatos'tan söz edilir; küçük oğlu, arabanın açık bagajında kıvrılıp uyumaktadır.

On üç saat sonra gelen ekip

Ankara'da deprem haberi gelir gelmez bir kriz masası kurulur: Başbakanlık Müsteşarlığı, Türk Silahlı Kuvvetleri, Dışişleri ve İçişleri bakanlıkları. Dışişleri Müsteşarı Korkmaz Haktanır, Yunanistan'ın Ankara Büyükelçisi Ioannis Korantis'i arayıp Türkiye'nin yardıma hazır olduğunu bildirir. Büyükelçi, Marmara'da adı duyulan arama kurtarma derneği AKUT'un gelmesini istediklerini iletir.

Nasuh Mahruki başkanlığındaki 20 kişilik AKUT ekibi, Yeşilköy Askerî Havaalanı'ndan bir askerî uçakla yola çıkar. Hürriyet'in 9 Eylül tarihli haberine göre ekip depremden 13 saat sonra, sabaha karşı 04.00'te havalanır ve Atina'da Ricomex enkazında çalışmaya başlar. Ardından Sivil Savunma Genel Müdürlüğü'nden iki köpekli 23 kişilik bir ekip ile İstanbul Yardım Grubu'ndan dört kişi gelir. Türk yardımı, deprem bölgesine ulaşan ilk yabancı yardımdır.

Başbakan Bülent Ecevit, Hürriyet'e göre Yunanistan'ın Türkiye'nin acısını paylaştığını, şimdi Türkiye'nin de Yunan halkının acısını paylaştığını söyler. Mahruki, depremin acısını çok iyi bildiklerini, Yunan kurtarmacıların ağustosta Türkiye'de hissettiklerini şimdi kendilerinin hissettiğini anlatır. Türkiye'deki Yunan konsoloslukları ve büyükelçiliğin telefonları, kan vermek isteyen Türk vatandaşlarının aramalarıyla kilitlenir. Bir gönüllü Büyükelçi Korantis'e ulaşıp ihtiyacı olan bir Yunan için böbreğini bağışlamayı önerir.

Kırk altı saat

Ricomex'te çalışmalar gece gündüz sürer. Ricomex'te ve öteki yıkıntılarda Fransız, İsviçre, İsrail ve Türk ekipleri Yunan itfaiyecileriyle birlikte çalışır. İsrail ordusunun açıklamasına göre onların ekibi, işi hızlandıran ağır mühendislik aletleri getirir.

9 Eylül'de Fransız ekibin köpekleri bir noktada havlar. Altta 31 yaşında bir kadın, Evi Sofilou, iki gündür hayattadır. Ta Nea'nın aktardığına göre kafası karışıktır; evinde olduğunu sanır. Ekipler ona su ve oksijen indirir. Göçüğü büyütmemek için beton ve demiri dikkatle keserler. Bir Fransız kurtarmacı baş aşağı deliğe sarkar, Ulusal Acil Yardım Merkezi'nden (EKAB) bir anestezi uzmanı aşağı inip durumunu inceler. Son engel bir çelik kiriştir. Yunan deniz kuvvetlerinin su altı birliğinden, su altı kurtarmada eğitimli bir asker kirişi oksijenli kesiciyle keser. Saat 12.45'te, depremden 46 saat sonra Evi Sofilou yukarı çıkarılır. Çukurun başındakiler alkışlar, birbirine sarılır.

Onun iş arkadaşlarının çoğu için geç kalınmıştır. Ricomex enkazından toplam 39 kişi ölü çıkarılır; aralarında iki hamile kadın vardır. Bu, depremin tek bir binada yol açtığı en büyük kayıptır.

Cuma günü kurtarma ekipleri altı noktaya odaklanır. İtfaiye Müdür Yardımcısı Panagiotis Fourlas, Türkiye'de bir çocuğun altı gün sonra enkazdan sağ çıktığını hatırlatıp "Her zaman umut var" der. Üç gecedir uyumayan Kızılhaç kurtarmacısı Grigoris Angelopoulos, uykunun ne olduğunu unuttuğunu söyler.

Devlet bölgede

Hükümet bölgeye 8 bin polis ve 3 bin asker yollar; amaç yağmayı önlemek ve evsiz kalanları çadır kentlere yerleştirmektir. Yetkililer 100 bin kişi için 20 bin çadır planlar. Evsizlere fuar salonları, prefabrik evler, yolcu gemileri ve Maraton'da kiralanmış oteller önerilir. Ama birçok aile evini bırakmak istemez. Duvarı derin çatlaklarla dolu evinin önünde bekleyen Pavlos Teriadis, CBS News'e evlerini korumak zorunda olduklarını söyler.

Ertesi gün Çevre ve Bayındırlık Bakanlığı iki mühendisten oluşan ekipleri sahaya çıkarır. Binalar yeşil, sarı ve kırmızı diye işaretlenir. Thrakomakedones'te evlerin yüzde 84'ü, Ano Liosia'da yüzde 64'ü, Fyli'de yüzde 56'sı sarı ya da kırmızı damga yer. Sonunda 110 bina çökmüş, 5.222 bina yıkılacak, 38.165 bina onarılacak olarak kayda geçer. Çöken fabrikaların proje dosyalarının belediye arşivlerinde bulunamaması bir soruşturma başlatır.

Cumhurbaşkanı Kostis Stefanopulos, cumhurbaşkanlığı köşkünde Türk kurtarma ekibini kabul eder. CBS News'in haberine göre ekibe, verdikleri yardımı hiç unutmayacaklarını ve gelecekte iki halkı yakınlaştıracak mutlu olaylar dilediğini söyler.

Rakamların tartışması

İlk günlerin bilançoları hızla değişir. Hürriyet 9 Eylül'de 64 ölü ve 1.557 yaralıdan, CBS News cuma günü en az 101 ölüden söz eder. Son ölü sayısı genellikle 143 olarak verilir; Yunanca bazı kaynaklar 145 der. Yaralı sayısı kaynağa göre 700'ün üstü, 1.600 ve 2.000 arasında değişir. Evsiz sayısı çoğunlukla 50 bin, bazı haberlerde 40 bindir. Maddi hasar için de rakamlar uzlaşmaz: ilk günlerde 800 milyon doların üstünde bir yeniden yapım tahmini yapılır; bugün Yunan kaynakları yaklaşık 3 milyar avroluk bir kayıptan söz eder.

111 ölünün otopsisine dayanan bir çalışma, ölümlerin büyük çoğunluğunun bina çöküşünden kaynaklandığını gösterir. Altı kişi kalp krizinden, iki kişi binadan atladığı için ölmüştür.

Deprem diplomasisi

İki depremin üç hafta arayla gelmesi ve iki halkın birbirine koşması, sonradan "deprem diplomasisi" diye anılacak bir dönemi başlatır. Atina Belediye Başkanı İstanbul'daki deprem bölgesine gittiğinde onu havaalanında İstanbul Belediye Başkanı karşılamıştır. Yunan Deniz Kuvvetleri Komutanı Amiral Ioannidis, emekli olan Türk mevkidaşı Oramiral Dervişoğlu'nun törenine katılır ve dakikalarca alkışlanır.

Ekim başında Papandreu Türkiye'ye gelir. Hürriyet'in 4 Ekim haberine göre siyasetçilerin imkânsız saydığı şeylerin mümkün olduğunu söyler ve Türkiye'nin AB'ye tam aday olmasını desteklediğini açıklar. Başbakan Kostas Simitis ise bu desteği Ege'deki anlaşmazlıklarla ilgili şartlara bağlar.

12 Aralık 1999'da Helsinki zirvesinde Avrupa Birliği, Türkiye'yi resmen aday ülke olarak tanır. Yunanistan, yıllardır sürdürdüğü itirazından vazgeçmiştir. Papandreu ve Cem, 2000 yılında iki ülkeyi yakınlaştırma çabaları için ortak bir ödül alır.

Neyi değiştirdi

Yunanistan için 1999 Atina depremi, yarım yüzyılın en ölümcül ve ülke tarihinin o güne kadarki en pahalı doğal afetidir. Bilim açısından en önemli ders, düşük tehlikeli sayılan bir bölgede bilinmeyen bir fayın büyük bir şehrin hemen yanında kırılabilmesidir. Depremden sonra fay iki buçuk yıl boyunca sessizce kaymaya devam eder; iki yılda yaklaşık 4 bin artçı sarsıntı kaydedilir.

Hesap sorma süreci ise acı biter. Ricomex şirketi 2004'te iflas eder. 2007'deki davada, binanın çökmesiyle suçlanan 33 sanığın hepsi beraat eder. Danıştay 2010'da, binayı gerektiği gibi denetlemeyen il yönetiminin sorumlu olduğuna ve 18 milyon avro tazminat ödemesi gerektiğine hükmeder. Attika Bölge Meclisi 2012'de ailelere 13 milyon avro ödenmesini kararlaştırır. Faran davasında sanıklar beraat eder, Psychari Sokağı davası zaman aşımına uğrar.

Türk-Yunan ilişkilerinde ise deprem dayanışması bir gelenek hâline gelir. 2020 İzmir-Sisam depreminde ve 6 Şubat 2023 depremlerinde Yunan kurtarma ekipleri yeniden Türkiye'ye gelir.

Bugün

Deprem için kurulan geçici kamplar, on yıl sonra hâlâ kullanılmaktadır. Parnitha'daki Mont Parnes kumarhanesinin hasarlı eğlence bölümü yıkılır; Nea Filadelfia'daki AEK'nin Nikos Gumas Stadı da hasar yüzünden yıkılmak zorunda kalır. 19 Temmuz 2019'da Magula yakınında 5,1 büyüklüğünde bir deprem Atina'yı yeniden sarsar; can kaybı olmaz. Bilim insanları bu depremin 1999'daki artçıların batı ucunda, aynı kör fay sisteminde olduğunu düşünür.

Kaynaklar

• Ta Nea ve To Vima tarih arşivi, "7 Eylül 1999: Atina'nın ölümcül depremi" (7 Eylül 2021 yıl dönümü derlemesi; Ta Nea 9.9.1999 ve To Vima 8.9.1999 haberlerinden aktarmalar)
• Ta Nea, "Atina'da deprem: Yunanistan'ı sarsan gün" (7 Eylül 2019) ve Proto Thema, "Parnitha depremi 1999: 20 yıl sonra" (2019)
• Hürriyet, "AKUT'a şeref salonu" (9 Eylül 1999) ve "İlişkiler çiçek açacak" (4 Ekim 1999)
• CBS News, "Greece Hunts For Survivors" (Eylül 1999)
• INGV-GNDT, Athens99 depremi ön makrosismik raporu ve Ricomex saha fotoğrafları (Eylül 1999)
• Papadopoulos ve diğ. (2004), 1999 Atina depreminde 111 ölümün otopsi bulguları, British Journal of Surgery
• Vikipedi (İngilizce, Yunanca, Türkçe), 1999 Athens earthquake / Σεισμός της Πάρνηθας το 1999; Greek–Turkish earthquake diplomacy; İsmail Cem; Accession of Turkey to the European Union (başlangıç kaynağı)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı