1960 Lar Depremi: Yerinden Taşınan Şehir

24 Nisan 1960, pazar. İran'ın güneyinde, Fars eyaletinin Basra Körfezi'ne bakan ucunda, kerpiç evleri ve dar sokaklarıyla Lar. İki gece önce yer hafifçe sallanmış, uykular kaçmış ama kimse bunu bir uyarı saymamış. Öğleden sonra saat dördü çeyrek geçe yer yeniden sallanıyor. Birkaç saniye içinde eski şehrin büyük kısmı bir toz bulutuna dönüyor. Bu deprem, bir şehrin yerinden kaldırılıp dört kilometre öteye yeniden kurulmasıyla bitecek.

Depremden önce

Lar, Şiraz'ın yaklaşık 330 kilometre güneydoğusunda, Bender Abbas'ın 240 kilometre kuzeybatısındadır. Larestan bölgesinin merkezidir. 16. ve 17. yüzyıllarda Basra Körfezi'ne inen kervan yolunun önemli bir durağıdır; şehrin kalbinde, Safevîlerden önceye uzanan kubbeli Kayseriye Çarşısı durur. Larestanlılar yüzyıllardır körfezin öte yakasına, Bahreyn'e, Katar'a, Kuveyt'e ve bugünkü Birleşik Arap Emirlikleri'ne göç eder; oralarda "Lari" soyadıyla anılan aileler vardır.

1960'ta eski Lar sıkışık bir şehirdir. O yıl çekilen bir hava fotoğrafı, birbirine yaslanmış evlerden oluşan yoğun bir doku gösterir. Evlerin çoğu iç avlulu, bodrumlu, serdaplı ve rüzgâr kulelidir. Üç tür yapı vardır: güneşte kurutulmuş kerpiçle örülen yığma evler, kil ve kireç harçlı taş evler, bir de fırında pişmiş tuğladan, tonozlu tavanlı binalar. Sokaklar dardır; iki üç katlı evler gün boyu yollara gölge düşürür. Bu, yazları çok sıcak olan bir bölgede serinlik sağlar ama depremde kaçacak yer bırakmaz.

Bölge depremlerle tanışıktır. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) kataloğu Lar'da Ocak 1953'te 13 kişinin öldüğü bir deprem, Ekim 1956'da yakındaki Bestek'te 410 kişinin öldüğü bir başka deprem kaydeder. Lar'ı anlatan bir Twitter dizisinden derlenen bir yazıya göre, 1960 depreminden iki gece önce de yer sallanmış, insanlar uykusuz kalmış, ama kimse büyük bir felaket beklememiştir.

Pazar öğleden sonra, 15.44

Deprem 24 Nisan 1960'ta, uluslararası saatle 12.14'te olur. Yerel saatle bu, öğleden sonra 15.44'tür; İranlılar o günü 4 Ordibehişt 1339 olarak hatırlar. NOAA, merkez üssünü Lar'ın hemen yakınında, yaklaşık 15 kilometre derinlikte gösterir ve büyüklüğü 5,9 olarak verir. İran basınında ve Farsça Vikipedi'de ise 6,7 rakamı dolaşır; 2024'te yayımlanan bir akademik makale 6,1 yazar. Orta büyüklükte bir depremin bu kadar yıkıcı olmasının sebebi, şehrin kendisidir.

O gün Rastegar okulunda bir çocuk şenliği vardır. Okul dar bir sokağın içindedir. Anlatılanlara göre sarsıntı başlayınca kız öğrenciler sokağa koşar ve sokağın duvarı üzerlerine yıkılır; 16 öğrencinin öldüğü söylenir. Aynı kaynağa göre yalnızca Cedidi diye bilinen bir aileden yetmişten fazla kişi hayatını kaybeder. Bu iki ayrıntı yerel anlatılara dayanır; resmî bir listeyle doğrulanmış değildir.

Yıkım şehrin her yerinde aynı değildir. Farsça kaynaklara göre en ağır hasar, çok yumuşak alüvyon tabakasının üzerine kurulmuş dar bir şeritte toplanır. Şehrin öteki kesimlerinde ölen az, hasar çoğunlukla çatlaklardır. Yoğun doku, dar sokaklar, zayıf malzeme ve kalabalık mahalleler bir araya gelince, büyüklüğü sınırlı bir deprem bir şehri yıkar.

"Lar bir toprak yığınına döndü"

Deprem gününden kalan en çarpıcı söz, Lar'dan Tahran'a gönderilen bir telgraftır. İran'da yeniden paylaşılan anlatıya göre telgrafı çeken kişi, Lar'ın bir toprak yığınına döndüğünü ve tozunun havaya kalktığını yazar; kendisi ve telgrafhane müdürü dışında nefes alan kimseyi göremediğini ekler. Telgrafın kim tarafından çekildiği bilinmiyor; söz bu anlatıda kaldığı biçimiyle aktarılıyor.

Lar merkezden uzaktır. İlk yardım birkaç saat sonra, pazartesiye geçen gece yarısı, Bender Abbas'tan gelir. Ardından Cehrom'dan, Şiraz'dan ve başka şehirlerden yardım yola çıkar. Lar'da o yıllarda pist yoktur; yine de askerî uçaklar çevredeki düzlüklere iner, ekmek ve çadır getirir.

Tahran gazeteleri depremi birinci sayfadan verir. Ettelaat 25 Nisan tarihli sayısında (5 Ordibehişt) manşeti Lar'a ayırır. Keyhan ertesi gün kapağında, üç uçağın Lar'ın üzerine durmadan ekmek bıraktığını yazar.

Çadırlar ve Kızıl Aslan ve Güneş

Depremin ardından yapılan bir toplantıda hükümet, Lar'ın yönetimini ve yardımın idaresini tümüyle İran Kızıl Aslan ve Güneş Cemiyeti'nin (bugünkü Kızılay'ın İran'daki karşılığı) başkanlığına bırakır. Fırtına ve art arda gelen artçılar, halkı evlerin yanından uzaklaştırıp açık alanlara sığınmaya zorlar. Depremden ancak 16 gün sonra ordu kamyonları geçici barınma için ahşap evler getirir ve şehirde göreli bir sakinlik başlar.

Haber kısa sürede dünyaya da ulaşır. ABD Başkanı Dwight Eisenhower, 25 Nisan'da Şah Muhammed Rıza Pehlevi'ye bir mesaj gönderir; Lar'daki ve çevre köylerdeki felaketten sarsıldığını, Amerikan halkının kurbanlara derin taziyelerini ilettiğini yazar. Şah ertesi gün verdiği cevapta Eisenhower'a teşekkür eder ve ABD hükümetinin felakette sunduğu "cömert yardım"ı anar. Mesajlar 27 Nisan'da Beyaz Saray tarafından yayımlanır.

Tahran'da da işler hızlanır. 5 Mayıs 1960'ta (15 Ordibehişt 1339) hükümet, deprem bölgesi için ivedilikle görüşülmek üzere tek maddelik bir kanun tasarısını meclise gönderir; tasarı kısa sürede kabul edilir. Yeni şehrin harcamalarını denetlemek için din adamları ve yerel ileri gelenlerden oluşan bir komisyon kurulur.

Kaç kişi öldü?

Lar depreminin bilançosu kaynağa göre değişir. NOAA kataloğu 420 ölü, 3.000 yaralı ve 20 milyon dolar zarar verir; kaydındaki bir başka kaynak 380 ölüden söz eder. Hasar yalnız Lar'la sınırlı değildir: katalog Kurde, Latifi, Hur, Berak ve Gerash'ta da hasar kaydeder. Farsça Vikipedi 420 ölü ve yaklaşık 2.000 yaralı yazar; İran'daki bazı yıl dönümü yazıları 400 ya da 450 ölü der.

Daha büyük rakamlar da vardır. Dünya-yı Ekonomi gazetesinin 2013'teki bir yazısı bine yakın ölüden söz eder. 2014'te bölgeyi gezen bir yabancı gezgin, blogunda yaklaşık 3.500 kişinin, yani şehir nüfusunun dörtte birinin öldüğünü yazar, ama bir kaynak göstermez. Sismoloji kataloglarının ve İran'daki çoğu anlatının 400 civarında birleşmesi, bu büyük rakamların abartılı olduğunu düşündürür.

Yıkımın oranı da tartışmalıdır. Bazı yazılar eski şehrin evlerinin yüzde 70 ila 75'inin yıkıldığını söyler; Farsça Vikipedi ise ağır hasarın yumuşak zemindeki bir şeritle sınırlı kaldığını yazar. İkisi de yüzlerce ailenin evsiz kaldığında birleşir.

Yeni şehir nereye?

Jeolojik incelemeler eski şehrin oturmak için güvenli olmadığı sonucuna varır. Hükümet, Lar'ı aynı yerde yeniden kurmanın bir sonraki depremde aynı yıkımı getireceğine karar verir. Asıl soru, yeni şehrin nereye kurulacağıdır. Çeşitli öneriler arasından eyalet valiliğinin önerisi kabul edilir: yıkılan şehrin yaklaşık dört kilometre ötesi. Bazı kaynaklar bu mesafeyi beş kilometre olarak verir.

Yer seçilince yerel direniş başlar. Halkın bir kısmı yıkılmış evlerini bırakmak istemez. Bazı din adamları ve şehir sakinleri seçilen arazilerin kendilerine ait olduğunu öne sürer; arazilerin gasp edildiği söylentisi yayılır, toprak fiyatları yükselir, inşaat durur. Yeni şehrin temel atma töreninde vali bu iddia sahiplerine sert tepki gösterir, yeni şehrin amacının depremden uzaklaşmak olduğunu anlatır ve iddiaları incelemek için bir komisyon kurar. Araziler gerçek değerinden satın alınır ve sorun çözülür.

Sokaksız şehir

Yeni Lar'ın planını kimin çizdiği konusunda iki anlatı vardır. Bir anlatıya göre tasarım, denetim ve uygulama İran petrol şirketinin mühendislerine aittir. Şiraz Üniversitesi'nden şehircilik hocası Mücteba Araste ise 2020'de Aftab Haber'e, şehrin Fransız ya da İtalyan şehircilerle planlandığının söylendiğini, ama bunun henüz kesin olarak bilinmediğini anlatır.

Plan, eski şehrin tam tersidir. Kuzey-güney yönünde 12, doğu-batı yönünde 12 cadde vardır; genişlikleri 12, 20, 30 ve 45 metredir. Caddeler birbirini dik keser, çıkmaz sokak yoktur. Bu yüzden Lar bugün İran'da "sokaksız şehir" diye anılır. Evler beton ve demirle yapılır; her biri iki oda ve bir mutfaktan oluşan, 72 metrekarelik, eğimli çatılı birer konuttur. Araste'ye göre başlangıçta her ev için 600 metrekareye yakın geniş parseller ayrılır.

Kızıl Aslan ve Güneş Cemiyeti 500 ev yapar, halka 300 parsel arsa dağıtılır. Şehirde iki meydan, 50 kilometre cadde, ağaçlı bulvarlar, hamam, lise, idari binalar ve sağlık merkezleri yer alır. İlk plan 100 hektar civarında bir alan öngörür; inşaat bittiğinde şehir 5 milyon metrekareyi aşar. Lar'ın 2020'deki belediye başkanı Muhammedrıza Kanbernejad 2020'de, mühendislerin şehrin bir fayın üzerinde olduğunu bildiği için satranç tahtası biçiminde bir plan seçtiğini söyler.

İkinci sarsıntı, 1961

Halkın yeni evlere güvenmesi zaman alır. Pek çok aile eski şehirdeki kerpiç evlerinde kalmayı sürdürür. Fikirleri değiştiren, bir yıl sonra gelen ikinci depremdir. 11 Haziran 1961 sabahı Lar'ın hemen yakınında 6,4 büyüklüğünde bir deprem olur. NOAA'ya göre Dehkuye, Hane, Lar ve çevre köylerde 60 kişi ölür, 500 ev yıkılır. Aftab Haber'in yazısına göre bu ikinci deprem, yeni şehre göçü hızlandırır.

Neyi değiştirdi

Deprem, Lar'ı ikiye böler: yıkılan eski şehir ve dört kilometre ötede sıfırdan kurulan yeni şehir. Yeni şehir, geniş caddeleri ve alçak evleriyle depremde kaçış yolu bırakmayı amaçlar. Araste, yeni Lar'ın kuruluşunda bölge üzerinde kapsamlı çalışmalar yapılmasını, konuttan taşınmaya kadar bütün masrafların karşılanmasını, ekonomik toparlanmanın gözetilmesini ve halkın kararlara katılmasını dikkat çekici bulur.

Ama değişim bir kopuş da getirir. Eski Lar, kubbeleri, kapalı geçitleri, yeraltı su kanalları ve su sarnıçlarıyla yüzyıllar içinde biçimlenmiş bir şehirdir. Yeni Lar ise birbirinden ayrık, geometrik bir yerleşimdir. Araste'ye göre iki şehir yan yana yaşamaya alışır; Şii ve Sünni sakinler yıllardır gerilimsiz bir arada yaşar. Eski şehir boşalmaz: deprem sonrası onarılır, çevre köylerden gelen göçmenler de buraya yerleşir.

Bugün

Bugün Lar, Larestan ilçesinin merkezidir; 2016 sayımında nüfusu 62.045'tir. Eski ve yeni şehir zamanla birbirine bitişmiştir; yeni şehir nüfusun çoğunu barındırır. Kayseriye Çarşısı 2007'de UNESCO Dünya Mirası geçici listesine önerilmiştir. Şehrin uluslararası bir havaalanı vardır.

Sokaksız plan da eleştiriden muaf değildir. Araste, 1990'lardan bu yana üç kez imar planı hazırlandığını ama hizmetlerin hâlâ şehrin tek bir merkezinde toplandığını, çevrede plansız yapılaşmanın hızla büyüdüğünü söyler. 2024'te yayımlanan bir akademik çalışma, yaklaşık 12 kilometrekarelik yeni şehrin 18 mahallesini inceler ve mahallelerin yaklaşık yüzde 48'inin depremde orta düzeyde hasar riski taşıdığı sonucuna varır. Depremden kaçmak için kurulan şehir, büyüdükçe yeniden depreme karşı sınanıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı: 24 Nisan 1960 Lar (kayıt 4220), 11 Haziran 1961 Lar, Ocak 1953 Lar ve Ekim 1956 Bestek kayıtları
• The American Presidency Project (UCSB), Başkan Eisenhower ile İran Şahı arasında Lar depremi üzerine mesaj alışverişi, 25-27 Nisan 1960
• Aftab Haber, "Lar, İran'ın sokaksız şehri" (Mücteba Araste ve Belediye Başkanı Muhammedrıza Kanbernejad'la görüşmeler), 30 Haziran 2020
• Virgool, "1339 yılında Lar'da deprem" (Amin Noubahar'ın Twitter dizisinden derleme; Ettelaat ve Keyhan haberlerini aktarır)
• Dünya-yı Ekonomi gazetesi, "İran'ın bir şehri yerinden oynatan en büyük depremi", hafta sonu eki, 9 Mayıs 2013
• Hamşehri Online, Lar'ın sokaksız yeni şehri üzerine haber
• Şeref Lari ve diğ. (2024), "Doğal tehlikelerin şehirlerin fiziki yapısına etkisinin değerlendirilmesi: Yeni Lar şehri örneği", Şehr-i Paydar dergisi, cilt 7, sayı 2
• Borderless Blogger, "Notes on a journey thru Larestan, Iran", 2014 (3.500 ölü iddiası; kaynaksız)
• Vikipedi (Farsça ve İngilizce), 1339 Lar depremi ve Lar maddeleri (başlangıç kaynağı)