2003 Bam Depremi Kerpiç Şehre Son Şafağını Yaşattı

26 Aralık 2003, Cuma. Saat 05:26. İran'ın güneydoğusundaki Bam şehrinde, soğuk bir kış sabahı, şafaktan önce. Önceki gün iki, o gece bir hafif sarsıntı hissedilmiş; insanlar yeniden uykuya dönmüş. Birkaç saniye içinde kerpiç evlerin ağır damları uyuyan ailelerin üzerine çökecek, iki bin yıllık kerpiç kale toza dönecek.

Depremden önce

Bam, Kerman eyaletinde, çölün kıyısında hurma bahçeleriyle çevrili bir vaha şehridir. Depremden önce nüfusu yaklaşık 100 bin ile 140 bin arasındadır. Şehrin simgesi, İpek Yolu'nun Safeviler dönemindeki önemli ticaret merkezlerinden birinin kalbi olan, iki bin yıllık kerpiç kale Arg-e Bam'dır. Kale, 1953'ten beri restore edilmekte ve İran'ın en çok ziyaret edilen yerlerinden biri olmaktadır.

Şehrin evlerinin çoğu, geleneksel yöntemle, kerpiçten ve ağır topraktan damlarla, çoğu zaman ustaya gerek duyulmadan, sahipleri tarafından yapılmıştır. İran'ın 1989 deprem yönetmeliği bu evlerin çoğunda uygulanmamıştır.

Uyarılar

25 Aralık'ta, saat 15:00'te ve 22:00'de, Bam'da iki hafif sarsıntı hissedilir. 26 Aralık sabahı saat 04:33'te üçüncüsü gelir. İnsanlar bir süre tedirgin olur, sonra yeniden uyur.

05:26

Yaklaşık bir saat sonra, 05:26'da, Bam'ın yaklaşık 13 kilometre güney-güneybatısında, yerin 15 kilometre altında 6,6 büyüklüğünde deprem olur. Bam bölgesini iki bin yılı aşkın sürede vuran en büyük deprem olduğu düşünülür. Kırılan fay, Bam ile Baravat arasında, şehrin hemen yanından geçmektedir.

Kerpiç duvarlar devrildiğinde ağır damlar içeridekilerin üzerine çöker; enkazın altında neredeyse hiç hava boşluğu kalmaz. Toz ve oksijensizlik, enkaz altında kalanların çoğunun boğularak ölmesine yol açar. Kurbanların büyük çoğunluğu uykudayken ölür.

Bam bölgesindeki binaların ve altyapının yüzde 95'e varan kısmı hasar görür ya da yıkılır; evlerin yüzde 70'i tamamen yıkılır. Şehrin 122 sağlık merkezinin ve üç hastanesinin hepsi çöker ya da ağır hasar görür. Komşu Baravat'ta ayakta tek bir ev kalmaz.

Arg-e Bam'ın kerpiç surları, kuleleri ve evleri büyük ölçüde yıkılır.

Sabah

Elektrik ve su kesilmiştir. Hayatta kalanlar, soğuk sabahta yakınlarını kerpiç yığınlarının arasında elleriyle arar. Hastaneler de yıkıldığı için yaralılar başka şehirlere taşınmak zorundadır.

Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi, depremi bir "ulusal trajedi" olarak niteler ve bütün İranlıları depremzedelere yardım etmeye çağırır. Dini lider Ayetullah Ali Hamaney, 29 Aralık'ta deprem bölgesini ziyaret eder.

Nassin

29 Aralık'ta, kurtarıcılar enkazın altında ölmüş annesinin kollarında hayatta olan bir kız bebek bulur. Bebeğin adı Nassin'dir. Bir Çin gazetesi bu anı, İran'ın yıllardır yaşadığı en kötü depremin yıkımı arasında nadir bir sevinç anı olarak anlatır.

Bu günlerde kurtarma çalışmaları yavaş yavaş hayatta kalanları aramaktan, onlara bakmaya döner.

Sekiz gün

3 Ocak 2004'te, yani depremden sekiz gün sonra, arama köpekleri bir evin enkazında birini bulur. Kurtarıcılar üç saat kazar. Enkazın altından 97 yaşındaki Şehrbanu Mazenderani, yarasız olarak çıkarılır. Bam'daki en dikkat çekici kurtarmalardan biri olur.

8 Ocak'ta bir adam daha enkazdan sağ çıkarılır. Bundan sonra hayatta kalan bulma ihtimali neredeyse yoktur.

Amerikan uçakları

ABD ile İran arasındaki ilişkiler, Başkan George W. Bush'un İran'ı "şer ekseni"nde saydığı konuşmadan sonra en kötü dönemindedir. ABD'nin doğrudan yardım teklifi önce reddedilir, sonra kabul edilir. 30 Aralık'ta 81 kişilik bir Amerikan acil yardım ekibi, ABD askerî uçaklarıyla İran'a iner; yirmi yılı aşkın sürede İran'a inen ilk Amerikan askerî uçaklarıdır. Yardımın ulaşabilmesi için yaptırımlar geçici olarak gevşetilir.

İçişleri Bakanı Abdülvahid Musavi Lari, ABD'nin yardımını kabul eder, ama İsrail'in yardımını reddeder. Amerikan sahra hastanesi 31 Aralık ile 4 Ocak arasında 727 hastayı tedavi eder. Çin, haberi alır almaz 43 kişilik bir kurtarma ekibi gönderen ilk ülkelerden biridir. Toplam 44 ülke personel gönderir, 60 ülke yardım teklif eder.

Soğuk geceler

Deprem sonrasındaki gecelerde sıcaklık çok düşer. Enkazın arasındaki ısıtmasız çadırlarda kalan bazı depremzedeler soğuktan ölür. Yetkililer binlerce aileyi şehrin dışındaki ısıtmalı kamplara taşımaya çalışır, ama pek çok kişi evinin enkazının başından ayrılmak istemez. Hükümet, yeterince çadır sağlamadığı için eleştirilir.

Şehre giren yardım araçları, gönüllüler ve akrabalar ile şehirden çıkan, eşyalarını yüklemiş depremzedeler yollarda birbirine kilitlenir. Bazı yerlerde depolardan ve pazarlardan yiyecek yağmalanır.

Ölü sayısı yıllarca tartışmalı kalır. İran Kriz Yönetimi Örgütü, 17 yıl sonra, 26 Aralık 2020'de, 34 bin kişinin öldüğünü, 200 bin kişinin yaralandığını açıklar. Ölenler arasında yaklaşık 10 bin öğrenci ve 1.200 öğretmen vardır. En az 5.054 çocuk öksüz kalır.

Yeniden yapılanma

Bam'ın yeniden yapımını yöneten Hamid Eskender, açık konuşur: "Bam'da artık kerpiç olmayacak." Yeni binalar deprem yönetmeliğine uygun tasarlanacaktır.

Hükümet, Konut ve Şehircilik Bakanı'nın başkanlığında bir Bam Yeniden Yapım Rehberlik Ofisi kurar. Ev sahipleri, kendi evlerinin tasarımını seçerek ve mimarlarla, müteahhitlerle birlikte çalışarak yeniden yapıma katılır. BM İnsan Yerleşimleri Programı, Mart 2004'te Bam'da depreme dayanıklı yapılar için bir proje başlatır.

Aynı yıl UNESCO, Bam'ı ve kültürel peyzajını Dünya Mirası Listesi'ne ve Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'ne alır. Kalenin restorasyonu başlar.

Neyi değiştirdi

Bam depremi, İran'da kerpiç evlerin ve uygulanmayan yönetmeliklerin bedelini bütün dünyaya gösterdi. Deprem, İran hükümetinin, büyük bir fayın üzerinde kurulu Tahran'dan başkentin taşınmasını ciddi biçimde tartışmasına bile yol açtı.

Deprem, kısa bir süre için de olsa, İran ile ABD arasında bir yakınlaşma fırsatı yarattı.

Bugün

Bam yeniden kuruldu; yeni evler depreme dayanıklı malzemelerle yapıldı. Arg-e Bam'ın surları ve kuleleri, yıllardır süren restorasyonla yavaş yavaş yeniden yükseliyor; bir kısmı ise hâlâ yıkıntı hâlinde.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• USGS, M 6.6 Southeastern Iran, 26 December 2003
• Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu (IFRC), Bam depremi raporları
• UNESCO Dünya Mirası Merkezi, Bam and its Cultural Landscape
• Vikipedi (İngilizce), 2003 Bam earthquake (başlangıç kaynağı)