1956 Bastak Depremi: Süveyş'in Gölgesinde Kalan Zagros Köyleri

31 Ekim 1956, Çarşamba. Güney İran'da, Zagros'un kıvrım kıvrım uzanan dağları arasında, Bastak'ın kerpiç ve taş köyleri akşama hazırlanıyor. İran saatiyle beş buçuğu biraz geçe yer sarsılıyor. Bir köy baştan sona yıkılıyor, kataloglar on dört köyün yok olduğunu yazıyor. Aynı saatlerde dünyanın gözü Süveyş'e çevrili. Bu depremden geriye birkaç satırlık kayıt, birbirini tutmayan üç ölü sayısı ve yeniden kurulan bir köyün hikâyesi kalıyor.

Depremden önce

Bastak, Basra Körfezi'nin kuzeyinde, Bender Lenge'nin iç kesiminde, deniz seviyesinden yaklaşık 485 metre yükseklikte kurulmuş eski bir kasabadır. Kuzeyinde Gavbest, güneyinde Geç dağları yükselir. Yüzyıllarca bölgedeki Cihangiriye yönetiminin merkezi olmuş, tarihî Lâristan ya da İrahistan denen bölgenin bir parçası sayılmıştır. Halkı Sünni ve Şafiidir; Fars dilinin güneybatı kolundan gelen, Açomi ya da Lâristanî denen bir dilin Bastak ağzını konuşur.

Bastak'ın insanları uzun zamandır denize, karşı kıyıya bakar. 1890'dan sonra Bastaklı tüccarların bir kısmı Dubai'ye göç eder ve orada kendi memleketlerinin adını taşıyan bir mahalle kurar: Bastakiye. Kasabanın ilk modern okulu da 1920'lerde, Bombay'da yaşayan Bastaklı bir tüccarın parasıyla yapılır. Kurak bir topraktır burası; su, eski kanatlardan (yeraltı su kanallarından) ve yağmur suyunu biriktiren sarnıçlardan gelir.

İngilizce Vikipedi'deki İrahistan maddesine göre bölge tarih boyunca büyük siyasetin dışında kalmış, 20. yüzyılda gerilemiştir. Persçe Vikipedi'ye göre Bastak, 1334 (1955-56) yılına kadar Fars eyaletine bağlıdır; deprem, kasabanın bugünkü Hürmüzgan'a doğru kaydığı bu geçiş döneminde gelir. Tarihçi Ahmed İktidari, depremden bir yıl önce yayımlanan Lâristan kitabını, atalarının toprağında kalan insanlara adar ve bu toprağı şanlı bir geçmişle ıssız bir bugünün yan yana durduğu yer olarak anlatır.

Bölge depremi tanır. NOAA'nın kayıtlarında Ağustos 1880'de Bastak ile Cenah çevresinde 120 kişinin öldüğü bir deprem vardır. Lâr ve çevresinde 1400'den, 1566'dan, 1670'ten ve 1766'dan kalma deprem kayıtları da listede yer alır. 1953 Ocak'ında Lâr'da bir deprem daha 13 can alır.

Kıvrılan dağların altında

Bastak'ı sarsan güç, Arap levhasıyla Avrasya levhasının çarpışmasından gelir. Arap levhası kuzeye doğru yılda yaklaşık 3 santimetre ilerler ve bu sıkışmanın bir bölümü Zagros dağlarında karşılanır. Zagros kıvrım ve bindirme kuşağı, Türkiye'deki Bitlis kenet kuşağından Hürmüz Boğazı'nın doğusuna kadar yaklaşık 1.800 kilometre uzanır.

Bastak'ın bulunduğu güney kesim, jeologların "basit kıvrımlı kuşak" dediği bölgedir. Burada yer kabuğu, tabandaki kalın Hürmüz tuzu katmanının üzerinde uzun, düzenli kıvrımlar hâlinde buruşur. Uzaydan bakıldığında bu kıvrımlar dağları dev dalgalar gibi gösterir. Yüzeyde fay pek görünmez; bölgedeki depremlerin çoğu, sıkışmanın yarattığı ters faylarda olur. Zagros'un bu kesimi, kuşağın sismik olarak en hareketli bölümü sayılır.

31 Ekim, akşamüstü

Uluslararası Sismoloji Merkezi'nin (ISC) ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) bugünkü kataloglarına göre deprem 31 Ekim 1956'da, Greenwich saatiyle 14.03'te olur. Bu, İran'da akşamüstü beş buçuğu biraz geçen bir saattir. Takvimde Persçe tarihle 9 Âbân 1335'tir.

Merkez üssü, Bastak'ın kuzeyinde, Gerâş'ın yaklaşık 43 kilometre güneydoğusunda hesaplanır. Odak derinliği 15 kilometredir. Büyüklük için tek bir rakam yoktur: USGS'nin kullandığı ISC-GEM kataloğu moment büyüklüğünü 6,4 verir, ISC yüzey dalgası büyüklüğünü 6,35 olarak hesaplar. NOAA'nın aktardığı eski kaynaklar 6,2, 6,75 ve 6,8 gibi değerler kullanır. Şiddet için de iki değer vardır: NOAA en yüksek şiddeti VIII, İngilizce Vikipedi'nin 1956 deprem listesi VII olarak gösterir.

Depremin o anına dair bir tanık anlatımı, saat saat bir kayıt elimizde yoktur. Bugün bildiklerimiz, sonradan yapılmış katalog çalışmalarından ve köylerin kendi hafızasından gelir.

Dehung'da eski köy

Bu hafızanın en net izi Bastak'ın merkez ilçesine bağlı Gude kırsalının merkezi olan Dehung köyündedir. Persçe Vikipedi'deki köy maddesine göre 1335 yılında Dehung ve Gude'de çok şiddetli bir deprem olur ve eski köy tamamen yerle bir olur. Aynı kaynak bu depremde 32 kişinin öldüğünü, yüzlerce kişinin yaralandığını yazar.

Kaynak depremin büyüklüğünü "7 Rihter" olarak verir. Bu rakamı hiçbir sismoloji kataloğu doğrulamaz; kataloglardaki değerler 6,2 ile 6,8 arasındadır. Köy maddesindeki ölü sayısı ise yalnızca Dehung ve Gude'yi anlatır, bütün bölgeyi değil.

Dehung, kanalların ve sarnıçların çevresinde kurulmuş, hurma bahçeleri ve kuru tarımla geçinen eski bir köydür. Köyün çevresinde artık kullanılmayan birkaç eski kanatın izleri durur. Depremde yıkılan da bu eski yerleşimdir.

Dünya başka yere bakarken

Bastak'ın sarsıldığı gün, Mısır'da savaş büyür. İsrail 29 Ekim'de Sina'ya girmiştir; 31 Ekim'de İngiltere ve Fransa da Süveyş Kanalı'nı geri almak için harekâta katılır. Dünyanın gündeminde Süveyş vardır.

Güney İran'daki deprem ise uluslararası kayıtlara yalnızca birkaç satırlık bir not olarak geçer. ABD'nin yıllık deprem yayını United States Earthquakes, 350 ölüden, çok sayıda yaralıdan ve Lâristan'daki Bastak'ta geniş hasardan söz eder. Hepsi bu kadardır.

Kaç kişi öldü

1956 Bastak depremi için üç farklı ölü sayısı dolaşır. Ambraseys'in 1978'de Orta Doğu depremlerini yeniden değerlendirdiği çalışma 347 ölü verir. ABD'nin yıllık deprem yayını 350 der. İran depremleri üzerine en kapsamlı çalışmaları yapan Manuel Berberian ise 2005'te yayımlanan makalesinde 410 ölü, 14 köyün tamamen yıkıldığını ve 2,8 milyon dolarlık doğrudan ekonomik kaybı yazar. NOAA kendi kaydında 410 rakamını öne çıkarır; İngilizce Vikipedi 347'yi kullanır.

Rakamlar arasındaki fark, uzak bir kırsal bölgede yapılan sayımın ne kadar belirsiz kalabildiğini gösterir. Hangi rakam alınırsa alınsın, 1956 Bastak depremi, o yıl dünyada en çok can alan depremdir. İngilizce Vikipedi'nin listesine göre 1956'da depremlerde ölenlerin toplamı 910'dur; bunların üçte birinden fazlası Bastak çevresindeki köylerdendir.

Kayıtlarda yaralı sayısı, yıkılan ev sayısı ya da köylerin adları tek tek yer almaz. Bugün eldeki en ayrıntılı kaynaklar, Berberian'ın ve Ambraseys'in çalışmalarıdır; bu yazı onların ancak başka kataloglarda aktarılan özetlerine dayanır.

Yeni köy

Dehung'un hikâyesi yıkımla bitmez. Köy maddesine göre yerle bir olan eski köyün hemen kuzeyinde yeni bir köy kurulur. Bunu, bugünkü İran Kızılay'ının o dönemki adıyla Kızıl Aslan ve Güneş Cemiyeti (Şîr u Hurşîd-i Surh) ile toprak sahipleri birlikte yapar. Toprak sahipleri yeni köy için arazilerini karşılıksız bağışlar.

Yeni Dehung, düzenli bir plana göre çizilir. Kaynağın anlattığına göre ortaya derli toplu, temiz bir köy çıkar ve yeni evlerin hepsinin suyu tatlı, içilebilir sudur. Eski köyün yıkıntıları güneyde kalır.

Kızıl Aslan ve Güneş Cemiyeti, 1922'de bir başka depremin, Türbet-i Haydariye depreminin ardından kurulmuştur. Persçe Vikipedi onu İran'ın ilk yardım kuruluşu olarak tanıtır. 1980'de adı ve amblemi değişir, cemiyet bugünkü İran Kızılay'ına dönüşür.

Neyi değiştirdi

Bastak depremi, güney Zagros'ta art arda gelecek bir dizi yıkıcı depremin ilkidir. Dört yıl sonra, 24 Nisan 1960'ta, kuzeydeki Lâr şehri 5,9 büyüklüğünde bir depremle yıkılır. NOAA bu depremde 420 ölü ve 3.000 yaralı kaydeder; Ambraseys 380 ölü verir. Lâr'ın bugünkü "Yeni Şehir"i bu depremden sonra kurulur; eski şehir ayrı bir bölüm olarak kalır. Bir yıl sonra, 1961'de, Dehkuyeh ve çevresinde 6,4 büyüklüğündeki bir deprem daha 60 can alır, 500 evi yıkar.

Dehung'da olduğu gibi Lâr'da da çözüm aynıdır: yıkılan eski yerleşimi bırakıp yanına, planlı yeni bir yerleşim kurmak. Bu yıllarda güney İran'da depremler, yerleşimlerin yerini de değiştirir.

Bilim için Bastak depremi, aletsel kayıt döneminin ilk yıllarından kalma bir veridir. Bugün ISC ve USGS kataloglarında konumu, saati ve büyüklüğü yeniden hesaplanmış olarak yer alır. Zagros'un basit kıvrımlı kuşağında orta büyüklükteki bir depremin, kırsal köylerde nasıl yüzlerce can alabileceğini gösteren örneklerden biridir.

Bugün

Bastak bugün Hürmüzgan eyaletinde, aynı adı taşıyan ilçenin merkezidir. 2016 sayımında şehrin nüfusu 9.959, ilçenin nüfusu 80.492'dir. Dehung'da 2.021 kişi yaşar; köyün okulları, sağlık ocağı, camisi ve on beş sarnıcı vardır.

Yer burada sallanmaya devam eder. 2 Ocak 2014'te Bastak'ta 5,2 büyüklüğündeki bir deprem bir kişinin ölümüne, 30 kişinin yaralanmasına yol açar; İran devlet televizyonu kasabadaki pek çok binanın hasar gördüğünü bildirir. 1 Temmuz 2022'de Hürmüzgan'da iki saat arayla gelen ikiz depremlerde İngilizce Vikipedi'ye göre yedi, NOAA'ya göre beş kişi ölür; 1.100 nüfuslu Sayeh Khvosh köyü tamamen yıkılır.

1956 depremi bugün çoğu kaynakta tek bir satırdır: Hürmüzgan, 31 Ekim, 6,4 büyüklük, 347 ölü. Dehung'un iki köyü ise yan yana duruyor: güneyde 1956'da yıkılan eski köyün izleri, kuzeyde depremden sonra kurulan yenisi.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4107 (1956 Bastak) ve bölgedeki 1880, 1953, 1960, 1961, 2014 kayıtları; kayıt notlarında Ambraseys (1978), Berberian (2005) ve United States Earthquakes aktarımları
• N. N. Ambraseys (1978), Middle East: A reappraisal of seismicity, Quarterly Journal of Engineering Geology (NOAA'da aktarıldığı biçimiyle)
• M. Berberian (2005), The 2003 Bam urban earthquake: a predictable seismotectonic pattern along the western margin of the rigid Lut block, Earthquake Spectra (NOAA'da aktarıldığı biçimiyle)
• USGS deprem kataloğu (ISC-GEM), 31 Ekim 1956 olayı; ISC olay bülteni, olay 888857
• Vikipedi (İngilizce): List of earthquakes in 1956; Zagros fold and thrust belt; 2005 Qeshm earthquake; 2022 Hormozgan earthquakes; Bastak County; Irahistan; Lar, Iran; Red Lion and Sun Society; Suez Crisis
• Vikipedi (Persçe): Dehung (دهنگ) köy maddesi, "Zemin-lerze" bölümü; Bastak (بستک); Cemiyet-i Şîr u Hurşîd-i Surh-i İran