1972 Qir Depremi: Şafakta Çöken Damlar ve Yerinden Taşınan Kasaba

10 Nisan 1972, pazartesi. İran'ın güneyinde, Fars eyaletinde, Zagros'un kıvrımlı dağları arasındaki Qir kasabasında sabah daha yeni ağarıyor. Saat erken; insanların çoğu avlularında turunç ağaçları ve hurma bulunan kerpiç evlerinin içinde. Saat 05.36'da yer sarsılıyor; hurma kütüklerinden yapılmış ağır toprak damlar odaların içine çöküyor. Birkaç saniye içinde kasabanın neredeyse tamamı yıkılıyor. Qir halkının kaynağa göre üçte ikisi ile dörtte üçü arası ölüyor; bölgede ölenlerin çoğu çocuk. Yıkılan kasaba bir daha aynı yerde kurulmayacak.

Depremden önce

Qir, Şiraz'ın yaklaşık 135 kilometre güneyinde, alçak bir sırtla birbirinden ayrılan iki vadiden birinde kurulu küçük bir kasabadır. Bölgenin tek büyük yerleşimidir ve Hamse ile Kaşkay aşiretlerinin alışveriş merkezi olarak işlev görür. Doğusunda Karzin köyleri, güneybatıdaki vadide ise Afzar köyleri yer alır. Bu köylerde yaşayanların çoğu eski göçebedir; 1961'de başlayan toprak reformunda kendilerine toprak verilmiş ve yerleşik hayata geçmişlerdir.

Depremden önceki Qir, turunçgil bahçelerinin arasında sıkışık ve düzensiz bir dokuya sahiptir. Sokaklar dar ve topraktır. Evlerin büyük avluları vardır; avlularda turunç ve hurma ağaçları, su havuzları bulunur. Yemek avluda pişirilir, yaz geceleri avluda oturulur. Evlerin çoğu iki katlıdır ve kerpiçten ya da çamur harçlı moloz taştan yapılmıştır. Damlar, kalın hurma kütüklerinin doğrudan kerpiç duvarlara oturtulmasıyla kurulur. Yağmur geçirmesin diye üstlerine kat kat çamur ve saman serilir. Bu katmanlar damın duvarlara bindirdiği yükü daha da artırır.

Bölge, Arap levhasının Avrasya'ya çarptığı Zagros kıvrım ve bindirme kuşağının Fars kesimindedir. Kayıtlara göre 1440'ta Karzin ve Qir'i vuran bir deprem yaklaşık 10 bin kişinin ölümüne yol açmıştır; 1903 Kasım'ında da bölgede hasar veren bir deprem kaydedilmiştir. Yakın geçmiş de evleri yıpratmıştır: 14 Eylül 1968'deki bir deprem ve 1972'nin ilk aylarındaki eşi görülmemiş yağmurlar birçok kerpiç evi zayıflatmıştır.

Bir yıl önce, Pers İmparatorluğu'nun 2.500. yılı kutlamaları vesilesiyle bölgeye yeni okullar ve kamu binaları yapılmıştır. Bu binalar betonarme görünmektedir ama içleri sağlam değildir.

Mart ayının sarsıntıları

Mart 1972 boyunca Hingam ve Karzin'in batısında küçük depremler birbirini izler. Sarsıntılar o kadar sıktır ki bu köylerin halkı evlerinden çıkıp açıkta yaşamaya başlar. 3 Nisan sabahı 08.06'da 4,7 büyüklüğünde bir öncü deprem daha olur. Ambraseys ve Melville'in tarihî deprem kataloğuna göre Hingam ve Sarbişe'de öncü sarsıntılar halkı uyaracak kadar güçlüdür.

Kaynaklar Qir'de halkın evlerini boşalttığından söz etmez. 10 Nisan sabahı kasabanın büyük kısmı evlerinde, ağır damların altındadır.

Sabah 05.36

Deprem yerel saatle 05.36'da (UTC 02.06) gelir. Bugünkü hesaplara göre moment büyüklüğü 6,6-6,7'dir; dönemin ölçümleri yüzey dalgası büyüklüğünü 6,9 olarak verir. Kırılma derinliği yaklaşık 11 kilometredir. En yüksek şiddet Qir'de ve Tang-i Ruyin gibi köylerde görülür.

Kerpiç ve taş evlerde zayıf damlar çöker. Tuğla evlerde ise duvarlar her şeyden önce dağılır ve dam çoğu zaman tek parça hâlinde aşağı iner. Kalın hurma kütükleri, çamur ve saman katmanları evlerin içindekilerin üstüne düşer. Ölümlerin çoğu bu çöken yapılar yüzünden olur.

Qir'in batısındaki Hingam ve Sarbişe dolaylarında yer o kadar şiddetli sarsılır ki düz toprağa gömülü çakıllar ve küçük kayalar yuvalarından fırlar. Qir'in kuzeyindeki dağlarda kaya düşmeleri ve heyelanlar Firuzabad yolunu kapatır. Yaklaşık 60 kilometre uzaktaki Firuzabad, Cehrom ve Fesa'da hafif hasar oluşur ve yaralananlar olur. Şiraz'da birkaç kerpiç ev çatlar, on iki katlı Cyrus Oteli'nin üst katlarında camlar kırılır. 170 kilometre uzaktaki Lar'da panik yaşanır. Sarsıntı Bender Abbas, Kirman ve Yezd'e kadar hissedilir.

Toprağa gömülen kasaba

Sarsıntı dindiğinde Qir'den geriye neredeyse hiçbir şey kalmamıştır. Kasabadaki binaların hemen hepsi yıkılmıştır. Hasar alanı kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanır. Çevredeki köylerin kaybı da ağırdır: ilk raporlara göre Gavaki'de yaklaşık 400 kişi ölür, bu da köyün neredeyse yarısıdır. Bayan'da (Biyan) yaklaşık 300, Sekehravan'da 150 kişi hayatını kaybeder.

Polis kayıtlarına dayanan sayıma göre deprem 85 köyü etkiler; UNESCO'ya yansıyan bir rapora göre 45 köy tamamen yıkılır, 64 köy hasar görür. Bölgedeki yaklaşık 3.700 geleneksel kerpiç, taş ve tuğla yapının 3.200'ü yıkılır. Mühendislik ürünü sayılan binalar da çöker: Qir'in kliniği, telefon-telgraf binası ve yeni okullar yerle bir olur. Ambraseys'e göre 2.500. yıl kutlamaları için yapılan okullardaki "betonarme", aslında birkaç demir çubukla desteklenmiş çamur harcı ve iri taşlardan oluşmaktadır.

Yıkımın ortasında sağlam kalan birkaç yapı da vardır. Mand Nehri üzerindeki 10 açıklıklı, 120 metre uzunluğundaki betonarme köprü ile iki yüksek çelik su tankı neredeyse hasarsız kalır. Komşu köydeki kerpiç evlerin hepsi yıkıldığı hâlde, iyi tasarlanmış köprü ayakta durmaktadır.

Deprem tarımı da vurur. Bu bölgede kanat adı verilen yeraltı su kanalları çok yaygın değildir, ama yaklaşık 5 kilometrelik kanal çöker, 180 kuyu kullanılamaz hâle gelir. Bazı kaynakların akışı değişir. Mand Nehri kıyısındaki alçak yerlerde zemin sıvılaşır.

Sayılar neden tutmuyor

Ölü sayısı için tek bir rakam yoktur. Polisin 27-28 Nisan'da derlediği listeye göre 85 köyde yaşayan 23.126 kişiden 5.374'ü ölmüş, 1.710'u yaralanmıştır. Bu, bölge nüfusunun yaklaşık yüzde 23'üdür. Ambraseys ile Melville ise 5.010 ölü ve 1.710 yaralı rakamını verir; ABD'nin deprem kataloğunda 5.054 ve 5.400 rakamları da geçer.

Qir kasabası için de iki farklı rakam vardır. İlk raporlar 3.399 ölüden söz eder ve kasabanın deprem öncesi nüfusunu 5.068 olarak verir. Başka bir uluslararası rapor ise ölü sayısını 3.069 olarak bildirir ve kasabanın yüzde 75'inin öldüğünü yazar. İran Kalkınma ve Konut Bakanlığı'nın sıtma savaşı sayımına dayanan 1972 tarihli rakamı ise 4.068'dir.

Ambraseys ve Melville bu belirsizliğin nedenini açıkça yazar: resmî rakamlar güvenilir değildir, çünkü birçok köyde ölü sayısı, hayatta kalanların sayısı köyün nüfus kaydından çıkarılarak bulunmuştur. Sonraki araştırmalar ölenlerin yüzde 15'inin erkek, yüzde 25'inin kadın, yüzde 60'ının çocuk olduğunu gösterir.

Bilim insanları helikopterde

Depremden sonraki günlerde bölgeye İranlı ve yabancı uzmanlar gelir. İran'ın ilk deprem mühendislerinden Ali Ekber Moinfar bir ön rapor hazırlar. İran Jeoloji Kurumu'ndan bir ekip ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan Dewey ile Grantz da sahada inceleme yapar. Londra'daki Imperial College'dan N. N. Ambraseys de bölgeye gider.

Yıllar sonra anlatılan bir anı, bu yolculukların ne kadar tehlikeli olduğunu gösterir. Ambraseys'in, İran sismolojisi üzerine bir kitabın yazarı Dr. Zare'ye anlattığına göre, deprem bölgesine helikopterle giderken pilot bir arıza olduğunu söyler. Herkes korkuya kapılır; Moinfar ise gazetesini okumaya devam eder ve "Gideceksek gideriz, kalacaksak kalırız" der. Bu anıyı 2024'te İran'daki Asr-e Iran sitesi aktarır.

Uzmanlar yüzeyde büyük bir fay kırığı bulamaz. Görülen çatlaklar ikincil kırıklardır; kayma ve sarsıntı sonucu oluşmuştur. Depremden kısa süre sonra bölgeye ivme ölçerler kurulur. Artçı depremler sırasında yer ivmesinin yerçekiminin yüzde 20-40'ına ulaştığı ölçülür. Artçılar bir yıldan uzun süre hissedilir; bazıları küçük olmasına rağmen dar bir alanda ağır hasar verir.

Çadırdan yeni Qir'e

Hayatta kalanlar kamplara yerleşir. Bölge sıcak olduğu ve deprem ilkbaharda geldiği için, soğuk bölgelerdeki gibi hemen konut yapma zorunluluğu yoktur; planlamacıların zamanı vardır. Bu zaman yine de kapsamlı bir bölge çalışmasına harcanmaz. Fars Valiliği'nde uzmanlarla toplantılar yapılır ama her uzman kendi fikrini ayrı ayrı ortaya koyar.

Yeniden yapılanma planı Tahran'da onaylanır. Temmuz 1972'de Fars Valiliği'nin teknik bürosu yeni Qir'in inşasına başlar. Kasaba eski yerinden yaklaşık 1,8 kilometre uzağa, bir tepenin hafif eğimli yamacına taşınır. Bazı raporlara göre yer, üst düzey yetkililerin helikopterle yaptığı bir bölge gezisinde seçilmiştir. Başka raporlar ise bir jeoloğun önerisinden söz eder. O dönem depremzedelerle yapılan görüşmeler, halkın eski kasabaya daha yakın bir yeri tercih ettiğini gösterir. Seçilen yer kayalıktır; düzleme, yol ve altyapı masrafları 1,5 milyon dolara kadar çıkar.

Evler iki sistemle yapılır. Plana göre 750 konut beton blokla, 250 konut ise kubbe biçimli ince beton kabuklarla. Kubbe sistemi, patenti bir İsrail şirketine ait olan ve İranlı bir şirkete lisanslanan bir yöntemdir. Kubbeler, şişirilmiş plastik balonların üzerine püskürtülen betonla yapılır. Projeler, aynı sistemin Necef Çölü'nde uygulanan çizimlerinden neredeyse hiç değiştirilmeden alınır. Her aileye 400 metrekarelik bir arsa, iki küçük oda, bir mutfak ve bir tuvalet verilir; banyo yoktur.

Devlet ilk başta evlerin çevresine avlu duvarı yapmaz. Mahremiyete önem veren aileler bu yüzden yeni evlere taşınmayı reddeder ve kampta kalır. Uzun görüşmelerden sonra duvar için ödenek çıkar, ama duvarlar çok alçaktır. Aileler duvarları taş, ağaç dalları, boş zift varilleri ve kerpiçle kendileri yükseltir.

Depremden iki yıl sonra yeni Qir hazırdır: 840 ev, okul, kreş, çarşı, hamam, mezbaha, sağlık ocağı, postane, misafirhane, jandarma karakolu, elektrik ve su şebekesi. Kasaba satranç tahtası gibi düz sokaklarla planlanmıştır ve hiç çıkmaz sokağı yoktur. Evler ücretsiz verilir ve kurayla dağıtılır; kurada eski komşuluklar gözetilir. Taşınma ise planlandığı gibi olmaz. 11 Haziran 1974'te kampta bir yangın çıkar ve halk hiçbir düzen olmadan yeni kasabaya göç eder.

Göçebeler ve kubbe evler

Hükümet köyleri de büyük tarım kooperatiflerinde toplamayı planlar. Ancak yetkililer, köylülerin çoğu eski göçebe olduğu için depremden sonra eski yaşamlarına dönebileceklerinden çekinir. Bu endişe boşa çıkmaz: depremden sonra her zamanki gibi yaz yaylalarına giden bazı aileler sonbaharda geri dönmez. Ambraseys ve Melville'e göre bu durum kooperatif planını bozar.

Kubbe evler de sorun çıkarır. Kubbelerde baca ya da havalandırma yoktur; sıcak hava ve duman kubbenin tepesinde birikir. Bölge sıcak olduğu için bu evlerde yılın neredeyse yarısında yaşamak zordur. İnce kabukların yalıtımı iyi değildir, damlar su sızdırır. Yıllar sonra beton blok evler 70 bin tümene satılırken kubbe evler 16-20 bin tümene alıcı bulur. Bu evler önce kasabanın yoksul ailelerine kalır, sonra yerleşik hayata geçmek isteyen göçebeler tarafından satın alınır. Kubbe biçiminde yapılan çarşı, kreş ve cami gibi kamu binalarının bir kısmı ise zamanla yıkılıp yerine alışılmış binalar yapılır.

Neyi değiştirdi

Qir depremi, İran'ın on beş yıl içinde yaşadığı dördüncü büyük depremdir. 1957, 1962, 1968 ve 1972 depremlerinde toplam 30 binden fazla kişi ölür. Qir depremi, kerpiç evlerin ağır topraktan damlarının nasıl öldürdüğünü bir kez daha gösterir. Ama asıl uyarı, "modern" binaların da çöktüğüdür. Bu binalar mühendislik hesabıyla yapılmamıştır ve kötü malzemeyle inşa edilmiştir. Bölgede doğru yapılmış tek büyük yapı olan Mand köprüsünün sağlam kalması, iyi mühendisliğin işe yaradığını gösterir.

Yeniden yapılanma da ders verir. Ambraseys ve Melville, depremden sonra köyleri büyük merkezlerde toplamaya çalışmanın, halkın görüşü alınmadığında toplum yapısına depremin kendisinden daha kalıcı zarar verebileceğini yazar. Qir'de evlerin ücretsiz verilmesi ve halkın inşaata katılmaması, araştırmacılara göre yeniden yapılanmanın yalnızca devletin işi olduğu düşüncesini güçlendirir.

Bugün

Qir bugün Qir ve Karzin ilçesinin merkezidir. Nüfusu 1986'da 8.440'a, 2016'da 20.010'a çıkar. Eski kasabada neredeyse kimse yaşamaz. Orada yalnızca bir mısır kurutma atölyesi, bir tüp dolum yeri ve aralarında halkın en çok saydığı Seyyid Tacüddin'in de bulunduğu birkaç imamzade türbesi vardır. Araziler hâlâ eski sahiplerinindir. İnsanlar eski Qir'e türbeleri ziyaret etmek ve depremde kaybettikleri yakınlarının mezarlarına gitmek için gider.

Kırk yıl sonra yapılan görüşmelerde Qirliler yeni kasabanın planından memnundur. Araştırmacıların aktardığına göre halk arasında "Şehrimizde tek bir çıkmaz sokak yok" sözü dolaşır. Devletin yaptığı küçük evler ise eklenen odalar, banyolar ve dükkânlarla büyür; bazıları yıkılıp yeniden yapılır. Depremin ilk anma töreni, felaketten 47 yıl sonra, 11 Nisan 2019'da eski Qir'in bulunduğu yerde düzenlenir.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys ve C. P. Melville, A History of Persian Earthquakes, Cambridge University Press, 1982 (1440 ve 1972 Qir-Karzin kayıtları ile dipnotları; yeniden yapılanma ve göçebeler üzerine bölüm)
• Alireza Fallahi ve Sayma Khajehei, "1351 depremi sonrası konut yeniden yapılanma deneyimi: Qir şehri", Maskan va Mohit-e Rusta (Konut ve Kırsal Çevre) dergisi, sayı 150, 2015 (Moinfar 1972 raporu, Razani ve Lee 1973 ile Razani 1996 çalışmalarından ve 1972 polis istatistiklerinden aktarımlar; 40 yıl sonra yapılan saha görüşmeleri)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4600 (ISC, UNESCO ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu bültenlerinden aktarılan saha raporu özetleri)
• National Research Council, Engineering Aspects of the Qir Earthquake of 10 April 1972 in Southern Iran, 1973 (künye ve içindekiler)
• J. W. Dewey ve A. Grantz, The Fars, Iran, earthquake of April 10, 1972: results of a field reconnaissance, Earthquake Information Bulletin, 1973 (künye)
• Mehrdad Khadir, "Ali Ekber Moinfar: İran'ın ilk deprem mühendisini anarken", Asr-e Iran, Ocak 2024
• Dünya-yi Eqtesad gazetesi, "Qir ve Karzin'in yıkıcı depremi", 10 Nisan 2018
• Vikipedi (İngilizce ve Farsça), 1972 Qir earthquake ve Qir maddeleri (başlangıç kaynağı)