1953 Torud Depremi: Kevir'in Kıyısında Çöken Kerpiç Köy

12 Şubat 1953, perşembe, öğleye doğru. İran'ın kuzeyinde, Büyük Tuz Çölü Deşt-i Kevir'in kıyısında, kerpiç evleri bir toprak sekinin dibine dizilmiş Torud köyü. Kış ortası; çölde yer altı suyu yüzeye yakın, kervanlar kış yollarını izliyor. Bir sarsıntı köyü neredeyse bütünüyle yıkıyor. Ölü sayısı kaynağa göre 720'den 2 bine kadar değişiyor; olayın en ayrıntılı kaydı ise depremden 22 yıl sonra köye giden iki araştırmacının defterinde.

Kevir'in kıyısında bir köy

Torud, bugünkü Semnan eyaletinde, Şahrud'un güneyinde, Deşt-i Kevir'i kuzeydoğudan çevreleyen kurak bir bölgededir. Köyün bağlı olduğu Torud kırsal bölgesi (dehistan) 22 bin kilometrekarelik bir alanı kaplar, ama burada yerleşik yaşayanların sayısı yalnızca 3.200 civarındadır. Merkez köy Torud'dur; çevresinde nüfusu birkaç yüzü geçmeyen altı küçük köy, kervan yolları boyunca dağılmış çiftlikler, bakır ve turkuaz madenleri vardır. Yaklaşık 120 çiftlik ve küçük yerleşimden 50'si boştur.

Köyün hayatı suya bağlıdır. Kuzeyden inen mevsimlik bir dere, sekinin yumuşak siltlerini derin bir yarık hâlinde oymuştur. Kalıcı su, yerin altından açılmış eski bir kanattan, yani yer altı su kanalından gelir. Kanatın suyu sekinin eteğinde yüzeye çıkar; onun hemen üstünde de köyün harap kalesi durur.

Kâşif Sven Hedin, Şubat 1906'da Torud'dan geçer ve köyün birkaç taslağını çizer. O yıllarda köyde 250 kadar ev ve en fazla bin kişi vardır. Yeni evler sekinin dibine yapılmaya başlanmıştır, önlerinde güneye bakan bir imamzade, yani türbe durur. Derenin dik duvarlarına oyulmuş mağaralar saman, odun ve hayvanlar için ambar olarak kullanılır; kurak mevsimde köylüler bazılarında geçici olarak yaşar.

1950'lerin başında köy iki katına çıkmıştır. A. Gabriel'in 1953'te yayımlanan "Durch Persiens Wüsten" (İran'ın çöllerinde) kitabına göre Torud'da yaklaşık 400 ev ve 2 bine yakın insan vardır. Sulama için iki küçük kanat daha açılmıştır. Deprem anında nüfus 2.100 civarındadır.

Sakin geçen yarım yüzyıl

Torud, tarihin pek uğramadığı, uzak ve kurak bir yerdir; bölgeden bilinen eski bir deprem kaydı yoktur. Jeolog A. Gansser, yöre halkından duyduklarına dayanarak 19. yüzyılın başında Reşm çevresini yıkan bir depremden söz eder.

20. yüzyılın ilk yarısında köy, başka yerlerde merkezlenen depremlerle birkaç kez sallanır. Yaşlılar 1915 dolayında hasarsız geçen bir sarsıntıyı hatırlar. 22 Temmuz 1927'deki 6,3 büyüklüğündeki deprem, merkezi Torud'un 150 kilometre batısında olsa da köyde paniğe yol açar; güçlü artçıları Satveh'te hafif hasar bırakır. 6 Nisan 1939 depremi Satveh'te yine küçük hasar ve Reşm boğazında kaya düşmesi yapar. Kısacası köy sarsıntıyı tanır, ama yıkımı tanımaz.

Ülke o kış siyasi bir fırtınanın ortasındadır. Başbakan Muhammed Musaddık, petrolü millileştirmiş ve İngiliz petrol şirketiyle sert bir çekişmeye girmiştir. Aynı yılın 19 Ağustos'unda bir darbeyle devrilecektir. Kevir'in kıyısındaki köyler bu tartışmaların çok uzağındadır.

Perşembe öğle vakti

Ana sarsıntı uluslararası saatle 08.15'te, İran'da öğle saatlerine yakın bir zamanda gelir. İran takvimiyle günlerden perşembe, 23 Bahman 1331'dir. Uluslararası Sismoloji Merkezi'ne dayanan bugünkü kataloglar büyüklüğü moment ölçeğinde 6,6 olarak verir; Ambraseys ve Moinfar'ın hesabıyla yüzey dalgası büyüklüğü 6,4'tür. Odak derinliği yaklaşık 15 kilometredir. On iki dakika sonra bir artçı daha gelir.

Yer o kadar şiddetli sallanır ki Satveh köyünde insanlar ayakta duramaz, kaplardaki su dışarı çalkalanır. Sarsıntı 290 kilometrelik bir yarıçap içinde, 260 bin kilometrekarelik bir alanda hissedilir: kuzeyde Gorgan ve Gonbad-ı Kabus'a, batıda Tahran'a, doğuda Torbat-ı Haydariye'ye, güneyde Tabas ve Anarak'a kadar. Şahrud ve Damgan'da panik yaşanır. Torud'un 180 kilometre güneyindeki Hur'da birkaç eski duvar yıkılır. Kum, Kaşan ve Meşhed'de ise sarsıntı hissedilmez.

Düz damlar, dar sokaklar

Torud neredeyse tamamen yıkılır; yalnızca birkaç ev çökmeden kalır. Bunlardan biri 1975'te hâlâ yeni köyün güneybatı ucunda durmaktadır. Kayıpların çoğu köyün eski kesiminde, dar sokaklarda verilir.

Ambraseys ve Moinfar, yıkımın nedenini zeminde değil yapılarda arar. Bölgede çatı için kereste yoktur; evler kerpiçten örülmüş, üzerleri basık tonozlarla kapatılmıştır. Bu ağır damlar çöker; dar sokaklar da kayıpları artırır. Araştırmacılara göre sekinin üzerindeki evler başka yerdekilerden daha fazla zarar görmemiştir; zemin çökmesi yalnızca sekinin kenarındaki evlerde rol oynamıştır. En yüksek şiddet Değiştirilmiş Mercalli ölçeğinde VIII olarak değerlendirilir.

Bir ayrıntı dikkat çeker: derenin duvarlarına oyulmuş mağaralar sarsıntıya köydeki evlerden çok daha iyi dayanır. Mağaralarda tek bir kişi ölmez.

Deprem, köyün can damarı olan ana kanatı da hasara uğratır. Kanat kısa sürede onarılır, ama verdiği su bir daha depremden önceki miktarın yarısına çıkmaz. Güneye uzanan küçük bir kanat ise zemin hareketleriyle bozulur; onarıldıktan sonra suyu acılaşır.

Çölde yarılan toprak

Deprem anında köyün altındaki tarlalarda yer altı suyu yüzeye bir iki metre kadar yakındır. Sarsıntı bu ıslak toprağı oturtur; uzun çatlaklar açılır, içlerinden tuzlu su ve kum fışkırır. Paredeşt çiftliğinde çatlakların boyu 20 metreyi bulur. Yöre halkının anlattığına göre çatlak kuşağı doğu-batı yönünde, kesintilerle 800 metre kadar uzanır.

Torud'un güneyinde Kevir'in kumları da sıvılaşır. Köyün 9 kilometre kuzeyindeki Labsureh çukurunda anlatılan bir hikâye kayda geçer: kuru havalarda güvenle kullanılan bir patikadan geçen bir devenin yerin içine gömüldüğü söylenir. Araştırmacılar bu anlatıyı doğrulanmış bir olay olarak değil, yöre halkının sözü olarak aktarır. Kışın Kevir'de su tablası zaten yüksektir ve kervanlar bu mevsimde yumuşak yerlere saplanmamak için kuru mevsimden farklı yollar izler.

Depremin bir fay kırılmasıyla yüzeye çıkıp çıkmadığı ise tartışmalıdır. Depremden kısa süre sonra bölgeyi gezen Prof. S. Abdalian, köyün bir kilometre güneyinde 15 metre genişliğinde, birkaç kilometre uzunluğunda bir kuşak gördüğünü, burada zeminin güneye doğru 20 ile 140 santimetre çöktüğünü yazar. Ambraseys ve Moinfar 1975'te aynı yerde yalnızca kısa izler bulur; Abdalian'ın bu kırıkları haritaya geçirmemiş olmasını da hesaba katarak fay kırılması iddiasını en iyi ihtimalle güvenilmez sayarlar. Kesin olan, ıslak çöl topraklarının sıvılaşmasıdır.

Çevre köyler

Yıkım Torud'la sınırlı kalmaz. Güneybatıdaki Bidestan'da (Pejestan) yaklaşık 100 evden 75'i yıkılır, 18 kişi ölür, 10 kişi yaralanır. Yanı başındaki 20 evlik Mehdiabad da harap olur; burada iki kişi ölür. Satveh'te evlerin yarısı çöker; 500 kişilik köyde 8 kişi ölür, 10 kişi yaralanır. Köyün dört kanatından üçü geçici olarak tıkanır ve ciddi bir su sıkıntısı başlar.

Daha uzaktaki köylerde can kaybı yoktur, ama evler zarar görür. Torud'un 50 kilometre güneybatısındaki Hüseyniyan'da üç kişi yaralanır, evlerin çoğu oturulamaz hâle gelir. Kuzeydoğudaki Razeh'te 20 eski evin yarısı parçalanır ve bölgedeki tek su kaynağı kurur. Reşm'de köyü besleyen pınarın debisi bir süre değişir. Bakır madeni Çahmusi'deki on evin hepsi hasar görür.

Bu kurak ülkede depremin en kalıcı izi su üzerinde kalır. Pınarlar kurur, kanatlar tıkanır. Yöre halkı, depremden sonraki birkaç yıl Bağdust ve çevresindeki kıraç meraların alışılmadık bir yeşilliğe büründüğünü anlatır; araştırmacılar bunun yer altı suyundaki geçici bir değişimle ilgili olabileceğini not eder, ama anlatının doğrulanmadığını belirtir.

Kaç kişi öldü

Torud depremi için verilen ölü sayıları birbirinden çok farklıdır. Ambraseys ve Moinfar'a göre o güne kadar yayımlanan tahminler 2 bin ile 900'ün altı arasında değişir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) veritabanı 970 ölü, 140 yaralı ve 1.800 yıkılmış ev kaydeder; aynı kayıtta bir başka kaynağın 973 ölüden, bir diğerinin en az 930 ölüden söz ettiği görülür. İngilizce Vikipedi en az 800 ölü der.

İki araştırmacı yüksek rakamların kaynağını da açıklar: abartılı gazete haberleri ve Torud köyü ile bağlı olduğu kırsal bölge için verilen resmî tahminlerin üst üste toplanması. Yöredeki yetkililer ve depremden sağ kurtulanlarla yaptıkları görüşmelere göre en iyi tahmin, Torud köyünde 720 ölü ve 160 kadar ağır yaralıdır. Bölgenin tamamında ölü sayısını yaklaşık 800 olarak verirler.

Bu tablo, köyün 2.100 kişilik nüfusunun üçte birinden fazlasının tek bir öğle vaktinde öldüğü anlamına gelir. NOAA'nın 1.800 yıkılmış ev rakamı ise dikkatle okunmalıdır: depremden önce Torud'da 400 kadar ev vardır ve araştırmacıların köy köy sayımı bu rakama yaklaşmaz.

Yeni köy

Torud eski yerine kurulmaz. Yıkılan eski köyün kalıntıları bırakılır, yeni evler yanına yapılır. 1975 baharında köye gelen Ambraseys ve Moinfar, eski Torud'un yıkıntılarını ve derenin duvarındaki mağaraları, yanı başındaki yeni köyle birlikte fotoğraflar. Depremden sonra tarlalardaki çatlak kuşağının üzerine örülmüş alçak kerpiç duvarlarda yeni bir kayma izi yoktur.

Bidestan da eski yerinin hemen yanında yeniden kurulur. İran Konut ve Kalkınma Bakanlığı, 1972'de B. Parham imzasıyla Torud'daki deprem hasarının onarımı üzerine ayrı bir rapor yayımlar.

Su ise eski hâline dönmez. Ana kanat onarılır, ama verimi depremden önceki düzeyin yarısında kalır. Kurak bir köyde bu, ekilebilecek toprağın da azalması demektir.

Kuzey İran'ın depremleri arasında

Torud, 20. yüzyılda kuzey İran'ı vuran depremlerin küçük ama öğretici bir halkasıdır. Dört yıl sonra, 2 Temmuz 1957'de Elburz Dağları'nda 7,1 büyüklüğünde bir deprem 120 köyü harap eder ve yaklaşık 1.500 can alır. 1 Eylül 1962'de Kazvin'deki Buin Zahra depremi 12.225 kişinin ölümüne yol açar. 21 Haziran 1990'da Hazar kıyısındaki Mencil-Rudbar depremi ise 35 bin ile 50 bin arasında insanı öldürür.

Ambraseys ve Moinfar'a göre Torud'daki hasar, İran'da benzer büyüklükteki öteki depremlerin tipik tablosudur: Yıkımın asıl nedeni zayıf yapı, kerestesiz ağır damlar ve dar sokaklardır.

Neyi değiştirdi

Torud depremi, insanların uzun süredir aynı kerpiç ve tonoz geleneğiyle yaşadığı bir bölgede bu yapıların ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. Aynı sarsıntıda kayaya oyulmuş mağaraların hiç can almadan ayakta kalması, sorunun sarsıntının kendisinden çok binalarda olduğunu açıkça ortaya koydu.

Bilim için deprem iki ders bıraktı. İlki, kayıp rakamlarının gazete haberleri ve üst üste toplanmış resmî tahminlerle nasıl şiştiğidir; 1977 çalışması bu rakamları sahada yapılan görüşmelerle düzeltmeye çalışır. İkincisi, Torud fay kuşağı üzerinde bilinen tek büyük deprem olmasına rağmen yüzey kırılmasının kanıtlanamamasıdır. Araştırmacılar 1953'ten sonra bölgede uzun bir sessizlik döneminin başladığını kaydeder.

Bugün

Torud bugün Semnan eyaletinin Şahrud ilçesine bağlı, aynı adı taşıyan kırsal bölgenin merkez köyüdür. 2016 nüfus sayımında köyde 509 hanede 1.813 kişi yaşıyor; bu, 1953'teki nüfusun biraz altında. Kırsal bölgenin 67 köyünün en kalabalığı yine Torud. Çevresinde Torud-Çah Şirin dağları yükseliyor; güneyde ise Kevir, yüzlerce kilometre boyunca ıssız.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys, A. A. Moinfar (1977), "The seismicity of Iran: The Torud earthquake of 12th February 1953", Annali di Geofisica (Annals of Geophysics), cilt 30 (Abdalian 1953, Gabriel 1953, Hedin 1910, Parham 1972 ve Khurasan gazetesi 26-28 Bahman 1331 bu makalede aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4013 (Torud, 12 Şubat 1953)
• USGS, ISC-GEM kataloğu, M 6,6, Damgan'ın 104 km güney-güneydoğusu, olay sayfası ve ShakeMap
• Vikipedi (İngilizce), 1953 Torud earthquake; 1957 Alborz earthquake; 1962 Buin Zahra earthquake; 1990 Manjil–Rudbar earthquake; Torud, Semnan; Torud Rural District; 1953 Iranian coup d'état (başlangıç ve bağlam kaynağı)